– Nếu tôi sắp giải thích cách mua sắm của chúng tôi cho anh nghe, – người bạn đồng hành của tôi vừa nói vừa cùng tôi rảo bước trên phố, – thì anh cũng phải giải thích cách của anh cho tôi biết chứ. Từ tất cả những gì đã đọc về vấn đề này, chưa bao giờ tôi có thể hiểu nổi nó. Chẳng hạn, khi các anh có một số lượng cửa hàng vô cùng lớn, mỗi nơi lại bày bán những mặt hàng khác nhau, thì làm sao một quý cô có thể quyết định mua món đồ gì cho đặng trước khi ghé thăm tất cả các cửa hàng nhỉ? Bởi vì, cho đến lúc làm điều đó, nàng nào có biết có những gì để mà lựa chọn đâu cơ chứ.

– Đúng như cô nghĩ đấy; đó là cách duy nhất để nàng có thể biết được, – tôi đáp.

– Cha hay gọi em là một người mua sắm không biết mệt mỏi, nhưng chắc chắn em sẽ sớm kiệt sức thôi nếu phải làm theo cách của họ, – Edith bật cười bình luận.

– Việc mất thời gian đi từ cửa hàng này sang cửa hàng khác thực sự là một sự lãng phí khiến những người bận rộn vô cùng oán thán, – tôi nói; – nhưng còn đối với các quý cô thuộc tầng lớp nhàn rỗi, dẫu họ cũng phàn nàn, thì tôi nghĩ hệ thống đó lại là một ơn phước thực sự khi cung cấp một phương kế để giết thời gian.

– Nhưng giả sử trong một thành phố có tới hàng ngàn cửa hàng, có lẽ là hàng trăm cửa hàng cùng loại, thì ngay cả người nhàn rỗi nhất cũng làm sao tìm đâu ra thời gian để đi cho hết một lượt chứ?

– Đương nhiên là họ không thể ghé thăm tất cả được rồi, – tôi đáp. – Những ai mua sắm nhiều, theo thời gian sẽ rút ra được kinh nghiệm xem mình có thể mong đợi tìm thấy thứ mình muốn ở đâu. Tầng lớp này đã biến các mặt hàng chuyên doanh của từng cửa hàng thành một thứ khoa học, và mua sắm một cách có lợi, lúc nào cũng mua được nhiều nhất và tốt nhất với số tiền ít nhất. Tuy nhiên, điều đó đòi hỏi phải có kinh nghiệm lâu năm mới thu nhận được vốn hiểu biết này. Những ai quá bận rộn, hoặc mua sắm quá ít để có thể tích lũy điều đó, thì đành phó mặc cho may rủi và thường là chịu thiệt, mua được ít nhất và kém nhất với số tiền lớn nhất. Chẳng qua đó chỉ là sự may rủi thuần túy nếu những người thiếu kinh nghiệm mua sắm mà mua được đúng giá trị đồng tiền họ bỏ ra.

– Thế nhưng tại sao các anh lại có thể chịu đựng một sự sắp xếp bất tiện đến mức khó tin như vậy trong khi các anh nhìn rõ những nhược điểm của nó đến thế? – Edith hỏi tôi.

– Nó cũng giống như mọi sự sắp xếp xã hội khác của chúng tôi vậy, – tôi đáp. – Cô có thể nhận ra những nhược điểm của chúng rõ mồn một chẳng kém gì chúng tôi đâu, ngặt một nỗi chúng tôi chẳng thấy có cách nào khắc phục được.

– Chúng ta đến cửa hàng của khu phố mình rồi đây, – Edith nói khi chúng tôi rẽ vào cổng lớn của một trong những công trình công cộng tráng lệ mà tôi đã quan sát thấy trong buổi sáng đi dạo. Nhìn bề ngoài thì chẳng có điểm nào ở tòa nhà có thể gợi cho một người đại diện của thế kỷ XIX liên tưởng đến một cửa hàng cả. Không có sự trưng bày hàng hóa ở những ô cửa sổ lớn, hay bất kỳ mưu mẹo nào nhằm quảng cáo hàng hóa hay thu hút khách hàng. Trên mặt tiền tòa nhà cũng chẳng hề có loại biển hiệu hay dòng chữ nào để biểu thị tính chất của hoạt động kinh doanh diễn ra ở đó; thay vào đó, ngay phía trên cổng chính, nhô ra từ mặt tiền tòa nhà là một cụm tượng điêu khắc uy nghi có kích thước như người thật, với hình tượng trung tâm là hiện thân nữ thần Sung Túc cùng chiếc sừng trù phú của bà. Đánh giá qua thành phần dòng người đang ra vào, tỷ lệ giới tính giữa những người mua sắm cũng tương đương như ở thế kỷ XIX. Khi chúng tôi bước vào, Edith cho biết có một trong những cơ sở phân phối lớn này ở mỗi khu phố trong thành phố, sao cho không có nhà dân nào phải đi bộ quá năm hay mười phút là tới nơi. Đó là nội thất của một tòa nhà công cộng thuộc thế kỷ XX đầu tiên mà tôi từng được chiêm ngưỡng, và cảnh tượng ấy dĩ nhiên đã để lại trong tôi ấn tượng sâu sắc. Tôi đang đứng trong một sảnh lớn ngập tràn ánh sáng, thứ ánh sáng không chỉ lọt vào từ các khung cửa sổ ở mọi phía mà còn từ mái vòm, với đỉnh cao tới một trăm thước. Ngay bên dưới, giữa trung tâm sảnh, một đài phun nước tráng lệ đang phun nước, làm dịu bầu không khí trở nên tươi mát tuyệt vời bởi những làn sương nước. Tường và trần nhà được vẽ bích họa với những tông màu trầm ấm, được tính toán để làm dịu đi chứ không hấp thụ thứ ánh sáng đang tràn ngập không gian bên trong. Xung quanh đài phun nước là một khoảng không gian đặt ghế tựa và ghế bành, nơi rất nhiều người đang ngồi trò chuyện. Những dòng chữ khắc trên các bức tường xung quanh sảnh chỉ rõ các quầy hàng bên dưới phục vụ những loại hàng hóa nào. Edith bước về phía một trong số đó, nơi các mẫu vải muslin với đủ loại hoa văn đến hoa cả mắt đang được trưng bày, rồi tiến hành quan sát chúng.

– Người nhân viên bán hàng đâu rồi? – tôi hỏi, vì chẳng có ai đứng sau quầy, và cũng chẳng có vẻ như ai sắp đến để phục vụ khách hàng cả.

– Tôi chưa cần đến nhân viên bán hàng vội, – Edith đáp; – tôi đã chọn xong đâu.

– Vào thời của tôi, việc chính của nhân viên bán hàng là giúp mọi người đưa ra lựa chọn đấy, – tôi đáp.

– Sao cơ! Chỉ cho người ta biết họ muốn mua gì á?

– Vâng; và thường xuyên hơn là thuyết phục họ mua những thứ mà họ chẳng hề muốn.

– Nhưng các quý cô không thấy điều đó thật là bất lịch sự hay sao? – Edith ngạc nhiên hỏi. – Việc người ta mua hay không thì có can hệ gì đến nhân viên bán hàng cơ chứ?

– Đó là mối quan tâm duy nhất của họ, – tôi đáp. – Họ được thuê với mục đích tống khứ hàng đi, và được kỳ vọng sẽ làm mọi cách có thể, trừ việc dùng vũ lực, để đạt được mục đích đó.

– À vâng! Mình mới ngốc nghếch làm sao khi quên mất điều đó! – Edith nói. – Chủ cửa hàng và các nhân viên của ông ta sống dựa vào việc bán hàng vào thời đại của các anh mà. Dĩ nhiên là bây giờ mọi chuyện đã hoàn toàn khác rồi. Hàng hóa là của quốc gia. Chúng ở đây là dành cho những ai có nhu cầu, và nhiệm vụ của nhân viên là phục vụ khách hàng và ghi nhận đơn đặt hàng của họ; nhưng nhân viên hay đất nước chẳng có chút quyền lợi nào trong việc tống đi dù chỉ một thước hay một pound hàng hóa cho bất kỳ ai không có nhu cầu cả. – Cô mỉm cười nói thêm: – Chắc là kỳ cục lắm khi thấy nhân viên cố gắng thuyết phục người ta mua món mà người ta không muốn hoặc còn đang phân vân, phải không anh?

– Nhưng ngay cả một nhân viên của thế kỷ XX cũng có thể tỏ ra hữu ích khi cung cấp cho cô thông tin về hàng hóa, dù anh ta không nài nỉ cô mua chúng, – tôi gợi ý.

– Không, – Edith nói, – đó không phải là việc của nhân viên. Những tấm thẻ in sẵn này, do các cơ quan chính quyền chịu trách nhiệm, cung cấp cho chúng tôi mọi thông tin có thể cần đến.

Lúc đó tôi mới thấy rằng gắn vào mỗi mẫu vải là một tấm thẻ tóm tắt hoàn chỉnh nội dung trình bày về chất liệu, cấu tạo của hàng hóa cùng mọi đặc tính cũng như giá cả, không bỏ sót một chi tiết nào để có thể đặt thêm câu hỏi.

– Vậy là nhân viên bán hàng chẳng có gì để nói về mặt hàng anh ta bán sao? – tôi nói.

– Hoàn toàn không. Anh ta không cần thiết phải biết hoặc ra vẻ biết bất cứ điều gì về chúng. Sự lịch sự và chính xác khi ghi nhận đơn hàng là tất cả những gì được yêu cầu ở anh ta.

– Sự sắp xếp đơn giản đó đã bớt đi biết bao nhiêu lời dối trá! – tôi thốt lên.

– Ý anh là tất cả nhân viên đều nói sai sự thật về hàng hóa của họ vào thời của các anh ư? – Edith hỏi.

– Chúa phù hộ cho tôi nếu dám nói thế! – tôi đáp, – bởi vì có rất nhiều người không làm vậy, và họ xứng đáng được ghi nhận đặc biệt, vì khi sinh kế của một người cùng vợ con anh ta phụ thuộc vào số lượng hàng hóa anh ta có thể bán được, thì sự cám dỗ muốn đánh lừa khách hàng — hoặc để mặc khách hàng tự lừa mình — quả thực là lớn đến mức khó mà cưỡng lại được. Nhưng, thưa cô Leete, tôi đang làm cô xao lãng công việc vì chuyện trò rồi.

– Không sao đâu. Tôi đã chọn xong rồi đây. – Nói đoạn, cô bấm vào một cái nút, và chỉ một thoáng sau, một nhân viên xuất hiện. Anh ta ghi lại đơn hàng của cô vào một tấm bảng bằng một chiếc bút chì tạo ra hai bản sao, trao một bản cho cô, rồi bỏ tờ bản chính vào một ống đựng nhỏ thả vào đường ống chuyển phát.

– Bản sao của đơn hàng, – Edith nói khi bước đi khỏi quầy, sau khi nhân viên đã bấm trừ giá trị món đồ mua vào tấm thẻ tín dụng mà cô đưa cho anh ta, – được giao cho người mua, để mọi nhầm lẫn trong việc soạn hàng đều có thể dễ dàng truy xuất và khắc phục.

– Cô chọn đồ nhanh thật đấy, – tôi nói. – Tôi có thể hỏi làm sao cô biết rằng mình không tìm được món nào ưng ý hơn ở một số cửa hàng khác hay không? Nhưng chắc là cô bị bắt buộc phải mua sắm trong khu phố của mình rồi.

– Ồ, không đâu, – cô đáp. – Chúng tôi mua ở đâu tùy thích, dẫu rằng tự nhiên là phần lớn vẫn mua ở gần nhà. Nhưng tôi chẳng được lợi gì khi ghé thăm các cửa hàng khác cả. Hàng hóa ở tất cả các nơi đều y hệt như nhau, bởi vì mỗi nơi đều trưng bày các mẫu của tất cả các chủng loại do Hợp chủng quốc sản xuất hoặc nhập khẩu. Đó là lý do tại sao người ta có thể quyết định nhanh chóng và chẳng bao giờ cần phải ghé qua hai cửa hàng.

– Và đây chỉ là một cửa hàng trưng bày mẫu thôi sao? Tôi chẳng thấy nhân viên nào cắt vải hay gói hàng cả.

– Tất cả các cửa hàng của chúng tôi đều là cửa hàng trưng bày mẫu, ngoại trừ một vài nhóm mặt hàng. Trừ những ngoại lệ đó ra, toàn bộ hàng hóa đều nằm ở nhà kho trung tâm lớn của thành phố, nơi chúng được chuyển đến trực tiếp từ các nhà sản xuất. Chúng tôi đặt hàng dựa trên mẫu mã và bản mô tả in sẵn về chất liệu, cấu tạo cũng như các đặc tính. Các đơn hàng được gửi đến nhà kho, và hàng hóa sẽ được phân phối từ đó.

– Chắc chắn là tiết kiệm được rất nhiều công đoạn bốc vác, vận chuyển, – tôi nói. – Theo hệ thống của chúng tôi, nhà sản xuất bán cho nhà bán buôn, nhà bán buôn bán cho nhà bán lẻ, và nhà bán lẻ bán cho người tiêu dùng, và hàng hóa cứ phải qua tay xử lý ở từng khâu một. Các cô đã bỏ bớt được một khâu trung gian xử lý hàng hóa, và loại bỏ hoàn toàn nhà bán lẻ cùng với khoản lợi nhuận kếch xù của hắn ta và cả một đội ngũ nhân viên mà nó nuôi sống. Này cô Leete, cửa hàng này chỉ đơn thuần là bộ phận nhận đơn hàng của một hãng bán buôn, với số lượng nhân viên chẳng hơn gì một hãng bán buôn cả. Dưới hệ thống xử lý hàng hóa, thuyết phục khách mua, cắt vải và đóng gói của chúng tôi, mười nhân viên cũng không làm nổi khối lượng công việc mà một người làm ở đây. Sự tiết kiệm hẳn là phải vô cùng lớn.

– Chắc là vậy rồi, – Edith nói, – nhưng dĩ nhiên là chúng tôi chưa từng biết đến cách nào khác. Tuy nhiên, thưa anh West, anh nhất định phải nhớ nhờ cha đưa đi thăm nhà kho trung tâm vào một ngày nào đó nhé, nơi họ nhận đơn hàng từ các cửa hàng trưng bày mẫu khác nhau trên khắp thành phố rồi phân loại, đóng kiện và gửi hàng đến các điểm đến. Cha đã đưa em đến đó cách đây không lâu, và đó thực sự là một cảnh tượng tuyệt vời. Hệ thống này quả thực là hoàn hảo; ví dụ như đằng kia, trong cái kiểu như chiếc lồng chuồng ấy là nhân viên điều phối. Các đơn hàng, khi được tiếp nhận bởi các bộ phận khác nhau trong cửa hàng, sẽ được gửi đến anh ta thông qua các thiết bị truyền tin. Các trợ lý của anh ta phân loại chúng và cho mỗi loại vào một chiếc hộp vận chuyển riêng biệt. Nhân viên điều phối có cả tá thiết bị truyền tin bằng khí nén trước mặt tương ứng với các nhóm hàng hóa chung, mỗi thiết bị liên lạc với bộ phận tương ứng tại nhà kho. Anh ta thả hộp đựng đơn hàng vào đúng ống yêu cầu, và chỉ vài phút sau nó rơi xuống đúng chiếc bàn làm việc trong nhà kho, cùng với tất cả các đơn hàng loại đó từ các cửa hàng mẫu khác. Các đơn hàng được đọc lên, ghi nhận và chuyển đi để soạn hàng nhanh như chớp. Công đoạn soạn hàng là phần mà tôi thấy thú vị nhất. Những kiện vải được đặt lên các trục quay và quay bằng máy móc, và người thợ cắt, cũng dùng một máy cắt, cứ thế làm việc xuyên qua hết kiện vải này đến kiện vải khác cho đến khi kiệt sức thì sẽ có người khác thay thế; và những người soạn đơn hàng ở các mặt hàng chủ lực khác cũng làm việc tương tự như vậy. Các kiện hàng sau đó được vận chuyển bằng các ống lớn hơn đến các khu vực trong thành phố, rồi từ đó phân phối đến các ngôi nhà. Anh có thể hiểu mọi việc được thực hiện nhanh chóng đến thế nào khi tôi nói rằng đơn hàng của tôi có lẽ sẽ về đến nhà còn sớm hơn là lúc tôi tự xách nó về từ đây đấy.

– Thế còn ở những vùng nông thôn thưa dân cư thì các cô xử lý thế nào? – tôi hỏi.

– Hệ thống cũng y hệt vậy thôi, – Edith giải thích; – các cửa hàng mẫu ở làng quê được kết nối bằng các đường ống truyền tin với nhà kho trung tâm của hạt, có khi cách đó tới hai mươi dặm. Tuy nhiên, việc truyền tin nhanh đến mức thời gian mất đi trên đường đi là không đáng kể. Nhưng để tiết kiệm chi phí, ở nhiều hạt, một hệ thống đường ống kết nối nhiều ngôi làng với nhà kho, và khi đó sẽ có thời gian bị mất đi do phải chờ đợi lẫn nhau. Thỉnh thoảng phải mất hai hoặc ba tiếng đồng hồ thì hàng hóa đã đặt mới tới nơi. Hồi mùa hè năm ngoái tôi ở đó cũng vậy, và tôi thấy khá là bất tiện.[1]

– Chắc là còn nhiều mặt khác nữa mà các cửa hàng ở nông thôn kém hơn cửa hàng ở thành phố, phải không cô? – tôi gợi ý.

– Không đâu, – Edith đáp, – ngoài ra thì chúng hoàn toàn tốt như nhau. Cửa hàng mẫu ở ngôi làng nhỏ nhất, cũng giống y như cửa hàng này, cho anh thỏa sức lựa chọn tất cả các chủng loại hàng hóa mà quốc gia có, bởi vì nhà kho của hạt cũng lấy nguồn từ cùng một nguồn với nhà kho của thành phố.

Khi chúng tôi đi bộ về nhà, tôi nhận xét về sự đa dạng lớn về kích thước và chi phí xây dựng của những ngôi nhà. – Tại sao, – tôi hỏi, – sự khác biệt này lại có thể đi đôi với thực tế là tất cả công dân đều có mức thu nhập như nhau nhỉ?

– Bởi vì, – Edith giải thích, – mặc dù thu nhập là như nhau, nhưng sở thích cá nhân sẽ quyết định cách mà mỗi cá nhân chi tiêu nó. Có người thích ngựa đẹp; người khác, như tôi chẳng hạn, lại thích quần áo đẹp; và có những người khác nữa thì muốn một bàn ăn thị soạn. Tiền thuê nhà mà quốc gia thu cho những ngôi nhà này thay đổi tùy theo kích thước, độ sang trọng và vị trí, sao cho ai cũng có thể tìm được thứ phù hợp với mình. Những ngôi nhà lớn thường do các gia đình đông người ở, nơi có nhiều người cùng đóng góp tiền thuê nhà; trong khi những gia đình nhỏ, như nhà chúng tôi, lại thấy những ngôi nhà nhỏ gọn tiện lợi và tiết kiệm hơn. Đó hoàn toàn là vấn đề sở thích và sự thuận tiện. Tôi từng đọc được rằng vào thời xưa, mọi người thường duy trì cơ ngơi và làm những việc vượt quá khả năng tài chính của mình chỉ để phô trương, cốt làm cho người ta tưởng mình giàu có hơn thực tế. Có thực sự là như vậy không anh West?

– Tôi đành phải thừa nhận là đúng như vậy đấy, – tôi đáp.

– Chà, anh thấy đấy, thời nay thì không thể như thế được đâu; bởi vì thu nhập của mọi thứ đều được công khai, và ai cũng biết rằng cái gì đã chi tiêu vào khoản này thì buộc phải tiết kiệm ở khoản khác.

[1] Tôi được biết sau khi những dòng trên đã được lên khuôn in rằng sự thiếu hoàn thiện trong dịch vụ phân phối ở một số vùng nông thôn sẽ sớm được khắc phục, và chẳng mấy chốc mọi ngôi làng đều sẽ có hệ thống đường ống riêng của mình.