Trong buổi đi dạo sáng sớm, tôi đã đến thăm Charlestown. Giữa muôn vàn đổi thay đánh dấu bước ngoặt của một thế kỷ ở chốn ấy, điều khiến tôi chú ý hơn cả là sự biến mất hoàn toàn của nhà tù tiểu bang cũ.

"Chuyện đó diễn ra trước thời của tôi, nhưng tôi có nghe kể lại," Tiến sĩ Leete nói khi tôi nhắc đến chi tiết ấy bên bàn ăn sáng. "Thời nay chúng tôi làm gì có nhà tù. Mọi trường hợp thoái hóa đều được điều trị tại các bệnh viện."

"Thoái hóa á!" Tôi thốt lên, trố mắt nhìn.

"Thì thế đấy," Tiến sĩ Leete đáp. "Ý tưởng trừng phạt những kẻ bất hạnh đó đã bị từ bỏ từ ít nhất là năm mươi năm trước, thậm chí còn lâu hơn thế."

"Tôi chưa hiểu ý ông lắm," tôi nói. "Vào thời của tôi, thoái hóa là từ dùng để chỉ những người bộc lộ rõ nét một đặc điểm nào đó của tổ tiên xa xưa. Ý ông là tội phạm ngày nay được xem như sự tái hiện của một đặc tính tổ tiên sao?"

"Xin lỗi ông nhé," Tiến sĩ Leete nói với nụ cười nửa đùa nửa nhún nhường, "nhưng vì ông đã hỏi thẳng như vậy, tôi đành phải xác nhận rằng sự thật đúng là như thế."

Sau những gì tôi đã biết về sự khác biệt đạo đức giữa thế kỷ mười chín và thế kỷ hai mươi, việc tôi đâm ra nhạy cảm về vấn đề này quả thực là ngớ ngẩn; và có lẽ nếu Tiến sĩ Leete không dùng cái giọng điệu đầy vẻ phân trần ấy, đồng thời bà Leete và Edith không tỏ ra lúng túng tương ứng, thì tôi đã chẳng đỏ bừng mặt như thế.

"Trước đó tôi cũng chẳng tự hào gì mấy về thế hệ của mình đâu," tôi nói; "nhưng quả thật là..."

"Đây chính là thế hệ của ông mà, thưa ông West," Edith chêm vào. "Đó là nơi ông đang sống cơ mà, và chúng tôi gọi nó là của chúng tôi chỉ vì chúng tôi đang sống ở hiện tại thôi."

"Cảm ơn cô. Tôi sẽ tập suy nghĩ như vậy," tôi nói, và khi ánh mắt tôi chạm vào mắt cô ấy, thái độ ấy đã xoa dịu hoàn toàn sự nhạy cảm vô lối của tôi. "Suy cho cùng," tôi cười nói, "tôi được nuôi dưỡng theo tư tưởng Calvin, nên chẳng có gì phải giật mình khi nghe gọi tội phạm là một đặc tính di truyền từ tổ tiên."

"Thực ra mà nói," Tiến sĩ Leete bảo, "cách chúng tôi dùng từ ấy hoàn toàn không hàm ý chê bai thế hệ của ông—nếu xin phép Edith cho phép chúng tôi gọi đó là thế hệ của ông—theo kiểu nghĩ rằng bản thân chúng tôi, xét ngoài hoàn cảnh sống, lại ưu việt hơn các ông. Vào thời của ông, có tới mười chín phần hai mươi tội ác, nếu hiểu theo nghĩa rộng bao gồm mọi loại hành vi sai trái, đều xuất phát từ sự bất bình đẳng về tài sản cá nhân; sự thiếu thốn cám dỗ người nghèo, lòng tham thu vén nhiều hơn, hay mong muốn giữ vững của cải có sẵn đã cám dỗ những kẻ khá giả. Trực tiếp hay gián tiếp, ham muốn tiền bạc—vào thời đó đồng nghĩa với mọi điều tốt đẹp—chính là động cơ của tất cả những tội ác ấy, là rễ cái của một thứ cây độc khổng lồ mà cỗ máy luật pháp, tòa án và cảnh sát hầu như chẳng thể ngăn nổi nó bóp nghẹt nền văn minh của các ông. Khi chúng tôi đưa quốc gia trở thành người quản lý duy nhất đối với tài sản của nhân dân, đồng thời bảo đảm mức sống đầy đủ cho tất cả mọi người: một mặt xóa bỏ đói nghèo, mặt khác kìm chế việc tích lũy của cải, chúng tôi đã chặt đứt cái gốc rễ ấy, và cây độc phủ bóng lên xã hội các ông đã héo úa lụi tàn chỉ trong một ngày, tựa như bầu nậm của Jonah. Còn đối với tầng lớp bạo lực chống lại con người tuy tương đối nhỏ và chẳng dính dáng gì đến ý đồ vụ lợi, thì ngay cả ở thời đại các ông, chúng cũng gần như chỉ giới hạn ở tầng lớp dốt nát và thú tính; còn vào thời đại này, khi giáo dục và phép lịch sự không độc quyền trong tay một vài kẻ mà đã trở nên phổ biến với tất cả mọi người, những hành vi tàn bạo ấy hầu như chẳng bao giờ còn nghe tới nữa. Giờ thì ông đã hiểu vì sao từ 'thoái hóa' lại được dùng cho tội phạm rồi chứ. Ấy là vì hầu như mọi hình thức tội phạm mà ông từng biết nay đều vô động cơ, và một khi chúng xuất hiện thì chỉ có thể được giải thích là sự trỗi dậy của các đặc tính tổ tiên. Thời các ông, những kẻ ăn cắp rõ ràng chẳng vì động cơ lý trí nào thường được gọi là chứng cuồng trộm, và khi sự việc rành rành thì các ông cho rằng thật ngớ ngẩn khi trừng phạt họ như những tên trộm thông thường. Thái độ của chúng tôi đối với những kẻ mắc chứng cuồng trộm thực sự cũng chính là thái độ của chúng tôi đối với nạn nhân của sự thoái hóa: thái độ đầy lòng trắc ẩn cùng sự kìm chế kiên quyết nhưng dịu dàng."

"Hẳn các tòa án của các ông rảnh rỗi lắm nhỉ," tôi nhận xét. "Không có tài sản tư nhân đáng kể nào để tranh chấp, không có sự bất hòa giữa các công dân về quan hệ làm ăn, không có bất động sản phải phân chia hay các khoản nợ phải đòi, chắc chắn chẳng hề có chút vụ việc dân sự nào dành cho họ; và với việc không có các hành vi xâm phạm tài sản cùng số lượng vụ án hình sự vô cùng ít ỏi, tôi nghĩ các ông thậm chí có thể dẹp bỏ luôn cả thẩm phán lẫn luật sư cũng được."

"Chúng tôi thực sự không cần luật sư," Tiến sĩ Leete đáp. "Sẽ thật phi lý với chúng tôi nếu trong một vụ án mà lợi ích duy nhất của quốc gia là tìm ra sự thật, lại có sự tham gia của những kẻ mang động cơ rõ ràng là muốn bóp méo sự thật ấy."

"Nhưng ai là người biện hộ cho bị cáo?"

"Nếu hắn thực sự là tội phạm thì hắn chẳng cần biện hộ gì cả, bởi trong phần lớn các trường hợp, hắn sẽ nhận tội," Tiến sĩ Leete đáp. "Lời khai nhận tội của bị cáo đối với chúng tôi không phải là một thủ tục hình thức như ở chỗ các ông. Nó thường là hồi kết của vụ án."

"Ý ông không phải là kẻ nào không nhận tội thì sẽ được phóng thích ngay lập tức đấy chứ?"

"Không, ý tôi không phải vậy. Hắn không bị buộc tội một cách vô căn cứ, và nếu chối tội thì vẫn phải ra tòa xét xử. Nhưng các phiên tòa rất ít, vì trong đa phần các trường hợp, kẻ có tội đều nhận tội. Khi hắn khai gian mà sau đó bị chứng minh rõ ràng có tội, hình phạt sẽ tăng gấp đôi. Dù vậy, sự gian dối bị khinh bỉ đến mức hiếm có kẻ phạm pháp nào dám nói dối chỉ để cứu vãn bản thân."

"Đó là điều đáng kinh ngạc nhất mà ông từng kể cho tôi nghe đấy," tôi thốt lên. "Nếu thói nói dối đã lỗi thời, thì đây quả thực là 'trời mới đất mới nơi sự công chính ngự trị' mà các nhà tiên tri đã tiên đoán."

"Đó thực ra là niềm tin của một số người thời nay," câu trả lời của vị tiến sĩ là vậy. "Họ cho rằng chúng ta đã bước vào thời đại hoàng kim, và lý thuyết ấy xét từ góc nhìn của họ không phải là không có cơ sở. Nhưng xét về sự kinh ngạc của ông khi thấy thế giới đã vượt qua thói nói dối, thực ra chẳng có gì phải ngạc nhiên cả. Ngay cả vào thời của ông, sự gian dối vốn dil chẳng hề phổ biến giữa những người đàn ông và phụ nữ thuộc tầng lớp thượng lưu, những người có vị trí xã hội ngang nhau. Lời nói dối do sợ hãi là nơi trú ẩn của sự hèn nhát, còn lời nói dối lừa đảo là mưu mẹo của kẻ bịp bợm. Sự bất bình đẳng giữa người với người và lòng tham thu vén tài sản khi ấy đã tạo ra thứ động lực liên tục cho thói nói dối. Thế nhưng ngay cả khi đó, người vừa không sợ kẻ khác lại vừa chẳng muốn lừa gạt ai vẫn khinh bỉ sự giả dối. Vì giờ đây tất cả chúng ta đều bình đẳng về mặt xã hội, chẳng ai phải sợ hãi ai hay có thể thu được lợi ích gì từ việc lừa gạt người khác, nên sự khinh bỉ thói dối trá đã trở nên phổ biến đến mức như tôi đã nói với ông, hiếm khi tìm thấy ngay cả một tên tội phạm xét theo phương diện khác mà lại sẵn sàng nói dối. Tuy nhiên, khi một lời tuyên bố không nhận tội được đưa ra, thẩm phán sẽ chỉ định hai cộng sự để trình bày hai mặt đối lập của vụ án. Việc những người này khác xa với đám biện hộ và công tố viên thuê mướn chuyên tìm cách gỡ tội hoặc kết tội ở thời các ông ra sao, có thể thấy rõ qua việc trừ khi cả hai cùng đồng tình rằng bản án đưa ra là công bằng, nếu không vụ án sẽ phải xử lại, trong khi bất kỳ biểu hiện thiên vị nào trong giọng điệu của một trong hai vị thẩm phán khi trình bày vụ án sẽ bị coi là một vụ bê bối chấn động."

"Tôi có hiểu đúng không," tôi nói, "rằng chính một vị thẩm phán là người trình bày từng mặt của vụ án cũng như chính vị thẩm phán là người xét xử nó?"

"Đương nhiên rồi. Các thẩm phán sẽ luân phiên nhau ngồi ghế chánh án và đứng bên vành móng ngựa, và họ được kỳ vọng phải duy trì tác phong tài chính minh bạch, vô tư cho dù là đang trình bày hay đang phán quyết một vụ án. Hệ thống này trên thực tế chính là phiên tòa do ba vị thẩm phán đảm nhận từ các góc nhìn khác nhau đối với vụ án. Khi họ đồng thuận về một bản án, chúng tôi tin rằng nó tiệm cận chân lý tuyệt đối nhất mà con người có thể đạt tới."

"Vậy là các ông đã từ bỏ hệ thống bồi thẩm đoàn rồi sao?"

"Hệ thống đó vốn dĩ khá hữu ích như một cơ chế điều chỉnh vào thời của những luật sư ăn tiền, khi ghế thẩm phán đôi khi bị mua chuộc và thường bị phụ thuộc bởi nhiệm kỳ, nhưng giờ đây nó trở nên thừa thãi. Không có động cơ nào có thể tưởng tượng được ngoài công lý có thể chi phối các thẩm phán của chúng tôi."

"Những vị quan tòa này được tuyển chọn thế nào?"

"Họ là một ngoại lệ đáng kính đối với quy định cho phép tất cả mọi người ngừng công tác ở tuổi bốn mươi lăm. Chủ tịch quốc gia sẽ lựa chọn những thẩm phán cần thiết hằng năm từ những người vừa chạm đến độ tuổi ấy. Số lượng được chọn dĩ nhiên cực kỳ ít, và vinh dự lớn lao đến mức được xem là sự bù đắp cho thời gian phục vụ kéo dài thêm sau đó; mặc dù việc bổ nhiệm làm thẩm phán có thể được từ chối, nhưng hiếm khi có chuyện đó xảy ra. Nhiệm kỳ là năm năm và không được tái bổ nhiệm. Các thành viên của Tối cao Pháp viện—cơ quan bảo hiến—sẽ được tuyển chọn từ trong số các thẩm phán cấp dưới. Khi có một vị trí trống trong tòa án đó, những thẩm phán cấp dưới có nhiệm kỳ kết thúc vào năm ấy sẽ thực hiện hành động chính thức cuối cùng của mình: chọn ra người xuất sắc nhất còn lại trên ghế thẩm phán mà họ cho là xứng đáng nhất để lấp vào chỗ trống."

"Vì không có giới luật sư để làm trường đào tạo thẩm phán," tôi nói, "chắc hẳn họ phải bước thẳng từ trường luật lên ghế quan tòa."

"Chúng tôi làm gì có thứ gọi là trường luật," vị tiến sĩ mỉm cười đáp. "Luật pháp với tư cách là một khoa học chuyên môn đã trở nên lỗi thời. Nó từng là một hệ thống ngụy biện mà sự phức tạp nhân tạo của trật tự xã hội cũ buộc phải có để diễn giải nó, nhưng giờ đây chỉ còn một vài châm ngôn pháp lý đơn giản và rõ ràng nhất là còn áp dụng được vào tình trạng hiện tại của thế giới. Mọi thứ liên quan đến mối quan hệ giữa người với người giờ đây đều đơn giản hơn rất nhiều so với thời của ông. Chúng tôi chẳng có chút nhu cầu nào đối với đám chuyên gia bẻ chữ bẻ nghĩa từng chủ trì và tranh cãi tại các tòa án của các ông. Dù vậy, ông không được nghĩ rằng chúng tôi tỏ ý bất kính với những bậc hiền triết cổ đại ấy chỉ vì chúng tôi không dùng đến họ đâu nhé. Ngược lại, chúng tôi dành sự tôn trọng chân thành, gần như là kính sợ, cho những con người duy nhất thấu hiểu và có khả năng giải thích sự phức tạp vô tận trong các quyền tài sản cùng những mối quan hệ phụ thuộc thương mại và cá nhân vốn tồn tại trong hệ thống của các ông. Quả thực, còn điều gì có thể tạo ấn tượng mạnh mẽ hơn về sự rắc rối và nhân tạo của hệ thống đó bằng việc người ta buộc phải tách ra khỏi các ngành nghề khác tinh hoa trí tuệ của từng thế hệ, cốt để tạo ra một đội ngũ học giả có thể khiến nó dù chỉ vảng vất chút ít sự dễ hiểu đối với những kẻ mà số phận do nó định đoạt. Các chuyên luận của những luật sư lớn thời ông, những tác phẩm của Blackstone và Chitty, của Story và Parsons, đang nằm trong bảo tàng của chúng tôi, đặt cạnh các tác phẩm của Duns Scotus cùng những triết gia kinh viện đồng môn, như những di tích tò mò về sự tinh tế trí tuệ dành cho những chủ đề xa vời chẳng kém phần quan tâm của con người hiện đại. Các thẩm phán của chúng tôi đơn giản là những người từng trải, khôn ngoan, có hiểu biết rộng và ở độ tuổi chín muồi."

"Tôi không thể quên nhắc đến một chức năng quan trọng của các thẩm phán cấp thấp," Tiến sĩ Leete nói thêm. "Đó là phân xử mọi trường hợp khi một binh nhì trong quân đoàn công nghiệp khiếu nại về sự đối xử bất công từ một sĩ quan. Mọi vấn đề như vậy đều được một thẩm phán duy nhất nghe và giải quyết không qua phúc thẩm, chỉ những vụ việc nghiêm trọng hơn mới cần đến ba vị thẩm phán. Hiệu quả của nền công nghiệp đòi hỏi kỷ luật nghiêm ngặt nhất trong quân đội lao động, nhưng quyền của người thợ được đối xử công bằng và chu đáo lại được hậu thuẫn bởi toàn bộ sức mạnh của quốc gia. Sĩ quan ra lệnh và binh nhì tuân thủ, nhưng chẳng có sĩ quan nào cao cấp đến mức dám thể hiện thái độ trịch thượng đối với một người thợ ở bậc thấp nhất. Còn về sự thô lỗ hay cộc cằn của bất kỳ quan chức nào trong mối quan hệ với công chúng, không có hành vi vi phạm nhỏ nào chắc chắn bị phạt nhanh chóng hơn thế. Không chỉ công lý mà cả sự lịch sự cũng được các thẩm phán cưỡng chế thi hành trong mọi kiểu giao tiếp. Không giá trị phục vụ nào được chấp nhận để bù trừ cho thái độ thô lỗ hay xúc phạm cả."

Trong lúc Tiến sĩ Leete đang nói, tôi chợt nhận ra rằng qua suốt câu chuyện của ông, tôi chỉ nghe toàn nói về quốc gia chứ chẳng hề nghe gì về các chính phủ cấp tiểu bang. Liệu tổ chức quốc gia với tư cách là một đơn vị công nghiệp đã xóa bỏ các tiểu bang rồi sao? Tôi liền hỏi.

"Tất nhiên là phải thế rồi," ông đáp. "Các chính phủ tiểu bang sẽ gây cản trở cho việc kiểm soát và kỷ luật của quân đoàn công nghiệp vốn dĩ đòi hỏi tính tập trung và đồng bộ. Ngay cả khi các chính phủ tiểu bang không trở nên bất tiện vì những lý do khác, chúng cũng đã trở nên thừa thãi bởi sự đơn giản hóa phi thường trong nhiệm vụ điều hành chính phủ kể từ thời của ông. Gần như chức năng duy nhất của bộ máy hành chính hiện nay là điều hành các ngành công nghiệp của đất nước. Hầu hết các mục đích mà chính phủ từng tồn tại vì chúng nay không còn nữa. Chúng tôi không có lục quân hay hải quân, cũng chẳng có tổ chức quân sự nào. Chúng tôi không có các bộ ngoại giao hay tài chính, không có dịch vụ thuế vụ hay thu thuế, không có thuế hay người thu thuế. Chức năng chính đáng duy nhất của chính phủ, theo như ông biết, vẫn còn tồn tại chính là hệ thống tư pháp và cảnh sát. Tôi đã giải thích cho ông nghe hệ thống tư pháp của chúng tôi đơn giản thế nào so với cỗ máy khổng lồ và phức tạp của các ông rồi đấy. Dĩ nhiên, sự vắng bóng của tội phạm và những cám dỗ phạm tội cũng chính là yếu tố khiến cho nhiệm vụ của các thẩm phán trở nên nhẹ nhàng, đồng thời giảm thiểu số lượng và nhiệm vụ của cảnh sát xuống mức tối thiểu."

"Nhưng nếu không có các cơ quan lập pháp tiểu bang, và Quốc hội chỉ họp năm năm một lần, các ông làm thế nào để ban hành luật pháp?"

"Chúng tôi không có luật pháp," Tiến sĩ Leete đáp, "ý tôi là hầu như không có. Rất hiếm khi Quốc hội, ngay cả khi họp, lại xem xét bất kỳ bộ luật mới nào có trọng lượng, và khi đó họ chỉ có quyền chuyển chúng đến Quốc hội khóa sau để xem xét, nhằm tránh việc làm ăn vội vàng. Nếu ông suy nghĩ một chút, thưa ông West, ông sẽ thấy rằng chúng tôi chẳng có gì để phải làm luật cả. Những nguyên tắc nền tảng mà xã hội chúng ta được xây dựng dựa trên đó đã giải quyết vĩnh viễn những tranh chấp và hiểu lầm từng đòi hỏi sự can thiệp của luật pháp vào thời của ông."

"Hơn chín mươi chín phần trăm luật pháp thời bấy giờ liên quan đến việc định nghĩa, bảo vệ tài sản tư nhân và quan hệ giữa người mua với kẻ bán. Hiện nay chẳng còn tài sản tư nhân nào ngoài đồ dùng cá nhân, cũng chẳng có chuyện mua bán, và do đó nguyên nhân của hầu như mọi đạo luật từng cần thiết trước kia nay đã không còn nữa. Trước đây, xã hội là một hình chóp đứng chênh vênh trên đỉnh. Mọi trọng lực của bản năng con người liên tục kéo nó ngã nhào, và nó chỉ có thể được giữ cho đứng thẳng—hoặc đúng hơn là đứng ngược (nếu ông tha thứ cho trò đùa nhạt nhẽo ấy)—bằng một hệ thống phức tạp gồm những cột chống, thanh giằng và dây chằng liên tục được làm mới dưới hình thức các đạo luật. Một Quốc hội trung ương và bốn mươi cơ quan lập pháp tiểu bang, cho ra lò khoảng hai mươi ngàn đạo luật mỗi năm, vẫn không thể tạo ra các cột chống đủ nhanh để thay thế cho những cái đang liên tục gãy đổ hoặc trở nên vô dụng do sự dịch chuyển của sức nặng. Giờ đây xã hội an vị trên phần đế của nó, và chẳng cần đến những chiếc nạng nhân tạo nào nữa, tựa như những ngọn đồi vững chãi ngàn năm."

"Nhưng các ông ít ra vẫn có các chính quyền thành phố bên cạnh cơ quan quyền lực trung ương chứ?"

"Đương nhiên, và họ có những chức năng quan trọng, rộng lớn trong việc lo lắng cho sự thoải mái, giải trí của công chúng, cũng như cải thiện và làm đẹp các làng mạc, thành phố."

"Nhưng khi không có quyền kiểm soát lao động của người dân, cũng không có phương tiện để thuê mướn họ, làm sao họ có thể làm được bất cứ điều gì?"

"Mỗi thị trấn hoặc thành phố được quyền giữ lại, cho các công trình công cộng của riêng mình, một tỷ lệ nhất định trong hạn ngạch lao động mà công dân của họ đóng góp cho quốc gia. Tỷ lệ này, được phân bổ dưới dạng tín dụng tương ứng, có thể được áp dụng vào bất kỳ việc gì mong muốn."