“Đồ đầu đất, đầu gỗ, cứng đầu, cổ lỗ, gàn dở, hủ lậu, và bảo thủ!” Tôi thầm nghĩ trong đầu khi đối diện với người ông chú Rumgudgeon của mình vào một buổi chiều nọ, đồng thời giơ nắm đấm lên đe dọa trong trí tưởng tượng.

Chỉ trong tưởng tượng mà thôi. Thực tế lúc bấy giờ, vẫn có một khoảng cách nhỏ giữa những gì tôi thốt ra và những gì tôi không đủ can đảm để nói, giữa những gì tôi hành động và những gì tôi mới chỉ dám nung nấu trong lòng.

Khi tôi đẩy cửa bước vào phòng khách, lão hải mã ấy đang gác chân lên bệ lò sưởi, tay lăm lăm một cốc rượu vang port đầy tràn, đang cố gắng hết sức để cất lên khúc ditty quen thuộc:

Remplis ton verre vide!

Vide ton verre plein!

“Thưa chú kính yêu của con,” tôi vừa khẽ khàng khép cửa vừa tiến lại gần ông với nụ cười tươi tắn nhất, “chú lúc nào cũng tốt bụng và ân cần với con, lại bày tỏ lòng nhân hậu qua rất nhiều—quả thực là rất nhiều cách—đến mức... đến mức con cảm thấy mình chỉ cần thưa lại chuyện nhỏ này với chú một lần nữa là có thể chắc chắn nhận được sự đồng thuận hoàn toàn từ chú.”

“Hừ!” lão lẩm bẩm, “cậu cháu ngoan! nói tiếp đi!”

“Con chắc chắn, thưa chú yêu quý (đồ khốn kiếp già cả!), rằng chú chẳng hề có ý định thật sự hay nghiêm túc muốn cản trở cuộc hôn nhân giữa con và Kate đâu. Con thừa biết đây chỉ là một trò đùa của chú thôi—ha! ha! ha!—đúng là có những lúc chú thật là hóm hỉnh.”

“Ha! ha! ha!” lão đáp, “mặc kệ cậu! đúng thế đấy!”

“Dĩ nhiên rồi—tất nhiên chứ! Con thừa biết chú chỉ đùa cợt mà thôi. Giờ thì thưa chú, điều duy nhất mà cả Kate lẫn con mong muốn lúc này là chú hãy ban cho chúng con lời khuyên—về thời gian ấy mà, thưa chú—tóm lại là, khi nào thì tiện nhất cho chính chú để đám cưới của chúng con có thể—có thể—được tiến hành cơ chứ?”

“Tiến hành cái con khỉ khô nhà cậu!—cậu đang nói cái gì thế?—Tốt hơn là nên đợi đến lúc nó diễn ra đi đã.”

“Ha! ha! ha!—he! he! he!—hi! hi! hi!—ho! ho! ho!—hu! hu! hu!—ồ, hay quá!—ồ, tuyệt vời thật—đúng là một bộ óc hài hước! Nhưng thưa chú, tất cả những gì chúng con muốn lúc này chỉ là chú hãy chỉ định thời gian một cách chính xác thôi.”

“À!—chính xác à?”

“Vâng, thưa chú—đấy là nếu điều đó hoàn toàn làm vừa lòng chú.”

“Thế có được không hả Bobby, nếu ta cứ để lửng lơ thế—chẳng hạn như lúc nào đó trong vòng một năm nay chẳng hạn?—ta nhất thiết phải nói chính xác cơ à?”

“Tùy chú thôi ạ—chính xác ạ.”

“Thôi được, thế thì, Bobby con trai của ta—cậu là một chàng trai tuyệt vời phải không?—đã khăng khăng đòi thời gian chính xác thì ta sẽ—ừ thì ta sẽ chiều cậu một lần này vậy.”

“Ôi chú yêu quý!”

“Im ngay, cậu ấm!” (giọng lão lấn át cả tiếng tôi)—“Ta sẽ chiều cậu một lần này. Cậu sẽ nhận được sự đồng ý của ta—cả khoản hồi môn nữa, chúng ta không được quên khoản hồi môn đâu—để ta xem nào! Khi nào thì nên diễn ra đây? Hôm nay là Chủ Nhật—phải không nào? Thế thì, cậu sẽ được cưới đúng lúc—chính xác nhé, hãy nhớ kỹ đấy!—khi nào có ba ngày Chủ Nhật cùng nằm trong một tuần! Cậu có nghe tôi nói gì không hả, đồ tồi! Cậu còn há hốc mồm ra làm gì nữa? Tôi bảo rằng cậu sẽ có được con bé Kate và cả số tiền của nó khi nào ba ngày Chủ Nhật cùng xuất hiện trong một tuần—nhưng chỉ đến lúc đó thôi—đồ quỷ sứ trẻ tuổi—chỉ đến lúc đó, dù cho tôi có phải chết vì điều này đi nữa. Cậu biết tính tôi rồi đấy—tôi là người giữ lời hứa—biến đi mau!” Nói rồi lão nốc cạn ly rượu vang port, trong khi tôi ba chân bốn cẳng chạy khỏi phòng trong nỗi tuyệt vọng.

Lão ông chú Rumgudgeon của tôi quả là một “quý ông Anh truyền thống” thực thụ, nhưng không giống như nhân vật trong bài hát ca ngợi, lão cũng có những điểm yếu của riêng mình. Lão là một lão già thấp lùn, béo ú, hách dịch, hay cáu kỉnh và có dáng người cong cong hình bán nguyệt, với chiếc mũi đỏ cà chua, cái đầu cứng như đá, chiếc ví dày cộm và một cái tôi vô cùng vĩ đại. Dù sở hữu một tấm lòng nhân hậu nhất đời, nhưng do bản tính thích chống đối đã ngấm vào máu, lão luôn tự chuốc lấy tiếng ác là một kẻ bủn xỉn, keo kiệt trong mắt những kẻ chỉ nhìn bề ngoài. Giống như nhiều người tuyệt vời khác, lão dường như bị ám ảnh bởi một sự trêu ngươi oái oăm, nếu nhìn qua loa thì rất dễ lầm tưởng là lòng dạ độc ác. Trước mọi thỉnh cầu, câu trả lời cửa miệng của lão luôn là một tiếng “Không!” quả quyết; nhưng rốt cuộc—sau một thời gian dài dằng dặc—lại có rất ít thỉnh cầu bị lão từ chối. Lão chống trả vô cùng kiên cường trước mọi sự dòm ngó đến túi tiền của mình; thế nhưng số tiền cuối cùng moi được từ tay lão thường lại tỉ lệ thuận với độ dài của cuộc vây hãm và sự bướng bỉnh của màn kháng cự. Trong chuyện từ thiện, không ai hào phóng hơn lão nhưng cũng chẳng ai tỏ thái độ khó chịu hơn lão.

Đối với nghệ thuật, đặc biệt là văn chương chữ nghĩa, lão dành một sự khinh miệt sâu sắc. Tư tưởng này đã được truyền cảm hứng bởi Casimir Perier, với câu hỏi đầy xấc xược “A quoi un poete est il bon?” mà lão hay đem ra trích dẫn, kèm theo một cách phát âm buồn cười hết chỗ nói, như thể đó là đỉnh cao của sự uyên bác logic. Thế nên niềm đam mê thơ văn của tôi đã khơi dậy sự bất mãn tột cùng ở lão. Có lần khi tôi xin lão một cuốn sách Horace mới, lão quả quyết rằng câu dịch của “Poeta nascitur non fit” chính là “một gã nhà thơ tồi chẳng tích sự gì”—một nhận xét khiến tôi vô cùng phật ý. Sự ghẻ lạnh của lão đối với “khoa học nhân văn” gần đây cũng ngày càng gia tăng, do một sự hiểu nhầm tình cờ thiên vị cho cái mà lão tưởng là khoa học tự nhiên. Có kẻ đã chặn lão ngoài đường, nhầm lẫn lão với không ai khác ngoài Bác sĩ Dubble L. Dee, một giảng viên về y học lang băm. Điều đó khiến lão nổi khùng lên; và đúng vào thời điểm của câu chuyện này—dù sao thì nó cũng đang dần trở thành một câu chuyện—ông chú Rumgudgeon của tôi chỉ dễ gần và ôn hòa đối với những vấn đề vô tình ăn khớp với sở thích kỳ quặc mà lão đang theo đuổi. Còn lại thì lão cười bằng cả chân tay, và quan điểm chính trị của lão thì vô cùng bảo thủ nhưng lại rất dễ hiểu. Lão nghĩ, theo quan điểm của Horsley, rằng “dân chúng chẳng có việc gì phải bàn về luật pháp ngoài việc tuân theo chúng.”

Tôi đã sống với ông chú này suốt cả cuộc đời. Cha mẹ tôi qua đời đã để lại tôi cho lão như một món di sản hậu hĩnh. Tôi tin là lão già khốn kiếp ấy thương tôi như con đẻ—gần như, nếu không muốn nói là bằng, mức độ lão thương con bé Kate—nhưng quả thực cuộc đời lão bắt tôi sống chẳng khác nào kiếp chó chui rúc. Từ năm tôi lên một tuổi cho đến năm năm tuổi, lão đều đặn ban cho tôi những trận đòn roi nhừ tử. Từ năm năm đến mười lăm tuổi, giờ nào lão cũng dọa gửi tôi vào Trại Cải Tạo. Từ mười lăm đến hai mươi tuổi, chẳng ngày nào là lão không hứa sẽ truất quyền thừa kế của tôi, chỉ để lại cho đúng một xu. Tôi đúng là một gã trai hư hỏng quậy phá—nhưng đó lại là một phần bản tính của tôi—một phần tín điều của tôi. Tuy nhiên, ở Kate, tôi có một đồng minh vững chắc, và tôi biết điều đó. Con bé là một cô gái tốt, và nó đã thì thầm vào tai tôi đầy ngọt ngào rằng tôi có thể cưới nó (cùng toàn bộ số tiền hồi môn) bất cứ khi nào tôi ép được ông chú Rumgudgeon đồng ý. Tội nghiệp con bé!—nó mới chỉ mười lăm tuổi, và nếu không có sự đồng ý này, số tiền nhỏ nhặt của nó trong quỹ ngân hàng sẽ hoàn toàn bất khả xâm phạm cho đến khi năm mùa hè dài dằng dặc “trôi qua một cách nặng nề chậm chạp”. Vậy thì phải làm sao đây? Ở tuổi mười lăm, hay thậm chí ở tuổi hai mươi mốt (vì tôi đã qua năm lần bảy lượt tuổi thanh xuân ấy rồi), năm năm nhìn về phía trước cũng dài chẳng khác nào năm trăm năm. Mọi nỗ lực vây hãm ông chú bằng những lời nài nỉ đều trở thành công cốc. Đây chính là món hầm nguyên tảng (như cách mà các ngài Ude và Careme hay nói) hoàn toàn phù hợp với cái sở thích oái oăm của lão. Nó có thể làm sục sôi cả cơn thịnh nộ của chính Job, khi chứng kiến lão cư xử với hai đứa chúng tôi chẳng khác nào một con mèo già vờn hai con chuột nhắt khốn khổ đáng thương. Sâu thẳm trong lòng, chẳng có điều gì lão khao khát hơn là cuộc hôn nhân của chúng tôi. Lão đã nhắm sẵn chuyện này từ lâu rồi. Thực ra, lão sẵn sàng rút mười nghìn bảng từ túi riêng của mình (tiền hồi môn của Kate là của riêng con bé) nếu như lão có thể bịa ra được bất kỳ cái cớ nào để đồng ý với nguyện vọng vô cùng tự nhiên của chúng tôi. Nhưngặt một nỗi là chúng tôi lại quá imprudent (thiếu thận trọng) khi tự mình khơi mào vấn đề trước. Tôi thực lòng tin rằng, dưới hoàn cảnh đó mà bắt lão không phản đối thì quả là quá sức đối với lão.

Tôi đã nói từ trước rằng lão có những điểm yếu; nhưng khi nhắc đến những điểm yếu này, không có nghĩa là tôi đang ám chỉ sự bướng bỉnh của lão: đó lại là một trong những điểm mạnh của lão—“assurement ce n’ etait pas sa foible” (chắc chắn đó không phải là điểm yếu của lão). Khi nhắc tới điểm yếu của lão, tôi muốn ám ảnh đến một thứ mê tín dị cực kỳ cổ hủ kỳ quái cứ bám riết lấy lão. Lão rất tin vào những điềm gở, chiêm bao, et id genus omne (và đủ thứ chuyện nhảm nhí đại loại thế). Lão cũng cực kỳ câu nệ về những điểm tiểu tiết liên quan đến danh dự, và theo cách riêng của mình, lão đúng là một người giữ lời hứa, điều đó không có gì phải bàn cãi. Thực ra đây chính là một trong những sở thích của lão. Những lời thề thốt về mặt tinh thần thì lão sẵn sàng vứt xó, nhưng câu chữ mặt câu chữ lại là một văn bản bất khả xâm phạm. Giờ thì chính cái đặc điểm quái gở này trong tính cách của lão đã tạo cơ hội cho sự thông minh của Kate giúp chúng tôi tận dụng được một cách vô cùng bất ngờ vào một ngày đẹp trời nọ, không lâu sau cuộc gặp gỡ của chúng tôi trong phòng ăn; và giờ đây, sau khi đã mượn cớ của tất cả các nhà thơ và diễn giả hiện đại để phung phí toàn bộ thời gian tôi có và gần như toàn bộ dung lượng bài viết vào phần mở đầu, tôi xin được tóm gọn lại trong vài dòng cốt lõi nhất của câu chuyện.

Thế rồi chuyện xảy ra—do số phận an bài—là trong số những người quen làm hải quân của vị hôn thê tôi, có hai quý ông vừa đặt chân lên bờ biển nước Anh sau một năm dài rong ruổi du lịch ở nước ngoài. Cùng đi với hai vị khách này, tôi và cô em họ đã có sự sắp đặt từ trước để đến thăm chú Rumgudgeon vào buổi chiều Chủ Nhật, ngày mười tháng Mười—đúng ba tuần sau phán quyết đáng nhớ từng bóp nghẹt mọi hy vọng của chúng tôi. Khoảng nửa tiếng đồng hồ đầu, cuộc trò chuyện xoay quanh những chủ đề thông thường, nhưng cuối cùng, chúng tôi cũng khéo léo lái nó theo hướng sau đây:

ĐẠI ÚY PRATT. “Ồ, tôi đã vắng nhà đúng một năm trời. Thề có Chúa đúng tròn một năm vào ngày hôm nay—để tôi xem nào! vâng!—hôm nay là ngày mười tháng Mười. Ông Rumgudgeon hẳn còn nhớ chứ, đúng ngày này năm ngoái tôi đã ghé qua đây để chào tạm biệt ông. Nhân tiện, chuyện này nghe có vẻ trùng hợp làm sao, phải không nhỉ—khi mà bạn của chúng ta, Đại úy Smitherton đây, cũng vừa vắng mặt đúng tròn một năm—tròn một năm tính đến ngày hôm nay!”

SMITHERTON. “Vâng! đúng một năm không sai một li. Ông Rumgudgeon hẳn vẫn nhớ là tôi đã cùng Đại úy Pratt ghé thăm vào đúng ngày này năm ngoái để đến chào từ biệt.”

ÔNG CHÚ. “Ừ, ừ, ừ—ta nhớ chứ, nhớ rất rõ—kỳ lạ thật đấy! Cả hai anh đều đi vắng đúng một năm trời. Quả là một sự trùng hợp kỳ lạ! Đúng như cái cách mà Bác sĩ Dubble L. Dee hay gọi là một sự hội tụ phi thường của các sự kiện. Bác sĩ Dub—”

KATE. (Cắt lời.) “Thưa bố, đúng là có chút lạ lùng; nhưng mà Đại úy Pratt và Đại úy Smitherton đâu có đi chung một con đường, và điều đó tạo nên sự khác biệt chứ ạ.”

ÔNG CHÚ. “Ta chẳng thấy khác biệt cái quái gì sảng hết, hả cái con ranh này! Sao ta lại phải biết chứ? Ta chỉ thấy điều đó càng làm cho mọi thứ trở nên đáng chú ý hơn thôi, Bác sĩ Dubble L. Dee—”

KATE. “Thưa bố, Đại úy Pratt đi vòng qua Mũi Horn, còn Đại úy Smitherton thì vòng qua Mũi Hảo Vọng ạ.”

ÔNG CHÚ. “Chính xác!—một người đi hướng đông còn người kia đi hướng tây, đồ ranh con, và cả hai đều đã đi vòng quanh thế giới. Nhân tiện đây, Bác sĩ Dubble L. Dee—”

TÔI. (Nói chen vào một cách vội vã.) “Đại úy Pratt, ngày mai hai bác phải đến dùng bữa tối với chúng tôi đấy—cả anh Smitherton nữa—hai bác có thể kể cho chúng tôi nghe mọi chuyện về chuyến hải trình, rồi chúng ta sẽ làm một ván bài whist và—”

PRATT. “Whist á, anh bạn thân mến—anh quên mất rồi sao. Ngày mai là Chủ Nhật cơ mà. Đành hẹn dịp khác vậy—”

KATE. “Ồ không, xấu hổ quá!—Robert đâu có tệ đến mức thế. Hôm nay mới là Chủ Nhật cơ mà.”

PRATT. “Tôi xin lỗi cả hai người—nhưng tôi không thể nhầm lẫn thế được. Tôi biết ngày mai là Chủ Nhật, bởi vì—”

SMITHERTON. (Vẻ vô cùng kinh ngạc.) “Mấy người đang nghĩ ngợi cái quái gì thế hả? Chẳng lẽ tôi lại không nhớ hôm qua là Chủ Nhật hay sao cơ chứ?”

TẤT CẢ. “Hôm qua á! Anh nhầm to rồi!”

ÔNG CHÚ. “Hôm nay là Chủ Nhật, tôi nói thế đấy—chẳng lẽ tôi lại không biết chắc sao?”

PRATT. “Ồ không!—ngày mai mới là Chủ Nhật.”

SMITHERTON. “Tất cả các người điên hết rồi—mọi người luôn ấy chứ. Tôi dám chắc như đinh đóng cột rằng hôm qua là Chủ Nhật, cũng giống như việc tôi đang ngồi trên chiếc ghế này vậy.”

KATE. (Hăm hở chồm dậy.) “Con hiểu rồi—con hiểu tất cả rồi. Thưa bố, đây chính là sự trừng phạt dành cho bố, về cái tội... về cái chuyện mà bố biết đấy. Cứ để mặc con, con sẽ giải thích cho mọi chuyện rõ ràng chỉ trong vòng một nốt nhạc. Đơn giản lắm ạ. Đại úy Smitherton nói hôm qua là Chủ Nhật: đúng vậy, chú ấy đúng. Anh họ Bobby, bố và con cùng nói hôm nay là Chủ Nhật: đúng vậy, chúng ta đúng. Đại úy Pratt khẳng định ngày mai sẽ là Chủ Nhật: đúng thế luôn, chú ấy cũng đúng nốt. Thực tế là tất cả chúng ta đều đúng, và cứ thế ba ngày Chủ Nhật đã cùng lúc xuất hiện trong một tuần.”

SMITHERTON. (Sau một thoáng ngập ngừng.) “Nhân tiện đây, Pratt, con bé Kate đã tóm được chúng ta rồi. Hai chúng ta mới ngốc làm sao chứ! Thưa ông Rumgudgeon, sự tình là thế này: Trái Đất của chúng ta, như ông biết đấy, có chu vi là hai mươi bốn nghìn dặm. Giờ thì quả địa cầu này tự quay quanh trục của nó—xoay tròn—quay tít mù—với đúng hai mươi bốn nghìn dặm chiều dài ấy, di chuyển từ tây sang đông, trong đúng hai mươi bốn tiếng đồng hồ. Ông có hiểu ý tôi không, thưa ông Rumgudgeon?—”

ÔNG CHÚ. “Dĩ nhiên rồi—dĩ nhiên chứ—Bác sĩ Dub—”

SMITHERTON. (Cất giọng át đi.) “Vâng, thưa ông; tính ra là tốc độ một nghìn dặm một giờ. Giờ thì giả sử tôi giương buồm rời khỏi vị trí này đi về hướng đông một nghìn dặm. Đương nhiên tôi sẽ đón được ánh mặt trời mọc ở Luân Đôn sớm hơn đúng một tiếng đồng hồ. Tôi nhìn thấy mặt trời mọc trước ông một tiếng. Cứ tiếp tục đi theo hướng đó, thêm một nghìn dặm nữa, tôi lại đón mặt trời mọc sớm hơn hai tiếng—thêm một nghìn dặm nữa, tôi lại đón sớm hơn ba tiếng, và cứ thế tiếp tục, cho đến khi tôi đi trọn một vòng quanh trái đất, và quay trở lại điểm này, lúc đó, sau khi đã đi được hai mươi bốn nghìn dặm về hướng đông, tôi đón được ánh mặt trời Luân Đôn sớm hơn không dưới hai tiếng đồng hồ; nói cách khác, tôi đã đi trước thời gian của các ông một ngày tròn. Hiểu chưa nào?”

ÔNG CHÚ. “Nhưng mà Double L. Dee—”

SMITHERTON. (Nói với giọng cực kỳ to.) “Ngược lại, Đại úy Pratt, khi ngài ấy giương buồm đi về hướng tây một nghìn dặm từ vị trí này, ngài ấy chậm hơn một tiếng, và khi đi được hai mươi bốn nghìn dặm về hướng tây, ngài ấy đã chậm hơn hai mươi bốn tiếng, hay nói cách khác là chậm hơn một ngày so với giờ ở Luân Đôn. Cứ thế, với tôi, hôm qua là Chủ Nhật—với các ông, hôm nay là Chủ Nhật—và với Pratt, ngày mai sẽ là Chủ Nhật. Hơn thế nữa, thưa ông Rumgudgeon, rõ ràng một cách hiển nhiên rằng tất cả chúng ta đều đúng; bởi vì chẳng có lý do triết học nào có thể đưa ra để ưu ái ý kiến của người này hơn người kia cả.”

ÔNG CHÚ. “Ôi chao!—thế à, Kate—thế à, Bobby!—đúng là sự trừng phạt giáng xuống đầu ta rồi, như các con đã nói. Nhưng ta là người giữ lời hứa—nhớ lấy đấy! Cậu cứ lấy con bé đi, chàng trai (cả khoản hồi môn nữa), lúc nào tùy thích. Bị tụi nó lừa cho một vố đau điếng, thề có Chúa! Ba ngày Chủ Nhật liên tiếp liền nhau cơ à! Ta phải đi hỏi ý kiến của bác sĩ Dubble L. Dee về chuyện này mới được.”