Thiết nghĩ, nếu có ai đó được tha thứ vì lỡ quên mất hôm nay là thứ mấy trong tuần, thì hoàn cảnh của tôi chính là một lời miễn thứ như thế. Quả thực, nếu có ai bảo tôi rằng phương pháp tính thời gian đã thay đổi hoàn toàn và các ngày trong tuần giờ đây được đếm thành từng nhóm năm, mười, hay mười lăm ngày thay vì bảy ngày, thì tôi cũng chẳng lấy gì làm ngạc nhiên sau tất cả những gì tai nghe mắt thấy về thế kỷ hai mươi. Lần đầu tiên tôi bận tâm đến chuyện hôm nay là thứ mấy trong tuần chính là vào buổi sáng tiếp nối cuộc trò chuyện được kể lại ở chương trước. Bên bàn ăn sáng, Tiến sĩ Leete hỏi tôi có muốn nghe một bài giảng đạo hay không.

"Thế hóa ra hôm nay là Chủ nhật sao?" tôi thốt lên.

"Đúng vậy," ông đáp. "Anh thấy đấy, hôm thứ Sáu chúng ta đã có một phát hiện may mắn về căn phòng bị vùi lấp, nhờ đó mà sáng nay chúng ta mới có sự hiện diện của anh. Vào sáng thứ Bảy, ngay sau nửa đêm, lần đầu tiên anh tỉnh lại; và đến chiều Chủ nhật thì anh tỉnh lại lần thứ hai với tinh thần đã hoàn toàn hồi phục."

"Thế ra các anh vẫn còn ngày Chủ nhật và những bài giảng đạo," tôi nói. "Thời của chúng tôi từng có những nhà tiên tri dự đoán rằng từ lâu trước thời điểm này, thế giới đã dẹp bỏ cả hai thứ đó. Tôi rất tò mò muốn biết hệ thống giáo hội hòa hợp ra sao với các cơ cấu xã hội còn lại của các anh. Chắc là các anh có một thứ giáo hội quốc gia với những giáo sĩ ăn lương nhà nước chứ."

Tiến sĩ Leete cười lớn, còn bà Leete và Edith có vẻ vô cùng thích thú.

"Ồ, anh West," Edith nói, "anh phải coi chúng tôi là những kẻ kỳ cục lắm đây. Thế kỷ mười chín của anh đã chấm dứt hoàn toàn các cơ sở tôn giáo quốc gia rồi cơ mà, chẳng lẽ anh lại tưởng chúng tôi quay lại với chúng sao?"

"Nhưng làm sao các giáo hội tự nguyện và giới giáo sĩ không chính thức lại có thể dung hòa với việc nhà nước sở hữu mọi tòa nhà, cùng nghĩa vụ lao động bắt buộc đối với tất cả mọi người?" tôi vặn lại.

"Đời sống tôn giáo của nhân dân tất nhiên đã thay đổi đáng kể trong vòng một thế kỷ qua," Tiến sĩ Leete đáp; "nhưng giả sử chúng vẫn giữ nguyên đi chăng nữa, hệ thống xã hội của chúng tôi vẫn thích ứng hoàn hảo với chúng. Nhà nước sẽ cung cấp nhà cửa cho bất kỳ cá nhân hay nhóm người nào nếu có bảo đảm về tiền thuê nhà, và họ vẫn là người thuê chừng nào họ còn trả tiền. Còn về phần các giáo sĩ, nếu một nhóm người muốn có sự phục vụ của một cá nhân nào đó cho mục đích riêng biệt của họ, ngoài phạm vi phục vụ chung cho đất nước, họ hoàn toàn có thể đạt được điều đó — dĩ nhiên là phải được sự đồng ý của chính cá nhân ấy, giống như cách chúng tôi thuê các biên tập viên vậy. Họ sẽ trích một khoản tiền từ thẻ tín dụng của mình để bồi thường cho nhà nước vì sự thiếu hụt lao động của người đó trong ngành sản xuất chung. Khoản bồi thường trả cho nhà nước này tương đương với tiền lương mà thời đại của anh trả trực tiếp cho cá nhân đó; và các ứng dụng khác nhau của nguyên tắc này đã để lại khoảng trống cho sự khởi xướng tư nhân trong mọi chi tiết không thuộc phạm vi kiểm soát của nhà nước. Giờ thì, về việc nghe giảng đạo ngày hôm nay, nếu anh muốn, anh có thể đến nhà thờ hoặc ở nhà."

"Làm sao tôi có thể nghe giảng nếu ở nhà được chứ?"

"Rất đơn giản, anh chỉ cần đi cùng chúng tôi đến phòng âm nhạc vào đúng giờ và chọn một chiếc ghế bành thoải mái. Vẫn có một số người thích đến nhà thờ nghe giảng, nhưng phần lớn các bài giảng của chúng tôi, cũng giống như các buổi biểu diễn âm nhạc, không được tổ chức công khai mà được truyền đi trong các phòng cách âm, nối dây trực tiếp đến nhà các thính giả. Nếu anh thích đến nhà thờ, tôi rất sẵn lòng đi cùng, nhưng thực tình tôi không nghĩ anh có thể nghe được bài giảng nào ở đâu hay hơn ở nhà đâu. Tôi đọc trên báo thấy hôm nay mục sư Barton sẽ thuyết giáo, và ông ấy chỉ thuyết qua điện thoại, với lượng thính giả thường lên tới 150.000 người."

"Sự mới mẻ của trải nghiệm nghe giảng đạo trong hoàn cảnh như thế này cũng đủ khiến tôi muốn trở thành một thính giả của mục sư Barton, nếu không vì lý do nào khác," tôi nói.

Một hoặc hai tiếng sau, khi tôi đang ngồi đọc sách trong thư viện, Edith đến tìm tôi, và tôi đi theo cô ấy đến phòng âm nhạc, nơi Tiến sĩ Leete và vợ ông đang đợi sẵn. Chúng tôi vừa ngồi xuống ghế thoải mái thì tiếng chuông reo vang, và chỉ vài khoảnh khắc sau, giọng nói của một người đàn ông vang lên với âm lượng của một cuộc trò chuyện bình thường, mang lại cảm giác như thể có một người vô hình đang đứng trong phòng. Đây là những gì giọng nói ấy cất lên:

BÀI GIẢNG CỦA MỤC SƯ BARTON

"Trong tuần qua, giữa chúng ta đã có sự hiện diện của một nhà phê bình đến từ thế kỷ mười chín, một đại diện sống động của thời đại các cụ cố chúng ta. Thật là kỳ lạ nếu một sự việc hy hữu nhường ấy lại không tác động mạnh mẽ đến trí tưởng tượng của chúng ta. Có lẽ phần lớn chúng ta đã được thôi thúc để hình dung về xã hội của một thế kỷ trước, và tưởng tượng xem cuộc sống khi ấy ra sao. Khi mời quý vị cùng suy ngẫm về những điều trăn trở nảy sinh quanh chủ đề này, tôi tin rằng mình sẽ thuận theo chứ không làm chệch hướng dòng suy nghĩ của chính quý vị."

Đến đây, Edith thì thầm gì đó với cha mình, ông gật đầu đồng ý rồi quay sang tôi.

"Anh West," ông nói, "Edith gợi ý rằng anh có thể cảm thấy hơi lúng túng khi nghe một bài giảng theo hướng mà mục sư Barton sắp trình bày, và nếu vậy, anh không nhất thiết phải bỏ lỡ bài giảng đạo đâu. Con bé sẽ nối máy cho chúng ta với phòng diễn thuyết của mục sư Sweetser nếu anh muốn, và tôi vẫn có thể hứa với anh một bài giảng rất hay."

"Không, không," tôi nói. "Xin hãy tin tôi, tôi thích nghe những gì mục sư Barton chuẩn bị nói hơn nhiều."

"Tùy anh vậy," chủ nhà của tôi đáp.

Khi cha mình đang nói chuyện với tôi, Edith đã vặn nhẹ một cái nút, và giọng nói của mục sư Barton dừng lại đột ngột. Giờ đây, chỉ với một cái chạm tay khác, căn phòng lại một lần nữa ngập tràn những âm điệu ấm áp, đầy cảm thông từng gây cho tôi ấn tượng tốt đẹp.

“Tôi mạn phép cho rằng tất cả chúng ta đều có chung một trải nghiệm khi thực hiện nỗ lực nhìn lại quá khứ này, đó là sự kinh ngạc hơn bao giờ hết trước sự biến đổi vô cùng to lớn mà chỉ một thế kỷ ngắn ngủi đã tạo ra đối với các điều kiện vật chất và đạo đức của nhân loại.

Tuy nhiên, nếu xét về sự tương phản giữa sự nghèo đói của quốc gia cùng thế giới trong thế kỷ mười chín với sự giàu có của họ hiện nay, thì nó có lẽ cũng không lớn hơn những gì từng được chứng kiến trong lịch sử nhân loại trước đó; có lẽ cũng không lớn hơn, chẳng hạn, khoảng cách giữa sự nghèo khó của đất nước này trong thời kỳ thuộc địa đầu thế kỷ mười bảy và sự giàu có tương đối mà nó đạt được vào cuối thế kỷ mười chín, hay giữa nước Anh thời William kẻ chinh phạt với nước Anh thời Nữ hoàng Victoria. Mặc dù tổng tài sản của một quốc gia khi đó không phản ánh một cách chính xác mức sống của quảng đại quần chúng như bây giờ, nhưng những ví dụ trên phần nào tương đương với khía cạnh thuần túy vật chất trong sự đối lập giữa thế kỷ mười chín và thế kỷ hai mươi. Chỉ khi chúng ta ngắm nhìn khía cạnh đạo đức của sự đối lập ấy, chúng ta mới thực sự đối mặt với một hiện tượng mà lịch sử hoàn toàn không có tiền lệ, dù ta có ngược dòng thời gian về xa đến đâu. Người ta có thể được tha thứ khi thốt lên rằng: 'Ở đây, quả thực có thứ gì đó giống như một phép lạ!' Thế nhưng, khi chúng ta dẹp bỏ sự ngạc nhiên vẩn vơ và bắt đầu xem xét kỳ tích tưởng chừng ấy một cách kỹ lưỡng, chúng ta thấy nó chẳng phải kỳ tích gì sảng, lại càng không phải phép lạ. Ta không cần phải giả định về một sự tái sinh đạo đức của nhân loại, hay một cuộc thanh trừng toàn diện kẻ ác và sự sống sót của người hiền, để giải thích cho thực tế đang bày ra trước mắt. Lời giải thích đơn giản và rõ ràng của nó nằm ở sự phản ứng của một môi trường đã thay đổi đối với bản tính con người. Nó chỉ đơn thuần có nghĩa là: một hình thái xã hội vốn được xây dựng trên lòng ích kỷ ngụy tạo, chỉ kêu gọi những mặt hung bạo, chống đối xã hội của bản tính con người, nay đã được thay thế bằng những thể chế dựa trên lòng vị tha hợp lý, chân chính, và kêu gọi những bản năng hướng xã hội, hào hiệp của con người.

Hỡi các bạn, nếu các bạn muốn nhìn thấy con người một lần nữa biến thành những con dã thú từng hiện hình trong thế kỷ mười chín, tất cả những gì các bạn phải làm là khôi phục lại hệ thống xã hội và công nghiệp cũ — hệ thống từng dạy con người coi đồng loại là con mồi tự nhiên của mình, và tìm kiếm lợi ích trên sự bất hạnh của kẻ khác. Chắc chắn các bạn sẽ cho rằng chẳng có sự ngặt nghèo nào, dù tàn khốc đến đâu, lại có thể cám dỗ các bạn sinh sống bằng những thứ giành giật được nhờ sự khéo léo hoặc sức mạnh vượt trội từ những kẻ cũng đang khốn cùng như mình. Nhưng giả sử thứ mà bạn phải chịu trách nhiệm không chỉ là cuộc đời của riêng bạn thì sao? Tôi thừa biết trong số tổ tiên chúng ta chắc chắn đã có không ít người, nếu chỉ là vấn đề sinh mệnh bản thân, thà hy sinh còn hơn nuôi sống mình bằng mẩu bánh mì giật lấy từ tay kẻ khác. Nhưng họ không được phép làm thế. Họ còn những sinh mệnh thân thiết phụ thuộc vào mình. Đàn ông thời đó cũng biết yêu phụ nữ như bây giờ. Chúa mới biết sao họ dám làm cha, nhưng chắc chắn họ cũng có những đứa con thơ ngọt ngào đối với họ chẳng kém gì con cái chúng ta đối với chúng ta, và họ buộc phải nuôi nấng, mặc sức, dạy dỗ chúng. Ngay cả những sinh vật hiền lành nhất cũng trở nên hung dữ khi có con non phải chăm sóc, và trong cái xã hội bầy sói ấy, cuộc mưu sinh đã vay mượn một nét tuyệt vọng kỳ lạ từ những tình cảm dịu dàng nhất. Vì lợi ích của những kẻ phụ thuộc vào mình, một con người không được quyền lựa chọn, mà phải lao đầu vào cuộc chiến dơ dáy — lừa lọc, chèn ép, hất cẳng, gian lận, mua rẻ bán đắt, đạp đổ công việc làm ăn mà người láng giềng dùng để nuôi con cái, xúi giục người ta mua những thứ không nên mua và bán những thứ không nên bán, bóc lột thợ thuyền, vắt kiệt con nợ, lừa bịp chủ nợ. Dù một người có cẩn trọng tìm kiếm trong nước mắt, anh ta cũng khó lòng tìm ra cách kiếm sống và lo cho gia đình nếu không chèn lên trước một đối thủ yếu hớt hơn và cướp lấy miếng ăn từ miệng kẻ đó. Ngay cả các mục sư tôn giáo cũng không tránh khỏi sự ngặt nghèo tàn nhẫn này. Trong khi họ răn đe giáo dân chớ ham mê tiền tài, thì gánh nặng gia đình lại buộc họ phải hau háu nhòm ngó những giải thưởng vật chất của giáo hội. Tội nghiệp thay, công việc của họ quả thực vô cùng trần ai: rao giảng cho con người lòng quảng đại và vị tha — thứ mà chính họ và tất cả mọi người đều thừa biết rằng, trong hoàn cảnh hiện tại của thế giới, sẽ đẩy những ai thực hành nó vào cảnh bần cùng; họ buộc phải đề ra những quy tắc ứng xử mà chính luật sinh tồn lại ép con người phải phá bỏ. Nhìn vào cảnh tượng phi nhân tính của xã hội ấy, những con người đáng kính này đã cay đắng than khóc cho sự đồi bại của bản tính con người; cứ như thể bản tính thiên thần cũng không bị vấy bẩn trong cái trường học của quỷ dữ ấy vậy! Ồ, hỡi các bạn, hãy tin tôi đi, không phải trong thời đại hạnh phúc này, mà chính là trong những ngày tháng tồi tệ xưa kia — khi mà ngay cả cuộc chiến sinh tử giành giật sự tồn tại trần trụi, nơi lòng trắc ẩn là sự dại dột, cũng không thể quét sạch hoàn toàn lòng quảng đại và sự tử tế khỏi mặt đất — nhân loại mới đang chứng minh tính thần thánh ẩn giấu bên trong mình.

Thật không khó để hiểu được sự tuyệt vọng đến cùng cực — khiến những người đàn ông và đàn bà vốn dĩ có thể rất dịu dàng và chân thật trong những hoàn cảnh khác, lại phải cấu xé, chiến đấu lẫn nhau trong cuộc tranh giành tiền tài — một khi chúng ta nhận thức được ý nghĩa của việc bỏ lỡ nó, rằng nghèo đói thời đó là thế nào. Đối với thể xác, đó là đói khát, là sự hành hạ bởi nắng cháy và giá rét, là sự thờ ơ khi bệnh tật và lao động không nguôi khi khỏe mạnh; đối với bản tính đạo đức, nó là sự áp bức, khinh miệt, là việc phải nhẫn nhục chịu đựng sự lăng mục, là những mối quan hệ thô bỉ từ thuở lọt lòng, là sự tusng mất mọi sự ngây thơ của tuổi thơ, nét duyên dáng của nữ tính, phẩm giá của nam tính; và đối với tâm trí, nó là cái chết của sự dốt nát, là sự tê liệt của mọi năng lực phân biệt chúng ta với loài vật, là việc thu hẹp cuộc đời thành một vòng quay các chức năng sinh lý thuần túy.

Ồ, hỡi các bạn, nếu một số phận như thế được đặt ra cho các bạn và con cái các bạn như là cái giá duy nhất để thành công trong việc tích lũy tài sản, các bạn nghĩ mình sẽ mất bao lâu để rơi xuống mức độ đạo đức của tổ tiên các bạn?

Cách đây tầm hai, ba thế kỷ, một hành động dã man đã diễn ra ở Ấn Độ, dù số mạng người bị tước đoạt chỉ tầm vài chục, nhưng lại đi kèm những nỗi kinh hoàng kỳ dị đến mức ký ức về nó có lẽ sẽ còn mãi mãi. Một nhóm tù nhân người Anh đã bị tống giam vào một căn phòng không có đủ không khí để cung cấp cho một phần mười số họ. Những kẻ bất hạnh ấy vốn là những trang nam nhi hào hiệp, những đồng đội gắn bó trong quân ngũ, nhưng khi những cơn đau đớn vì ngạt thở bắt đầu bủa vây, họ quên hết thảy mọi thứ và lao vào một cuộc chiến đấu gớm ghiếc, ai nấy vì thân mình và chống lại tất cả những người khác, cốt để giành lấy một con đường chen chân đến một trong những lỗ thông hơi nhỏ bé của nhà tù — nơi duy nhất có thể hít thở chút không khí. Đó là một cuộc chiến mà ở đó con người biến thành dã thú, và lời kể lại về những cảnh tượng kinh hoàng đó từ những kẻ sống sót ít ỏi đã khiến tổ tiên chúng ta bàng hoàng đến mức suốt một thế kỷ sau đó, chúng ta vẫn thấy nó xuất hiện như một điển tích quen thuộc trong văn học của họ, minh họa tiêu biểu cho những giới hạn cùng cực của sự khốn cùng ở con người, gây sốc cả về mặt đạo đức lẫn thể xác. Họ khó có thể ngờ rằng đối với chúng ta, Ngục tối Calcutta, với đám đông những con người phát điên đang cắn xé, giẫm đạp lên nhau trong cuộc tranh giành một chỗ đứng bên các lỗ thở, lại phác họa nên một hình ảnh nổi bật về xã hội thời đại họ. Tuy nhiên, nó vẫn chưa phải là một hình mẫu hoàn chỉnh, bởi vì trong Ngục tối Calcutta không có những người phụ nữ dịu dàng, không có trẻ nhỏ, người già hay người tàn tật. Ít nhất thì tất cả họ đều là đàn ông, đủ sức mạnh để chịu đựng và gánh chịu nỗi đau.

Khi ngẫm nghĩ về trật tự cổ xưa mà tôi vừa nhắc tới — vốn thịnh hành cho đến tận cuối thế kỷ mười chín, trong khi đối với chúng ta, trật tự mới kế vị nó nay đã mang dáng dấp cổ kính, ngay cả cha mẹ chúng ta cũng chưa từng biết đến trật tự nào khác — chúng ta không khỏi bàng hoàng trước tốc độ chóng mặt mà một sự chuyển đổi sâu sắc chưa từng có trong lịch sử loài người ấy đã diễn ra. Tuy nhiên, nếu quan sát tâm trạng của con người trong quý cuối cùng của thế kỷ mười chín, chúng ta sẽ phần nào vơi bớt sự kinh ngạc đó. Dù trí thông minh chung theo nghĩa hiện đại không thể coi là tồn tại trong bất kỳ cộng đồng nào vào thời điểm đó, nhưng so với các thế hệ trước, thế hệ đang sống lúc bấy giờ quả thực có trí tuệ hơn. Hệ quả tất yếu của ngay cả mức độ thông minh mang tính so sánh này là sự nhận thức về các tệ nạn xã hội — một nhận thức chưa từng phổ biến trước đó. Quả thực, những tệ nạn này thậm chí còn tồi tệ hơn, tồi tệ hơn rất nhiều, trong các thời đại trước. Chính trí tuệ gia tăng của quần chúng đã tạo ra sự khác biệt ấy, giống như ánh bình minh vạch trần sự nghèo nàn của cảnh quan vốn có vẻ thể chấp nhận được trong bóng tối. Tinh thần chủ đạo trong văn học thời kỳ đó là lòng trắc ẩn dành cho người nghèo và kẻ bất hạnh, cùng tiếng kêu gọi phẫn nộ trước sự bất lực của bộ máy xã hội trong việc xoa dịu những đau khổ của con người. Rõ ràng qua những tiếng nổ bùng đó, sự ghê tởm về mặt đạo đức của cảnh tượng xung quanh đã được nhận thức một cách trọn vẹn, ít nhất là qua những tia chớp lóe lên, bởi những con người ưu tú nhất thời đại ấy, và cuộc đời của một số người nhạy cảm, hào hiệp trong số họ đã trở nên gần như không thể chịu đựng nổi bởi cường độ của sự đồng cảm.

Dù ý tưởng về sự thống nhất sinh động của gia đình nhân loại, về thực tế của tình anh em giữa người với người, còn rất xa mới được họ thấu hiểu như một chân lý đạo đức hiển nhiên đối với chúng ta, nhưng sẽ là sai lầm nếu cho rằng không hề có chút cảm xúc nào tương ứng với nó. Tôi có thể đọc cho các bạn nghe những đoạn văn vô cùng hay từ một số nhà văn của họ, cho thấy khái niệm này đã được một số ít người nắm bắt rõ ràng, và chắc chắn là được cảm nhận một cách mơ hồ bởi nhiều người khác nữa. Hơn nữa, chúng ta không được quên rằng thế kỷ mười chín tự nhận là thời đại Cơ Đốc giáo, và thực tế là toàn bộ cấu trúc thương mại và công nghiệp của xã hội lại là hiện thân của tinh thần phản Cơ Đốc chắc chắn đã có trọng lượng nhất định — dù tôi thừa nhận là ít một cách kỳ lạ — đối với những tín đồ danh nghĩa của Chúa Giê-su Ki-tô.

Khi chúng ta đặt câu hỏi tại sao nó lại không có trọng lượng hơn nữa, tại sao, nhìn chung, tận lâu sau khi đại đa số mọi người đã đồng thuận về những lạm dụng kêu gọi sự phẫn nộ của cơ cấu xã hội hiện hành, họ vẫn dung thứ cho nó, hoặc tự mãn với việc bàn về những cải cách nhỏ nhặt trong đó, chúng ta sẽ chạm trán một sự thật phi thường. Đó là niềm tin chân thành của ngay cả những người ưu tú nhất trong kỷ nguyên ấy rằng những yếu tố duy nhất mang tính ổn định trong bản tính con người — nơi một hệ thống xã hội có thể được xây dựng một cách an toàn — lại chính là những xu hướng tồi tệ nhất của nó. Họ đã được dạy và tin rằng lòng tham lam và sự vụ lợi chính là keo sơn duy nhất gắn kết loài người lại với nhau, và mọi liên kết xã hội sẽ tan thành mây khói nếu có bất kỳ hành động nào làm cùn đi sắc bén của những động cơ ấy hoặc kìm hãm hoạt động của chúng. Nói một cách ngắn gọn, họ tin — ngay cả những kẻ khao khát được tin điều ngược lại — hoàn toàn trái ngược với những gì đối với chúng ta là hiển nhiên tự nhiên; nghĩa là, họ tin rằng những phẩm chất chống đối xã hội của con người, chứ không phải phẩm chất hướng xã hội của họ, mới là thứ cung cấp sức mạnh kết dính cho xã hội. Đối với họ, có vẻ hợp lý khi con người sống chung với nhau chỉ nhằm mục đích lừa bịp và áp bức lẫn nhau, đồng thời bị lừa bịp và áp bức; và rằng trong khi một xã hội trao không gian trọn vẹn cho những khuynh hướng này có thể đứng vững, thì sẽ có rất ít cơ hội cho một xã hội dựa trên ý tưởng hợp tác vì lợi ích của tất cả mọi người. Có vẻ ngớ ngẩn khi mong đợi bất kỳ ai tin rằng những niềm tin như vậy từng được con người nghiêm túc ôm ấp; nhưng việc chúng không chỉ được các cụ cố của chúng ta nuôi dưỡng, mà còn chịu trách nhiệm cho sự chậm trễ kéo dài trong việc xóa bỏ trật tự cổ xưa sau khi sự thuyết phục về những lạm dụng không thể dung thứ của nó đã trở nên phổ biến, là một điều được chứng minh chắc chắn như bất kỳ sự thật nào trong lịch sử. Ngay tại đây, các bạn sẽ tìm thấy lời giải thích cho sự bi quan sâu sắc của văn học trong quý cuối cùng của thế kỷ mười chín, nốt trầm u sầu trong thơ ca của nó, và sự yếm thế trong trào phúng của nó.

Cảm thấy rằng tình cảnh của nhân loại là không thể chịu đựng nổi, họ lại không có chút hy vọng rõ ràng nào về một tương lai tốt đẹp hơn. Họ tin rằng sự tiến hóa của nhân loại đã dẫn dắt nó đi vào một con đường cụt, và không có cách nào để tiến lên phía trước. Tâm trạng của con người thời bấy giờ được minh họa nổi bật qua các chuyên luận còn lưu truyền đến ngày nay, và ngay cả bây giờ vẫn có thể được tra cứu trong các thư viện của chúng ta bởi những ai tò mò, trong đó những lập luận công phu được theo đuổi để chứng minh rằng bất chấp hoàn cảnh tồi tệ của con người, cuộc đời vẫn — bởi một chút trọng lượng vượt trội nào đó của các cân nhắc — có lẽ vẫn đáng sống hơn là từ bỏ nó. Tự khinh miệt chính mình, họ khinh miệt cả Đấng Sáng Tạo. Đã có sự suy đồi chung của niềm tin tôn giáo. Những tia sáng nhợt nhạt, mờ ảo từ bầu trời bị che khuất dày đặc bởi sự nghi ngờ và sợ hãi, là thứ duy nhất thắp sáng sự hỗn loạn của trần gian. Việc con người nghi ngờ Đấng mà hơi thở nằm trong lồng ngực họ, hay sợ hãi những bàn tay đã nhào nặn ra họ, đối với chúng ta quả thực là một sự điên rồ đáng thương hại; nhưng chúng ta phải nhớ rằng những đứa trẻ ban ngày dũng cảm đôi khi vẫn mang những nỗi sợ ngu ngốc vào ban đêm. Bình minh đã ló dạng kể từ đó. Thật quá dễ dàng để tin vào tình cha của Thiên Chúa trong thế kỷ hai mươi.

Nói một cách ngắn gọn, như một bài giảng mang tính chất này buộc phải thế, tôi đã đề cập đến một số nguyên nhân từng chuẩn bị tâm lý cho con người trước sự chuyển đổi từ trật tự cũ sang trật tự mới, cũng như một số nguyên nhân của chủ nghĩa bảo thủ bắt nguồn từ sự tuyệt vọng từng kìm hãm nó trong một thời gian sau khi thời cơ đã chín muồi. Ngạc nhiên trước tốc độ hoàn thành của sự thay đổi sau khi khả năng của nó lần đầu tiên được thừa nhận chính là quên đi tác dụng say lòng của hy vọng đối với những tâm trí đã quen với sự tuyệt vọng từ lâu. Ánh nắng bừng lên sau một đêm dài đằng đẵng và tăm tối chắc chắn phải có hiệu ứng chói lọi. Kể từ khoảnh khắc con người cho phép bản thân tin rằng suy cho cùng nhân loại không bị định mệnh biến thành một kẻ lùn tịt, rằng vóc dáng thấp lùn của nó không phải là thước đo cho mức độ phát triển có thể đạt tới, mà nó đang đứng bên bờ vực của một lần hóa thân với sự phát triển vô tận, phản ứng mang lại tất cả phải là điều áp đảo. Rõ ràng là không có gì có thể chống lại niềm nhiệt huyết mà đức tin mới truyền cảm hứng.

Ở đây, cuối cùng thì con người cũng phải cảm thấy rằng đã xuất hiện một lý tưởng mà so với nó, những lý tưởng vĩ đại nhất trong lịch sử cũng trở nên tầm thường. Chắc chắn là bởi vì nó có thể hiệu triệu hàng triệu vị tử đạo, nên chẳng cần đến một vị tử đạo nào cả. Sự thay đổi triều đại trong một vương quốc nhỏ bé của thế giới cũ thường tốn nhiều sinh mạng hơn cả cuộc cách mạng đưa bước chân của nhân loại cuối cùng đi vào con đường đúng đắn.

Chắc chắn là thật không phải phép khi một kẻ được ban ơn huệ sống trong thời đại rực rỡ của chúng ta lại ước mong số phận mình khác đi, thế nhưng tôi vẫn thường nghĩ rằng mình sẵn sàng đánh đổi phần chia trong ngày tháng thanh bình và vàng son này để lấy một chỗ đứng trong kỷ nguyên chuyển giao đầy giông bão ấy — khi những người hùng phá vỡ cánh cổng bị khóa chặt của tương lai và hé lộ trước ánh nhìn bừng sáng của một giống loài tuyệt vọng, thay vì bức tường trống không từng khép kín con đường của nó, là một viễn cảnh tiến triển mà điểm tận cùng, vì quá đỗi chói lọi, vẫn làm lóa mắt chúng ta. Ồ, hỡi các bạn! ai dám nói rằng việc được sống vào thời điểm đó — khi ảnh hưởng yếu ớt nhất cũng là một đòn bẩy khiến hàng thế kỷ phải rung chuyển — lại không đáng giá bằng một phần chia ngay cả trong kỷ nguyên thành quả này chứ?

Các bạn đều biết câu chuyện về cuộc cách mạng cuối cùng, vĩ đại nhất và ít đổ máu nhất ấy. Chỉ trong khoảng thời gian của một thế hệ, con người đã vứt bỏ những truyền thống và tập tục xã hội của thời kỳ dã man, để khoác lên mình một trật tự xã hội xứng đáng với những sinh thể có lý trí và mang hình hài con người. Thôi không còn tính bầy đàn săn mồi, họ trở thành những người cộng sự, và tìm thấy ngay trong tình anh em khoa học về sự giàu có và hạnh phúc. 'Tôi sẽ ăn gì, uống gì, và lấy gì mà mặc?' — được đặt ra như một bài toán bắt đầu và kết thúc ở bản thân, từng là một câu hỏi đầy lo âu và không có hồi kết. Nhưng một khi nó được quan niệm, không phải từ lập trường cá nhân mà từ lập trường huynh đệ: 'Chúng ta sẽ ăn gì, uống gì, và lấy gì mà mặc?' — những khó khăn của nó liền biến mất.

Nghèo đói đi kèm nô lệ từng là kết quả đối với quảng đại quần chúng nhân loại khi cố gắng giải quyết bài toán mưu sinh từ lập trường cá nhân, nhưng ngay khi quốc gia trở thành nhà tư bản và chủ thuê lao động duy nhất, thì không những sự sung túc thay thế cho cảnh nghèo hèn, mà dấu vết cuối cùng của kiếp nô lệ giữa người với người cũng biến mất khỏi mặt đất. Nô lệ thời gian, thứ từng bị đánh đập bao lần trong vô vọng, cuối cùng đã bị tiêu diệt. Phương tiện sinh kế không còn bị bố thí nhỏ giọt từ người đàn ông cho phụ nữ, từ chủ thuê cho người làm, từ người giàu cho kẻ nghèo, mà được phân phối từ một kho chung giống như lũ trẻ quanh bàn ăn của cha chúng. Con người không còn có thể sử dụng đồng loại làm công cụ cho lợi ích riêng của mình nữa. Sự kính trọng từ người khác là loại lợi ích duy nhất anh ta có thể kiếm được từ họ từ đó về sau. Không còn sự kiêu ngạo hay khúm núm trong các mối quan hệ giữa người với người. Lần đầu tiên kể từ khi khai thiên lập địa, mọi con người đều đứng thẳng trước mặt Thiên Chúa. Nỗi sợ thiếu thốn và lòng tham lam vụ lợi trở thành những động cơ tuyệt chủng khi sự sung túc được đảm bảo cho tất cả và việc sở hữu quá mức trở thành điều bất khả thi. Không còn những kẻ ăn mày hay người ban ơn. Công lý đã khiến cho lòng bác ái trở nên thất nghiệp. Mười điều răn trở nên gần như lỗi thời trong một thế giới không có sự cám dỗ để trộm cắp, không có cơ hội để nói dối vì sợ hãi hay vì ân huệ, không có chỗ cho sự đố kỵ khi tất cả đều bình đẳng, và có rất ít sự kích động bạo lực khi con người đã bị tước bỏ quyền năng làm hại lẫn nhau. Giấc mơ ngàn đời của nhân loại về tự do, bình đẳng, bác ái, bị chế giễu qua bao nhiêu thời đại, cuối cùng đã trở thành hiện thực.

Cũng giống như trong xã hội cũ, những con người hào hiệp, công chính, và nhân hậu từng bị đặt vào thế bất lợi vì sở hữu những phẩm chất ấy; thì trong xã hội mới, những kẻ lạnh lùng, tham lam và vụ lợi lại thấy mình lạc lõng với thế giới. Giờ đây, khi các điều kiện sống lần đầu tiên ngừng hoạt động như một quá trình thúc ép nhằm phát triển những phẩm chất hung bạo của bản tính con người, và phần thưởng từng cổ vũ cho lòng ích kỷ không những bị gỡ bỏ mà còn được đặt lên lòng vị tha, thì lần đầu tiên người ta mới có thể nhìn thấy bản tính con người khi không bị bóp méo thực sự trông ra sao. Những khuynh hướng đồi bại vốn từng phát triển um tùm và che khuất phần tốt đẹp ở mức độ rộng lớn như thế, nay héo rũ như nấm mốc trong hầm tối dưới ánh nắng mặt trời, và những phẩm chất cao quý hơn đã trổ mã đột ngột đến mức biến những kẻ yếm thế thành những kẻ ca tụng, và lần đầu tiên trong lịch sử nhân loại, cám dỗ loài người đem lòng yêu mến chính mình. Chẳng mấy chốc, điều mà các nhà thần học và triết học của thế giới cũ không bao giờ tin nổi đã được hé lộ trọn vẹn: rằng bản tính con người trong những phẩm chất cốt lõi của nó là tốt chứ không phải xấu, rằng con người qua ý định và cấu trúc tự nhiên của mình là hào hiệp chứ không ích kỷ, thương xót chứ không tàn nhẫn, đồng cảm chứ không ngạo mgn, mang tầm vóc thần thánh trong những khát vọng, bản năng chứa đựng những xung động thiêng liêng nhất của sự dịu dàng và hy sinh, thực sự là hình ảnh của Thiên Chúa chứ không phải những bức tranh biếm họa về Ngài như người ta từng tưởng. Áp lực liên tục qua vô số thế hệ của những điều kiện sống vốn có thể làm hư hỏng cả các thiên thần, đã không thể làm thay đổi căn bản sự cao quý tự nhiên của giống loài này, và một khi những điều kiện ấy được gỡ bỏ, giống như một cái cây bị uốn cong, nó đã bật trở lại tư thế thẳng thắn bình thường của mình.

Để thâu tóm toàn bộ vấn đề trong một bài ngụ ngôn ngắn gọn, hãy cho phép tôi so sánh nhân loại trong thời kỳ cổ xưa với một khóm hồng được trồng trong đầm lầy, được tưới bằng làn nước đầm lầy đen ngòm, hít thở những làn sương mù chướng khí vào ban ngày và bị ướp lạnh bởi những giọt sương độc hại vào ban đêm. Vô số thế hệ người làm vườn đã cố gắng hết sức để làm cho nó nở hoa, nhưng ngoài một vài nụ hoa nửa hé nở với con sâu đục khoét ở trung tâm, nỗ lực của họ đều thất bại. Thậm chí, nhiều người còn khẳng định rằng khóm cây đó vốn chẳng phải cây hồng gì cả, mà là một loại cây độc hại, chỉ đáng bị nhổ bật rễ và đốt đi. Tuy nhiên, phần lớn những người làm vườn vẫn giữ quan điểm rằng khóm cây này thuộc họ hoa hồng, nhưng mang một vết nhơ không thể tẩy xóa nào đó ở bên trong, ngăn cản các nụ hoa bung nở và giải thích cho tình trạng ốm yếu nói chung của nó. Thật vậy, vẫn có một số ít người duy trì quan điểm rằng giống loài này hoàn toàn tốt, rắc rối nằm ở cái đầm lầy, và dưới những điều kiện thuận lợi hơn, người ta có thể kỳ vọng cái cây làm tốt hơn. Nhưng những con người này không phải là những người làm vườn chính thống, và bị những kẻ sau coi là những kẻ mộng mơ viển vông, nên hầu hết đều bị công chúng nhìn nhận theo cách đó. Hơn thế nữa, một số triết gia đạo đức nổi tiếng còn thúc giục rằng, ngay cả khi chấp nhận vì mục đích tranh luận rằng khóm cây có thể làm tốt hơn ở một nơi khác, thì việc cố gắng nở hoa trong một đầm lầy vẫn là một bài học rèn luyện có giá trị hơn nhiều so với việc đứng dưới những điều kiện thuận lợi hơn. Những chiếc nụ thành công trong việc bung nở quả thực có thể rất hiếm hoi, và những bông hoa thì nhợt nhạt không hương thơm, nhưng chúng đại diện cho nỗ lực đạo đức lớn hơn nhiều so với việc chúng nở rộ một cách tự nhiên trong một khu vườn.

Những người làm vườn chính thống và các triết gia đạo đức đã đạt được ý nguyện. Khóm cây vẫn bám rễ trong đầm lầy, và tiến trình điều trị cũ vẫn tiếp tục. Liên tục những loại hỗn hợp kích thích mới được bón vào rễ, và nhiều công thức pha chế không thể đếm xuể — mỗi loại được những người ủng hộ ca tụng là sự chuẩn bị tốt nhất và phù hợp nhất — được sử dụng để tiêu diệt sâu bọ và tẩy sạch nấm mốc. Tình trạng này kéo dài trong một thời gian rất lâu. Thỉnh thoảng có ai đó tuyên bố quan sát thấy một sự cải thiện nhỏ trong diện mạo của khóm cây, nhưng cũng có ngần ấy kẻ tuyên bố rằng nó trông chẳng khá hơn xưa là mấy. Nhìn chung, không thể nói là có bất kỳ sự thay đổi đáng chú ý nào. Cuối cùng, trong một giai đoạn tuyệt vọng chung về viễn cảnh của khóm cây ở nơi nó đang sống, ý tưởng di dời nó lại được đưa ra bàn thảo, và lần này đã tìm được sự đồng thuận. 'Hãy thử xem,' là tiếng nói chung của tất cả mọi người. 'Có lẽ nó sẽ phát triển tốt hơn ở nơi khác, và ở đây thì quả thực rất đáng ngờ liệu có đáng tiếp tục vun trồng nó nữa hay không.' Thế là khóm hoa hồng của nhân loại đã được bứng đi, và đặt vào trong mảnh đất ngọt ngào, ấm áp, khô ráo, nơi ánh mặt trời tắm táp cho nó, các vì sao ve vuốt nó, và ngọn gió phương nam mơn trớn nó. Lúc đó người ta mới nhận ra rằng đó quả thực là một khóm hoa hồng. Sâu bọ và nấm mốc biến mất, và khóm cây được phủ đầy những bông hồng đỏ thắm tuyệt đẹp nhất, với hương thơm lan tỏa khắp thế gian.

Đó là một lời cam kết về định mệnh đã được định sẵn cho chúng ta khi Đấng Sáng Tạo đặt vào trái tim chúng ta một tiêu chuẩn vô hạn về thành tựu — được phán xét theo đó, những thành tựu trong quá khứ của chúng ta dường như luôn tầm thường và đích đến chưa bao giờ gần hơn. Giả sử tổ tiên chúng ta từng hình dung ra một trạng thái xã hội trong đó con người sống với nhau như anh em một nhà trong sự hòa hợp, không có tranh chấp hay đố kỵ, không bạo lực hay lừa lọc, và nơi đó, với cái giá là một lượng lao động không vượt quá nhu cầu của sức khỏe trong những ngành nghề đã chọn, họ được giải phóng hoàn toàn khỏi nỗi lo toan cho ngày mai và không còn phải bận tâm gì đến sinh kế của mình như những cái cây được nuôi dưỡng bởi những dòng suối không bao giờ cạn — giả sử họ hình dung ra một điều kiện như thế, tôi xin nói rằng, nó sẽ chẳng khác nào thiên đường đối với họ. Họ sẽ nhầm lẫn nó với ý tưởng về thiên đường của chính họ, chứ không bao giờ mơ rằng có thể còn có bất cứ điều gì xa hơn nữa đáng để khao khát hay phấn đấu.

Nhưng còn chúng ta thì sao, những kẻ đang đứng trên đỉnh cao này mà họ từng ngước nhìn lên? Ngay cả khi không được nhắc nhở đặc biệt bởi một dịp nào đó như hiện tại, chúng ta đã suýt quên mất rằng cuộc đời không phải lúc nào cũng đối xử với con người như bây giờ. Thật là một sự gồng mình cho trí tưởng tượng khi phải hình dung ra các cơ cấu xã hội của tổ tiên trực hệ của chúng ta. Chúng ta thấy chúng thật kỳ quặc. Việc giải quyết bài toán mưu sinh thể xác sao cho quét sạch được lo âu và tội ác, thay vì đối với chúng ta là một thành tựu tối thượng, lại chỉ giống như một bước đệm sơ khai cho bất kỳ điều gì có thể coi là sự tiến bộ thực sự của con người. Chúng ta mới chỉ tự giải phóng mình khỏi một sự quấy rầy ngạo mạn và vô ích từng cản trở tổ tiên chúng ta bước vào những mục đích thực sự của sự tồn tại. Chúng ta mới chỉ cởi trần chuẩn bị cho cuộc đua; chẳng hơn thế. Chúng ta giống như một đứa trẻ vừa học được cách đứng thẳng và bước đi. Đó là một sự kiện lớn, theo quan điểm của đứa trẻ, khi lần đầu tiên nó biết đi. Có lẽ nó tưởng tượng rằng chẳng còn mấy thứ vượt qua được thành tựu đó, nhưng một năm sau nó đã quên mất rằng mình không phải lúc nào cũng biết đi. Tầm mắt của nó chỉ mở rộng khi nó đứng dậy, và lớn lên khi nó di chuyển. Quả thực là một sự kiện lớn theo một nghĩa nào đó, bước đi đầu tiên của nó, nhưng chỉ như một sự khởi đầu chứ không phải điểm kết thúc. Sự nghiệp thực sự của nó khi ấy mới chỉ bắt đầu. Việc giải phóng nhân loại trong thế kỷ trước khỏi sự hấp thụ về mặt tinh thần và thể chất trong việc làm việc và mưu toan cho các nhu cầu thuần túy của thể xác, có thể được coi là một dạng tái sinh thứ hai của giống loài, mà nếu không có nó, lần sinh đầu tiên vào một sự tồn tại vốn chỉ là gánh nặng sẽ mãi mãi vẫn chưa được minh oan, nhưng nhờ nó mà giờ đây nó đã được minh oan một cách dư dả. Kể từ đó, nhân loại đã bước vào một giai đoạn phát triển tâm linh mới, một sự tiến hóa của các năng lực cao hơn mà sự tồn tại của chính chúng trong bản tính con người từng bị tổ tiên chúng ta nghi ngờ. Thay vì sự tuyệt vọng ảm đạm của thế kỷ mười chín, sự bi quan sâu sắc của nó về tương lai nhân loại, ý tưởng nòng cốt thổi hồn cho thời đại hiện nay là một quan niệm đầy nhiệt huyết về các cơ hội của sự tồn tại trần thế chúng ta, và những khả năng vô biên của bản tính con người. Sự cải thiện của nhân loại từ thế hệ này sang thế hệ khác — về thể chất, tinh thần, đạo đức — được công nhận là mục tiêu lớn duy nhất tối cao xứng đáng để nỗ lực và hy sinh. Chúng ta tin rằng lần đầu tiên giống loài này đã bước vào việc hiện thực hóa lý tưởng của Thiên Chúa về nó, và mỗi thế hệ từ nay phải là một bước tiến lên.

Các bạn có hỏi chúng ta trông đợi điều gì khi vô số thế hệ đã trôi qua hay không? Tôi trả lời rằng, con đường còn trải dài trước mắt chúng ta, nhưng điểm tận cùng đã chìm khuất trong ánh sáng. Bởi vì sự trở về của con người với Thiên Chúa — Đấng 'là mái nhà của chúng ta' — mang tính chất kép: sự trở về của cá nhân qua con đường cái chết, và sự trở về của giống loài qua sự hoàn thành của quá trình tiến hóa, khi bí mật thiêng liêng ẩn giấu trong mầm mống được mở ra một cách hoàn hảo. Với một giọt nước mắt cho quá khứ tăm tối, chúng ta hãy quay sang tương lai chói lóa, và buông lơi đôi mắt che khuất, tiến thẳng về phía trước. Mùa đông dài dằng dặc và mệt mỏi của giống loài đã kết thúc. Mùa hè của nó đã bắt đầu. Nhân loại đã phá vỡ cái kén. Thiên đường đang mở ra trước mắt nó.