"Đã quá giờ ngài dặn tôi gọi ngài dậy một chút rồi, thưa ngài. Hôm nay ngài không tỉnh lại nhanh như mọi khi, thưa ngài."

Giọng nói ấy là của người hầu của tôi, Sawyer. Tôi chồm người ngồi bật dậy trên giường và ngơ ngác nhìn xung quanh. Tôi đang ở trong căn phòng ngầm của mình. Ánh đèn dịu dàng vẫn luôn cháy trong phòng mỗi khi tôi ở đó đang soi rọi những bức tường và đồ đạc quen thuộc. Đứng bên giường tôi, tay cầm ly rượu xê-ri mà bác sĩ Pillsbury đã kê đơn uống ngay khi vừa tỉnh giấc ngủ thôi miên nhằm kích thích các chức năng cơ thể đang trì trệ, chính là Sawyer.

"Ngài nên uống ngay đi ạ," cậu ta nói khi tôi thẫn thờ nhìn cậu. "Trông mặt ngài hơi đỏ, thưa ngài, và ngài cần nó đấy."

Tôi ngửa cổ nốc cạn ly rượu và bắt đầu nhận thức được chuyện gì đã xảy ra với mình. Dĩ nhiên, mọi thứ quá ư rõ ràng. Tất cả những chuyện về thế kỷ hai mươi ấy chỉ là một giấc mơ. Tôi chỉ mơ về chủng tộc loài người giác ngộ và vô tư lự ấy cùng những thiết chế đơn giản đến mức tài tình của họ, về thành phố Boston mới huy hoàng với những mái vòm và chóp nhọn, những khu vườn và đài phun nước, cùng triều đại sung túc ngự trị khắp nơi. Gia đình ân cần mà tôi đã quen thuộc đến thế, người chủ nhà kiêm người thầy kính mến của tôi, bác sĩ Leete, vợ ông, và con gái họ, nàng Edith thứ hai xinh đẹp hơn, người vợ đính ước của tôi — tất cả những điều ấy cũng chỉ là sản phẩm của một ảo ảnh.

Trong một khoảng thời gian khá dài, tôi vẫn giữ nguyên tư thế khi niềm xác tín ấy ập đến, ngồi trên giường thẫn thờ nhìn vào khoảng không, chìm đắm trong việc hồi tưởng lại khung cảnh và biến cố trong trải nghiệm kỳ ảo của mình. Sawyer, vì quá lo lắng trước vẻ bề ngoài của tôi, lúc ấy đang lo âu gặng hỏi xem tôi bị làm sao. Cuối cùng, bị những lời nài nỉ của cậu ta kéo về với thực tại xung quanh, tôi gắng gượng trấn tĩnh lại và trấn an anh chàng trung thực rằng tôi vẫn ổn. "Tôi chỉ có một giấc mơ kỳ lạ thôi, không có gì đâu, Sawyer," tôi nói, "một giấc mơ... vô cùng kỳ lạ."

Tôi mặc quần áo một cách máy móc, đầu óc váng vất và hoang mang một cách kỳ lạ về bản thân, rồi ngồi xuống bên đĩa cà phê và bánh sừng bò mà Sawyer thường chuẩn bị để tôi bồi bổ trước khi rời khỏi nhà. Tờ báo buổi sáng nằm ngay cạnh chiếc đĩa. Tôi cầm nó lên, và mắt tôi dừng lại ở ngày tháng: ngày 31 tháng 5 năm 1887. Dĩ nhiên, từ khoảnh khắc mở mắt ra, tôi đã biết rằng trải nghiệm dài dòng và chi tiết của tôi ở một thế kỷ khác chỉ là giấc mơ, thế nhưng việc có bằng chứng không thể chối cãi rằng thế giới này chỉ lớn hơn có vài giờ so với lúc tôi đi ngủ vẫn khiến tôi giật mình.

Liếc nhìn mục lục ở đầu tờ báo, nơi tổng hợp các tin tức buổi sáng, tôi đọc được bản tóm tắt sau đây:

THỜI SỰ QUỐC TẾ. — Cuộc chiến tranh sắp bùng nổ giữa Pháp và Đức. Hạ viện Pháp yêu cầu tăng ngân sách quân sự để đối phó với việc Đức mở rộng quân đội. Khả năng toàn bộ châu Âu sẽ bị cuốn vào vòng chiến nếu chiến tranh xảy ra. — Nạn đói kém trầm trọng lan rộng trong tầng lớp thất nghiệp ở Luân Đôn. Họ đòi có việc làm. Cuộc biểu tình quy mô lớn sắp diễn ra. Nhà chức trách tỏ ra bất an. — Các cuộc đình công lớn ở Bỉ. Chính phủ đang chuẩn bị trấn áp bạo động. Những sự thật gây sốc liên quan đến việc sử dụng lao động nữ trong các mỏ than ở Bỉ. — Các vụ trục xuất hàng loạt ở Ai-len.

"THỜI SỰ TRONG NƯỚC. — Nạn gian lận hoành hành không kiểm soát. Vụ biển thủ nửa triệu đô-la ở New York. — Hành vi chiếm dụng quỹ tín thác của những người thi hành di chúc. Trẻ mồ côi rơi vào cảnh tay trắng. — Thủ đoạn trộm cắp tinh vi của một giao dịch viên ngân hàng; 50.000 đô-la đã bốc hơi. — Các ông trùm than đá quyết định nâng giá than và cắt giảm sản lượng. — Các nhà đầu cơ đang thao túng một vụ gom hàng lúa mì lớn ở Chicago. — Một nhóm lợi ích đang đẩy giá cà phê lên cao. — Những vụ thâu tóm đất đai khổng lồ của các tập đoàn miền Tây. — Phơi bày nạn tham nhũng chấn động trong giới chức trách Chicago. Hối lộ có hệ thống. — Các phiên tòa xét xử đám ủy viên hội đồng tham nhũng Boodle sắp diễn ra ở New York. — Nhiều doanh nghiệp phá sản quy mô lớn. Nỗi sợ hãi về một cuộc khủng hoảng kinh doanh. — Hàng loạt vụ trộm cắp và đột nhập. — Một phụ nữ bị sát hại dã man vì tiền tại New Haven. — Một chủ nhà bị kẻ trộm bắn chết tại thành phố này vào đêm qua. — Một người đàn ông tự sát ở Worcester vì không thể tìm được việc làm. Một gia đình đông con rơi vào cảnh khốn đốn. — Một cặp vợ chồng già ở New Jersey tự sát chứ quyết không vào trại tế thần. — Cảnh khốn cùng đáng thương của các nữ công nhân làm thuê tại các thành phố lớn. — Sự gia tăng đáng sợ của nạn mù chữ ở Massachusetts. — Cần thêm nhiều nhà thương điên. — Các bài diễn văn nhân Ngày tưởng niệm liệt sĩ. Bài diễn văn của Giáo sư Brown về sự vĩ đại đạo đức của nền văn minh thế kỷ mười chín."

Quả thực, tôi đã thức dậy ở thế kỷ mười chín; không còn nghi ngờ gì về điều đó nữa. Bản tóm tắt tin tức trong ngày này đã phơi bày một thế giới thu nhỏ trọn vẹn của nó, thậm chí đến cả nét đặc trưng không thể nhầm lẫn cuối cùng là sự tự mãn đến mức ngớ ngẩn. Đi sau một bản cáo trạng tội lỗi nhường ấy về cái thời đại với đầy rẫy cảnh chém giết, lòng tham và bạo tàn khắp toàn cầu, lại là một chút châm biếm xứng tầm với Mephistopheles, thế mà trong số tất cả những ai đã đọc nó sáng nay, có lẽ tôi là người duy nhất nhận ra sự châm biếm ấy, trong khi mới ngày hôm qua thôi, tôi hẳn cũng đã chẳng nhận ra nó hơn bất kỳ ai khác. Chính giấc mơ kỳ lạ kia đã tạo nên toàn bộ sự khác biệt ấy. Bởi vì tôi không biết trong bao lâu, sau đó tôi đã quên mất cảnh ngực quanh mình và trong tâm trí lại đang lang thang trong thế giới giấc mơ sống động ấy, trong thành phố huy hoàng ấy với những mái ấm tiện nghi giản dị và những cung điện công cộng lộng lẫy. Xung quanh tôi lại là những gương mặt không bị vấy bẩn bởi sự kiêu ngạo hay nịnh hót, bởi lòng đố kỵ hay sự tham lam, bởi nỗi lo âu hay tham vọng cuồng nhiệt, và những dáng vóc uy nghi của những người đàn ông và phụ nữ chưa từng biết sợ hãi một đồng loại nào hay phải sống nhờ ơn huệ của người khác, mà luôn luôn, đúng như lời của bài giảng đạo vẫn còn văng vẳng bên tai tôi, đã "đứng thẳng hiên ngang trước mặt Chúa."

Với một tiếng thở dài sâu thẳm và cảm giác mất mát không thể bù đắp, nỗi đau càng thêm xé lòng bởi đó là sự mất mát của một thứ chưa từng có thật, cuối cùng tôi cũng dứt ra khỏi cơn mơ màng và chẳng bao lâu sau thì rời khỏi nhà.

Đến cả chục lần trên đoạn đường từ cửa nhà đến Phố Washington, tôi đã phải dừng lại để trấn tĩnh bản thân, bởi tầm vóc của viễn cảnh về thành phố Boston trong tương lai ấy có sức mạnh làm cho thành phố Boston thực tại trở nên xa lạ biết bao. Sự nghèo nàn và mùi hôi thối của thị trấn đập vào giác quan tôi, ngay từ khoảnh khắc tôi đặt chân lên đường phố, như những thực tế mà trước đó tôi chưa từng nhận ra. Thế mà mới ngày hôm qua thôi, việc một số đồng bào của tôi mặc lụa là còn kẻ khác mặc giẻ rách, việc một số người trông có vẻ ăn ngon mặc đẹp trong khi kẻ khác đói khát, lại dường như là điều hết sức đương nhiên. Ngược lại, giờ đây sự chênh lệch rành rành về trang phục và hoàn cảnh của những người đàn ông và phụ nữ lướt qua nhau trên vỉa hè khiến tôi bàng hoàng trong từng bước chân, và càng bàng hoàng hơn nữa là sự dửng dưng hoàn toàn mà những kẻ khá giả dành cho hoàn cảnh khốn đốn của những mảnh đời bất hạnh. Chẳng lẽ đây là con người bằng xương bằng thịt, những kẻ có thể chứng kiến nỗi thống khổ của đồng loại mà sắc mặt không hề biến đổi hay sao? Thế mà, trong suốt thời gian đó, tôi thừa hiểu rằng chính tôi mới là kẻ đã thay đổi, chứ không phải những người cùng thời với tôi. Tôi đã mơ về một thành phố mà người dân ở đó đều có cuộc sống sung túc như những đứa con trong một gia đình và luôn bảo bọc lẫn nhau trong mọi hoàn cảnh.

Một đặc điểm khác của thành phố Boston thực tại, mang lại hiệu ứng kỳ lạ đặc quánh thường thấy ở những quen thuộc được nhìn dưới một lăng kính mới, chính là sự tràn lan của các bảng hiệu quảng cáo. Không hề có quảng cáo cá nhân nào ở thành phố Boston của thế kỷ hai mươi, bởi chẳng có nhu cầu nào cho việc đó, nhưng ở đây, những bức tường tòa nhà, những ô cửa sổ, những trang báo khổ lớn nằm trong tay bất kỳ ai, đến cả những viên đá lát đường, nói tóm lại là vạn vật trong tầm mắt trừ bầu trời, đều bị phủ kín bởi những lời kêu gọi của các cá nhân tìm đủ mọi cách để thu hút sự đóng góp của người khác nhằm nuôi sống bản thân. Dù câu chữ có thể khác nhau, nhưng ý tứ của tất cả những lời kêu gọi ấy đều giống hệt nhau:

"Hãy giúp đỡ John Jones. Đừng bận tâm đến những kẻ khác. Bọn chúng đều là phường lừa đảo. Tôi, John Jones, mới là người đích thực. Hãy mua hàng của tôi. Hãy thuê mỏi tôi. Hãy đến thăm tôi. Hãy lắng nghe tôi, John Jones. Hãy nhìn tôi đi. Đừng nhầm lẫn nhé, John Jones mới là nhân vật duy nhất và không còn ai khác. Cứ để những kẻ khác chết đói, nhưng vì Chúa, hãy nhớ đến John Jones!"

Tôi không biết tính bi thảm hay sự ghê tởm về mặt đạo đức của cảnh tượng ấy đã gây ấn tượng mạnh hơn với tôi, khi bỗng chốc trở thành một kẻ xa lạ ngay chính trong thành phố của mình. Những con người khốn khổ, tôi tự nhủ với lòng mình, những kẻ vì không chịu học cách giúp đỡ lẫn nhau nên bị nguyền rủa phải đi ăn mày lẫn nhau từ kẻ hèn mọn nhất cho đến người quyền thế nhất! Cái mớ hỗn độn khủng khiếp của sự tự tung hô vô liêm sỉ và sự dìm hàng lẫn nhau này, tiếng la hét chát chùng của những lời khoác lác, kêu gọi và van xin xung đột lẫn nhau, cái hệ thống ăn mày trơ trẽn vĩ đại này, chẳng qua là sự tất yếu của một xã hội nơi cơ hội được phục vụ thế giới theo năng lực của bản thân, thay vì được đảm bảo cho mọi người như mục đích tối thượng của tổ chức xã hội, lại phải tranh giành mới có được!

Tôi đến Phố Washington vào lúc đông đúc nhất, và ở đó tôi đứng cười lớn mặc cho những người qua đường nhìn với vẻ tai tiếng. Dù có chết tôi cũng không thể kiềm chế được, bởi một tâm trạng mỉa mai đến phát điên đang dâng trào trong tôi khi nhìn thấy những dãy cửa hàng kéo dài bất tận ở cả hai phía, dọc theo con đường xa tít tắp đến mức tôi có thể nhìn thấy — hàng chục cửa hàng, để làm cho cảnh tượng càng thêm phần nực cười trơ trẽn, chỉ cách nhau trong gang tấc mà lại cùng bày bán một loại hàng hóa. Cửa hàng! Cửa hàng! Cửa hàng! Cả dặm dài cửa hàng! Mười nghìn cửa hàng để phân phối hàng hóa cần thiết cho riêng thành phố này, nơi trong giấc mơ của tôi đã được cung cấp mọi thứ từ một nhà kho duy nhất, khi hàng hóa được đặt mua qua một cửa hàng lớn ở mỗi khu vực, nơi người mua, không chút lãng phí thời gian hay công sức, có thể tìm thấy dưới một mái nhà tất cả mọi chủng loại mặt hàng trên đời mà họ mong muốn. Ở đó, công sức phân phối nhẹ nhàng đến mức chỉ cộng thêm một phần nhỏ gần như không thể nhận thấy vào giá thành sản phẩm đối với người sử dụng. Chi phí sản xuất thực chất là tất cả những gì họ phải trả. Thế nhưng ở đây, chỉ riêng việc phân phối hàng hóa, riêng khâu bốc vác xử lý thôi, đã ngốn thêm một phần tư, một phần ba, một nửa thậm chí là hơn thế vào giá cả. Tất cả mười nghìn cơ ngơi này đều phải trả tiền thuê mặt bằng, nuôi bộ máy quản lý, những trung đội nhân viên bán hàng, mười nghìn đội ngũ kế toán, thương gia và những kẻ ăn theo kinh doanh, cùng với tất cả số tiền họ đổ vào việc quảng cáo và đấu đá lẫn nhau, và chính người tiêu dùng phải gánh chịu những khoản chi phí đó. Thật là một quy trình tuyệt diệu để đẩy một quốc gia đến cảnh khốn cùng!

Những người xung quanh tôi lúc này là những con người nghiêm túc hay chỉ là lũ trẻ con khi họ điều hành công việc kinh doanh theo một kế hoạch như thế? Liệu họ có phải là những sinh linh có lý trí hay không, khi không nhìn thấy cái sự ngu ngốc là khi sản phẩm đã được làm ra và sẵn sàng sử dụng, lại lãng phí quá nhiều công sức vào việc đưa nó đến tay người dùng? Nếu người ta ăn bằng một cái thìa bị thủng rò rỉ phân nửa lượng thức ăn giữa bát và miệng, liệu họ có dễ bị rơi vào cảnh chịu đói hay không?

Tôi đã đi qua Phố Washington hàng nghìn lần trước đây và chứng kiến cách thức làm ăn của những kẻ buôn bán, nhưng sự tò mò của tôi về họ lúc này cứ như thể tôi chưa từng bước chân qua nơi này bao giờ. Tôi ngẩn ngơ ngắm nhìn những tủ kính trưng bày hàng hóa của các cửa hàng, được sắp xếp với một công sức và thủ thuật nghệ thuật phong phú nhằm thu hút ánh nhìn. Tôi thấy đám đông phụ nữ ngó vào, và những ông chủ đang hồi hộp quan sát hiệu ứng của miếng mồi nhử. Tôi bước vào trong và để ý thấy gã nhân viên giám sát tầng đảo mắt láo liên tìm kiếm cơ hội kinh doanh, bao quát đám nhân viên bán hàng, đôn đốc họ làm tròn nhiệm vụ chèo kéo khách hàng mua, mua, mua — mua bằng tiền mặt nếu họ có, mua bằng cách ghi nợ nếu họ không có, mua những thứ họ không cần, mua nhiều hơn mức họ cần, mua những thứ vượt quá khả năng tài chính của họ. Có những lúc tôi chợt mất phương hướng và cảm thấy hoang mang trước cảnh tượng đó. Tại sao lại phải nhọc công chèo kéo người ta mua hàng thế này? Chắc chắn điều đó chẳng dính dáng gì đến hoạt động kinh doanh hợp pháp là phân phối sản phẩm cho những ai có nhu cầu. Chắc chắn đó là sự lãng phí tột cùng khi ép buộc mọi người mua những thứ họ không cần, dù nó có ích cho người khác đi chăng nữa. Đất nước trở nên nghèo đi bấy nhiêu sau mỗi hành động như thế. Những nhân viên bán hàng này đang nghĩ gì vậy? Rồi tôi sực nhớ ra rằng họ không đóng vai trò là những nhà phân phối như trong cửa hàng tôi từng ghé thăm ở thành phố Boston trong giấc mơ. Họ không phục vụ lợi ích công cộng, mà phục vụ lợi ích cá nhân trước mắt của chính họ, và kết quả cuối cùng của việc làm đó tác động ra sao đến sự thịnh vượng chung chẳng có ý nghĩa gì với họ cả, miễn là họ gia tăng được khối tài sản của chính mình, bởi vì những hàng hóa này là của họ, và họ bán càng nhiều, thu về càng lắm thì lợi ích càng lớn. Mọi người càng hoang phí bao nhiêu, càng bị dụ dỗ mua nhiều món đồ họ không cần bấy nhiêu, thì những kẻ buôn bán này lại càng có lợi bấy nhiêu. Khuyến khích sự hoang phí chính là mục đích rành rành của mười nghìn cửa hàng ở Boston.

Và những chủ cửa hàng lẫn nhân viên bán hàng này cũng chẳng hề tồi tệ hơn bất kỳ ai khác ở Boston. Họ phải kiếm sống và nuôi gia đình, và làm sao họ có thể tìm được một nghề kiếm ăn mà lại không buộc phải đặt lợi ích cá nhân lên trên lợi ích của người khác và của toàn xã hội? Không thể đòi hỏi họ phải chịu đói trong lúc chờ đợi một trật tự xã hội như tôi đã thấy trong giấc mơ của mình, nơi lợi ích của mỗi cá nhân và của tất cả mọi người là một. Thế nhưng, lạy Chúa trên cao! thật đáng ngạc nhiên biết bao, dưới một hệ thống như thế này quanh tôi — thật đáng ngạc nhiên khi thành phố lại tồi tàn đến thế, người dân lại ăn mặc rách rưới thảm hại đến thế, và có quá nhiều kẻ đói khát bần cùng đến vậy!

Một lúc lâu sau đó, tôi lang thang sang khu Nam Boston và thấy mình chìm giữa các cơ sở sản xuất. Tôi đã đặt chân đến khu vực này của thành phố hàng trăm lần trước đây, y như khi tôi ở Phố Washington, nhưng ở đây cũng như ở đó, giờ đây tôi mới lần đầu nhận ra ý nghĩa thực sự của những gì mình chứng kiến. Trước kia, tôi từng tự hào về một thực tế rằng, theo thống kê thực tế, Boston có khoảng bốn nghìn cơ sở sản xuất độc lập; thế nhưng chính trong sự đa dạng và độc lập ấy, giờ đây tôi lại nhận ra bí mật đằng sau tổng sản lượng công nghiệp vô cùng nhỏ bé của họ.

Nếu như Phố Washington giống như một con hẻm trong nhà thương điên Bedlam, thì cảnh tượng nơi đây còn thê thảm hơn bội phần, bởi hoạt động sản xuất có vai trò sống còn hơn nhiều so với việc phân phối. Bởi vì không những bốn nghìn cơ sở này không hoạt động đồng bộ với nhau, và chỉ vì lý do đó thôi đã khiến chúng vận hành trong thế bất lợi cực lớn, mà như thể điều đó chưa đủ gây ra tổn thất tàn khốc về năng lượng, chúng còn dốc hết mọi mưu mô để phá hoại nỗ lực của nhau, đêm cầu nguyện ngày mưu tính để tiêu diệt cơ nghiệp của đối phương.

Tiếng gầm rú và lách cách của bánh xe cùng búa máy vang dội từ mọi phía không phải là âm thanh rộn ràng của một nền công nghiệp hòa bình, mà là tiếng gươm giáo khua chí chóe của những kẻ thù địch. Những nhà máy và xưởng thợ này chẳng khác nào những pháo đài, mỗi nơi giương một lá cờ riêng, súng ống chĩa thẳng vào các nhà máy và xưởng thợ xung quanh, còn đám thợ mỏ thì hì hục bên dưới, đào đường hầm khoét rỗng chân tường của nhau.

Bên trong mỗi pháo đài ấy, tính kỷ luật nghiêm ngặt nhất của nền công nghiệp được áp dụng triệt để; các tốp thợ riêng biệt làm việc dưới một quyền lực trung tâm duy nhất. Không cho phép có sự can thiệp hay chồng chéo công việc. Mỗi người đều có phần việc được giao, và chẳng ai ngồi chơi xơi nước. Bằng lỗ hổng nào trong tư duy lô-gích, bằng mắt xích suy luận nào bị thất lạc, mà người ta lại không thể nhận ra sự cần thiết phải áp dụng chính nguyên tắc đó vào việc tổ chức các ngành công nghiệp quốc gia nói chung, lại không thể thấy rằng nếu việc thiếu tổ chức có thể làm suy giảm hiệu quả của một phân xưởng, thì nó chắc chắn sẽ gây ra những hậu quả thảm khốc hơn nhiều trong việc làm tê liệt các ngành công nghiệp của toàn bộ quốc gia, bởi quy mô của chúng lớn hơn và mối quan hệ giữa các bộ phận của chúng cũng phức tạp hơn nhiều.

Người ta sẽ chẳng ngần ngại chế nhạo một đội quân không có đại đội, tiểu đoàn, trung đoàn, lữ đoàn, sư đoàn hay quân đoàn nào — thực tế là không có đơn vị tổ chức nào lớn hơn tiểu đội của một gã hạ sĩ, không có sĩ quan nào cấp cao hơn hạ sĩ, và tất cả các hạ sĩ đều có quyền hạn ngang nhau. Thế nhưng, các ngành công nghiệp sản xuất của thành phố Boston thế kỷ mười chín lại chính xác là một đội quân như thế, một đội quân gồm bốn nghìn tiểu đội độc lập do bốn nghìn tên hạ sĩ độc lập chỉ huy, mỗi kẻ ôm một kế hoạch tác chiến riêng.

Từng nhóm người thất nghiệp la liệt rải rác khắp nơi ở mọi ngóc ngách, kẻ thì nhàn rỗi vì chẳng thể tìm được việc làm dù ở bất cứ mức lương nào, người thì vì không kiếm được mức thù lao mà họ cho là hợp lý. Tôi đến bắt chuyện với một số người trong nhóm sau, và họ kể cho tôi nghe những nỗi uất ức của mình. Chẳng có mấy lời an ủi tôi có thể dành cho họ. "Tôi rất tiếc cho các anh," tôi nói. "Quả thực các anh nhận được quá ít ỏi, thế nhưng điều khiến tôi ngạc nhiên không phải là việc những ngành công nghiệp hoạt động theo kiểu này không trả cho các anh mức lương đủ sống, mà là việc chúng vẫn có thể trả cho các anh bất kỳ đồng lương nào."

Sau đó, tìm đường quay trở lại khu bán đảo của thành phố, vào khoảng ba giờ chiều, tôi đứng trên Phố State, ngẩn ngơ nhìn — như thể chưa từng thấy chúng bao giờ — các ngân hàng, văn phòng môi giới và các tổ chức tài chính khác, những thứ mà trong Phố State của thế giới trong giấc mơ không hề tồn tại một vết tích nào. Các doanh nhân, nhân viên cơ yếu và cậu bé đưa thư đang tấp nập ra vào các ngân hàng, bởi chỉ còn vài phút nữa là đến giờ đóng cửa. Đối diện tôi là ngân hàng nơi tôi vẫn giao dịch, và chẳng mấy chốc tôi băng qua đường, bước vào cùng đám đông, đứng nép vào một góc hốc tường quan sát đội ngũ nhân viên ngân hàng đang lu bu đếm tiền và những hàng dài người gửi tiền đứng chờ trước cửa sổ của các giao dịch viên. Một cụ già mà tôi quen biết, thành viên hội đồng quản trị của ngân hàng, đi ngang qua và trông thấy thái độ trầm ngâm của tôi, liền dừng lại một phút.

"Cảnh tượng thú vị phải không thưa ông West," ông nói. "Một cỗ máy thật kỳ diệu; chính tôi cũng thấy thế. Thỉnh thoảng tôi rất thích đứng ngắm nhìn nó y như ông đang làm vậy. Đó là một bài thơ, thưa ông, một bài thơ, đó là những gì tôi gọi nó đấy. Ông đã bao giờ nghĩ rằng, thưa ông West, ngân hàng chính là trái tim của hệ thống kinh doanh chưa? Từ nó và hướng về nó, trong dòng chảy không ngừng nghỉ luân hồi, dòng máu sự sống tuôn chảy. Lúc này nó đang chảy vào. Sáng mai nó sẽ lại chảy ra"; và hài lòng với ý tưởng ví von nho nhỏ của mình, cụ già mỉm cười bước đi.

Hôm qua tôi hẳn đã thấy cách ví von ấy vô cùng chuẩn xác, thế nhưng kể từ đó tôi đã ghé thăm một thế giới giàu có hơn thế giới này không biết bao nhiêu lần, nơi tiền bạc là thứ hoàn toàn xa lạ và chẳng có chút công dụng nào có thể tưởng tượng nổi. Tôi đã học được rằng tiền bạc chỉ có giá trị trong thế giới xung quanh tôi lúc này là bởi vì công việc sản xuất tư liệu sinh kế cho quốc gia, thay vì được coi là mối quan tâm mang tính cộng đồng và công ích bậc nhất, và do đó do chính quốc gia điều hành, lại bị phó mặc cho những nỗ lực mang tính may rủi của từng cá nhân. Sai lầm nguyên thủy này đòi hỏi phải có những cuộc trao đổi vô tận mới đạt được bất kỳ hình thức phân phối sản phẩm chung nào. Tiền bạc đã thực hiện những cuộc trao đổi đó — sự công bằng của nó ra sao có thể thấy rõ qua một chuyến đi bộ từ khu nhà ổ chuột đến khu Back Bay — với cái giá phải trả là một đội ngũ đông đảo những người bị tách khỏi lao động sản xuất chỉ để quản lý nó, kèm theo những sự sụp đổ tàn khốc liên tục của cỗ máy ấy, cùng một ảnh hưởng làm đồi bại con người nói chung, thứ đã minh chứng cho việc mô tả nó, từ ngàn xưa, là "gốc rễ của mọi điều ác."

Thương thay cho cụ giám đốc ngân hàng tội nghiệp với bài thơ của ông! Ông ta đã nhầm lẫn nhịp đập của một khối áp xe với nhịp đập của trái tim. Thứ mà ông gọi là "một cỗ máy kỳ diệu" thực chất chỉ là một thiết bị khuyết tật nhằm khắc phục một thiếu sót không đáng có, cái nạng vụng về của một kẻ tự chuốc lấy cảnh tàn phế cho chính mình.

Sau khi các ngân hàng đã đóng cửa, tôi lang thang vô định quanh khu kinh doanh trong một hoặc hai giờ đồng hồ, rồi sau đó ngồi nghỉ một lát trên một chiếc ghế dài ở Công viên Common, tìm thấy sự thú vị thuần túy chỉ trong việc ngắm nhìn dòng người qua lại, hệt như cảm giác khi ta nghiên cứu cư dân của một đất nước xa lạ, bởi kể từ ngày hôm qua, những người đồng hương và cách sống của họ đã trở nên xa lạ với tôi biết nhường nào. Suốt ba mươi năm, tôi đã sống giữa họ, thế nhưng dường như chưa bao giờ tôi nhận ra trước đây rằng gương mặt của họ lại hốc hác và lo âu đến thế, từ người giàu cho đến kẻ nghèo, những nét mặt sắc sảo, tinh tế của người có học thức cũng như chiếc mặt nạ đờ đẫn của kẻ vô học. Và quả thực phải thế thôi, bởi vì giờ đây tôi nhìn thấy, rõ ràng hơn bao giờ hết, rằng mỗi người khi bước đi đều liên tục quay đầu để lắng nghe những lời thì thầm của một con ma vơ vưởng bên tai họ, con ma mang tên Sự Bấp Bênh. "Dù anh có làm việc tốt đến đâu," con ma đang thì thầm — "dù anh có dậy sớm thức khuya đến nhường nào, có mưu mô xảo quyệt hay tận tụy trung thành ra sao, anh cũng sẽ chẳng bao giờ biết đến sự an toàn. Bây giờ anh có thể giàu có nhưng cuối cùng vẫn rơi vào cảnh khốn cùng. Dù anh có để lại bao nhiêu tài sản cho con cái đi nữa, anh cũng không thể mua được sự đảm bảo rằng con trai anh sẽ không phải làm tôi tớ cho kẻ hầu người hạ của anh, hay con gái anh sẽ không phải bán thân mình để đổi lấy miếng ăn."

Một người đàn ông đi ngang qua nhét vào tay tôi một tấm danh thiếp quảng cáo, nêu bật những ưu điểm của một chương trình bảo hiểm nhân thọ mới. Sự việc ấy gợi cho tôi nhớ đến giải pháp duy nhất — đầy bi thảm trong sự thừa nhận về nhu cầu phổ quát mà nó đáp ứng một cách nghèo nàn — mang lại cho những người đàn ông và phụ nữ mệt mỏi, bị săn đuổi này dẫu chỉ là sự bảo vệ phần nào trước sự bấp bênh. Bằng cách này, tôi nhớ ra, những kẻ đã có của ăn của để có thể mua lấy một sự yên tâm bấp bênh rằng sau khi họ qua đời, những người thân yêu của họ sẽ không, ít nhất là trong một thời gian, bị dẫm đạp dưới chân thiên hạ. Nhưng chỉ có thế thôi, và điều đó chỉ dành cho những ai đủ tiền trả cho nó. Những cư dân khốn khổ này trong vùng đất của Ishmael — nơi tay của mỗi người chống lại tất cả và tay của tất cả chống lại mỗi người — làm sao có thể hình dung nổi về bảo hiểm nhân thọ đích thực như tôi từng thấy ở những con người trong xứ sở giấc mơ kia, nơi mà mỗi cá nhân, chỉ nhờ vào tư cách thành viên trong gia đình quốc gia của mình, được đảm bảo không phải thiếu thốn bất cứ thứ gì, bởi một chính sách bảo hiểm do một trăm triệu đồng bào đứng ra bảo lãnh.

Một lúc sau đó, tôi nhớ lại khoảnh khắc mình đứng trên bậc thềm của một tòa nhà trên Phố Tremont, ngắm nhìn một cuộc diễu hành quân sự. Một trung đoàn đang diễu hành qua. Đó là khung cảnh đầu tiên trong ngày u ám ấy khơi gợi trong tôi những cảm xúc khác ngoài sự thương hại đầy ngạc nhiên và bàng hoàng. Ở đây cuối cùng cũng có trật tự và lý trí, một minh chứng cho những gì sự hợp tác thông minh có thể đạt được. Những con người đứng ngắm nhìn với ánh mắt rực sáng — chẳng lẽ cảnh tượng ấy đối với họ không mang lại ý nghĩa gì hơn ngoài một sự hào nhoáng mang tính trình diễn hay sao? Chẳng lẽ họ không thể thấy rằng chính sự đồng lòng hành động tuyệt đối của họ, chính tổ chức dưới một quyền chỉ huy duy nhất đã biến những người này thành một cỗ máy khủng khiếp như vậy, đủ sức đánh bại một đám đông đông gấp mười lần? Nhìn thấy điều đó rõ ràng như thế, chẳng lẽ họ lại không thể so sánh phương pháp khoa học mà quốc gia dùng để tiến hành chiến tranh với phương pháp phi khoa học khi quốc gia đi làm việc? Chẳng lẽ họ không thắc mắc từ bao giờ mà việc tước đoạt mạng sống con người lại trở thành một nhiệm vụ quan trọng hơn nhiều so với việc nuôi sống và mặc áo cho họ, đến mức một quân đội được huấn luyện bài bản chỉ được coi là thích hợp cho việc trước, trong khi việc sau lại bị phó mặc cho một đám đông hỗn tạp?

Lúc này trời đã chập tối, và các con đường chật cứng những người lao động từ các cửa hàng, xưởng thợ và nhà máy. Bị cuốn đi theo phần mạnh hơn của dòng người, khi trời bắt đầu tối hẳn, tôi thấy mình đang đứng giữa một cảnh tượng nghèo đói và đồi bại nhân phẩm mà chỉ có khu nhà ổ chuột South Cove mới có thể bày ra. Tôi từng chứng kiến sự lãng phí điên cuồng của sức lao động con người; ở đây tôi tận mắt chứng kiến dưới hình hài thảm khốc nhất sự thiếu thốn mà sự lãng phí đó đã sinh ra.

Từ những ô cửa đen ngòm và khung cửa sổ của những căn nhà tồi tàn tứ phía phả ra những luồng khí hôi thối. Các con phố và ngõ hẻm sực nức mùi xú uế của tầng hầm chở nô lệ trên tàu buôn người. Khi đi qua, tôi thoáng nhìn thấy bên trong những đứa trẻ xanh xao đang thoi thóp thở giữa những thứ mùi hôi hám oi bức, những người phụ nữ với gương mặt tuyệt vọng bị tàn phá bởi gian khổ, chẳng còn lại chút nữ tính nào ngoại trừ sự yếu đuối, trong khi từ ô cửa sổ những cô gái với mặt trơ trán bóng đang liếc mắt đưa tình. Hệt như những bầy chó hoang đói khát hoành hành trên đường phố các thị trấn Hồi giáo, từng đàn trẻ em ăn mặc rách rưới, bị tha hóa lấp đầy không gian bằng những tiếng thét chói tai và những lời nguyền rủa khi chúng vật lộn, lăn lộn giữa đống rác rưởi vương vãi khắp các khoảng sân.

Không có gì trong số những điều này là mới lạ đối với tôi. Tôi đã từng bước qua phần này của thành phố rất nhiều lần và chứng kiến những cảnh tượng của nó với cảm giác kinh ghét pha lẫn sự ngạc nhiên mang tính triết lý về những giới hạn mà con người có thể chịu đựng mà vẫn bám lấy sự sống. Thế nhưng, không chỉ riêng đối với những sự ngu ngốc về mặt kinh tế của thời đại này, mà cả những điều ghê tởm về mặt đạo đức của nó, vảy sừng đã rơi khỏi mắt tôi kể từ sau viễn cảnh về một thế kỷ khác ấy. Tôi không còn nhìn những cư dân khốn khổ trong Địa ngục trần gian này với sự tò mò nhẫn tâm như những sinh vật hầu như không phải con người. Tôi nhìn thấy trong họ những người anh em chị em, cha mẹ, con cái của mình, máu thịt của máu thịt tôi, xương cốt của xương cốt tôi. Khối u nhọt mưng mủ của sự khốn cùng nhân loại quanh tôi giờ đây không chỉ xúc phạm các giác quan của tôi, mà còn đâm phập vào tim tôi như một nhát dao, khiến tôi không thể kìm nén những tiếng thở dài và rên rỉ. Tôi không chỉ nhìn thấy mà còn cảm nhận bằng chính cơ thể mình mọi thứ tôi đang chứng kiến.

Ngay sau đó, khi quan sát những con người khốn khổ xung quanh kỹ hơn nữa, tôi nhận ra rằng tất cả bọn họ thực ra đã chết cả rồi. Thân xác họ chẳng khác nào những ngôi mộ sống. Trên từng chiếc trán cộc cằn ấy được khắc rõ rành rành dòng chữ hic jacet của một tâm hồn đã chết bên trong.

Khi tôi kinh hãi nhìn từ chiếc đầu lâu này sang chiếc đầu lâu khác, tôi bị chi phối bởi một ảo giác kỳ lạ. Tựa như một gương mặt linh hồn mờ ảo lấp lánh chồng lên từng chiếc mặt nạ thô tục ấy, tôi nhìn thấy khuôn mặt lý tưởng, khuôn mặt có thể đã trở thành hiện thực nếu tâm trí và linh hồn được sống. Phải đến khi tôi nhận thức được những gương mặt ma quái ấy, và sự trách cứ không thể chối cãi ánh lên trong đôi mắt họ, thì sự bi thảm tột cùng của sự tàn phá đã diễn ra mới phơi bày trọn vẹn trước mắt tôi. Tôi dâng trào sự ăn năn đau đớn như thể trong một cơn quằn quại dữ dội, bởi tôi từng là một trong những kẻ đã cam chịu để những điều này xảy ra. Tôi từng là một trong số những kẻ, dẫu thừa biết chúng tồn tại, lại chẳng hề muốn nghe hay buộc bản thân phải suy nghĩ nhiều về chúng, mà vẫn tiếp tục sống như thể chúng không hề tồn tại, chỉ mải mê tìm kiếm niềm vui và lợi ích cho riêng mình. Chính vì thế, giờ đây tôi tìm thấy trên trang phục của mình vết máu của đám đông linh hồn bị bóp nghẹt của những người anh em tôi. Tiếng kêu của máu họ vọng lên tố cáo tôi từ lòng đất. Từng viên đá của những con đường hôi hám, từng viên gạch của những căn nhà tồi tàn mang mầm bệnh, đều bỗng cất lên tiếng nói và gọi với theo tôi khi tôi cắm cổ chạy trốn: Ngươi đã làm gì với người em Abel của ngươi?

Tôi không có chút ký ức rõ ràng nào sau đó cho đến khi thấy mình đang đứng trên những bậc thềm đá chạm trổ của ngôi nhà lộng lẫy thuộc sở hữu của người vợ đính ước của tôi trên đại lộ Commonwealth. Giữa muôn vàn hỗn độn trong suy nghĩ suốt ngày hôm ấy, tôi hầu như chưa từng nghĩ đến nàng, thế nhưng giờ đây, tuân theo một thôi thúc vô thức nào đó, đôi chân tôi đã tìm được lối đi quen thuộc dẫn đến cửa nhà nàng. Tôi được thông báo rằng gia đình đang dùng bữa tối, nhưng lời nhắn đã được gửi vào trong để tôi ra bàn ăn cùng họ. Ngoài gia đình nàng, tôi thấy có sự hiện diện của một vài vị khách, tất cả đều là người quen của tôi. Bàn ăn lấp lánh đồ bạc và sứ đắt tiền. Các quý bà ăn mặc lộng lẫy và đeo trang sức của các bà hoàng. Khung cảnh toát lên vẻ sang trọng đắt đỏ và sự xa hoa phung phí. Mọi người đang có tâm trạng cực kỳ hứng khởi, tiếng cười đùa vang dội cùng những câu trò đùa tung hứng không dứt.

Đối với tôi, tựa hồ như khi đang lang thang qua chốn đọa đày, máu trong người đã hóa thành nước mắt bởi những cảnh tượng nơi đó, và tâm hồn tôi đã được căn chỉnh để hòa nhịp với nỗi buồn, sự thương hại và tuyệt vọng, tôi lại vô tình bước vào một khoảng rừng vui vẻ tụ tập đầy những kẻ ăn chơi trác táng. Tôi ngồi im lặng cho đến khi Edith bắt đầu trêu chọc tôi về vẻ mặt ủ dột, rằng tôi đang bị làm sao thế? Những người khác lập tức hùa theo màn tấn công trêu chọc ấy, và tôi trở thành bia bắn cho những câu đùa cợt và châm chọc. Tôi đã đi đâu, và đã thấy những gì mà biến thành một gã đần độn chán ngắt thế này?

"Tôi vừa ở Gò Sọ về," cuối cùng tôi đáp. "Tôi đã thấy Nhân loại đang quăng mình trên cây thánh giá! Không ai trong số các vị biết những cảnh tượng nào mà mặt trời và các vì sao đang chứng kiến trong thành phố này hay sao, để mà các vị vẫn có thể suy nghĩ và trò chuyện về bất cứ thứ gì khác? Các vị có biết rằng sát vách nhà các vị, một đám đông lớn những người đàn ông và phụ nữ, máu thịt của chính các vị, đang sống những cuộc đời mà từ khi sinh ra cho đến lúc nhắm mắt xuôi tay chỉ là một chuỗi thống khổ? Hãy lắng nghe đi! Nơi ở của họ gần đến mức nếu các vị nín lặng tiếng cười, các vị sẽ nghe thấy giọng nói đầy cay đắng của họ, tiếng khóc thảm thiết của những đứa trẻ bú mớm sự nghèo đói, những lời nguyền rủa khàn đặc của những gã đàn ông chìm ngập trong khổ đau đã thoái hóa nửa phần thành thú vật, tiếng ngã giá của một đội ngũ phụ nữ đang bán rẻ thân xác mình để đổi lấy miếng ăn. Các vị đã bịt tai bằng cái gì mà không thể nghe thấy những âm thanh thê lương ấy? Còn tôi, tôi chẳng thể nghe thấy gì khác ngoài chúng."

Sự im lặng bao trùm sau những lời của tôi. Một cơn cuồng nộ thương xót đã chấn động tâm can tôi khi tôi cất lời, thế nhưng khi tôi đưa mắt nhìn quanh những con người ấy, tôi thấy rằng, thay vì bị lay động như tôi, gương mặt họ biểu lộ sự kinh ngạc lạnh lùng và cứng nhắc, đan xen trong ánh mắt Edith là sự hổ thẹn tột cùng, còn trong ánh mắt cha nàng là sự giận dữ. Các quý bà đang trao nhau những ánh mắt đầy vẻ tai tiếng, trong khi một trong những quý ông đã giương kính một tròng lên và đang quan sát tôi với vẻ tò mò khoa học. Khi tôi nhận ra rằng những điều không thể dung tha đối với tôi lại chẳng hề lay động họ chút nào, rằng những lời xuất phát từ tận đáy lòng tôi khi thốt ra chỉ khiến họ phật ý với người nói, thoạt đầu tôi chết sững rồi sau đó bị đánh gục bởi một cảm giác buồn nôn tuyệt vọng và sự suy kiệt tận đáy lòng. Còn hy vọng nào cho những kẻ khốn khổ, cho thế giới này, nếu những người đàn ông có suy nghĩ và những người phụ nữ dịu dàng không bị lay động bởi những điều như thế! Rồi tôi tự nhủ rằng chắc hẳn là vì mình đã ăn nói không đúng mực. Không còn nghi ngờ gì nữa, tôi đã trình bày vấn đề một cách tồi tệ. Họ tức giận vì nghĩ rằng tôi đang quở trách họ, trong khi Chúa mới hiểu rằng tôi chỉ đang suy ngẫm về sự kinh khủng của thực tại mà không hề có ý định quy trách nhiệm cho ai.

Tôi kìm nén cơn xúc động, cố gắng nói một cách bình tĩnh và hợp lý để có thể đính chính lại ấn tượng này. Tôi bảo họ rằng tôi không có ý buộc tội họ, cứ như thể họ, hay những người giàu nói chung, phải chịu trách nhiệm cho nỗi khốn khổ của thế giới này. Quả thực đúng là như vậy, sự dư thừa mà họ đang lãng phí nếu được phân phát theo cách khác, sẽ xoa dịu biết bao nỗi thống khổ cay đắng. Những món ăn đắt tiền này, những chai rượu quý này, những tấm vải vóc lộng lẫy và món trang sức lấp lánh này chính là tiền chuộc cho rất nhiều sinh mạng. Chúng đích thực không thoát khỏi tội lỗi của những kẻ hoang phí trong một vùng đất đang oằn mình vì nạn đói. Mặc dù vậy, toàn bộ sự lãng phí của tất cả người giàu, dẫu có được gom lại, cũng chẳng thấm vào đâu trong việc chữa trị căn bệnh nghèo đói của thế giới. Có quá ít thứ để chia chat đến mức ngay cả khi người giàu chịu chia đều từng phần với người nghèo, thì tất cả cũng chỉ có chung một khẩu phần vỏ bánh khô cằn mà thôi, dẫu rằng khi ấy nó sẽ trở nên vô cùng ngọt ngào nhờ tình anh em.

Sự ngu ngốc của con người, chứ không phải sự nhẫn tâm của họ, mới là nguyên nhân lớn nhất gây ra nạn nghèo đói trên thế giới. Không phải tội ác của con người, hay của bất kỳ tầng lớp nào, đã khiến nhân loại trở nên khốn khổ như vậy, mà là một sai lầm khủng khiếp, gớm ghiếc, một thảm họa vĩ đại làm lu mờ cả thế giới. Và rồi tôi chỉ cho họ thấy bốn phần năm sức lao động của con người đã bị lãng phí hoàn toàn như thế nào bởi cuộc chiến tranh lẫn nhau, bởi sự thiếu tổ chức và đồng bộ giữa những người lao động. Để làm cho vấn đề trở nên thật rõ ràng, tôi đã lấy ví dụ về những vùng đất khô cằn nơi đất đai chỉ mang lại phương tiện sinh tồn nhờ vào việc tận dụng cẩn thận các dòng nước để làm thủy lợi. Tôi chỉ ra rằng ở những quốc gia như thế, người ta coi chức năng quan trọng nhất của chính phủ là đảm bảo nước không bị lãng phí bởi sự ích kỷ hay dốt nát của các cá nhân, vì nếu không sẽ xảy ra nạn đói. Nhóm mục đích đó, việc sử dụng nước được quản lý và hệ thống hóa nghiêm ngặt, và các cá nhân không được phép tùy tiện đắp đập hay chuyển hướng dòng chảy, hoặc can thiệp vào nó dưới bất kỳ hình thức nào.

Lao động của con người, tôi giải thích, chính là dòng suối màu mỡ duy nhất khiến trái đất trở nên đáng sống. Nó dẫu sao cũng chỉ là một dòng suối man mác, và việc sử dụng nó đòi hỏi phải được quản lý bằng một hệ thống tận dụng từng giọt nước đạt hiệu quả cao nhất, nếu thế giới muốn được nuôi sống trong sự sung túc. Thế nhưng thực tế lại cách xa một hệ thống biết bao! Mọi người đều lãng phí dòng chất lỏng quý giá ấy theo ý thích của mình, chỉ bị thúc đẩy bởi những động cơ ích kỷ giống hệt nhau là cứu lấy mùa màng của mình và phá hoại mùa màng của hàng xóm, để nông sản của mình bán được giá hơn. Do lòng tham và sự cay cú, một số cánh đồng bị ngập lụt trong khi những nơi khác lại khô cạn, và một nửa lượng nước trôi đi hoàn toàn lãng phí. Ở một vùng đất như thế, dẫu một vài kẻ nhờ sức mạnh hoặc sự xảo quyệt có thể giành được phương tiện xa hoa, thì số phận của đại đa số vẫn phải là sự nghèo đói, và đối với những kẻ yếu đuối dốt nát sẽ là sự thiếu thốn cay đắng cùng nạn đói quanh năm.

Hãy để quốc gia đang chìm trong nạn đói gánh vác chức năng mà nó từng bỏ bê, và điều tiết dòng chảy ban sự sống vì lợi ích chung, khi ấy trái đất sẽ nở hoa như một khu vườn, và không một đứa con nào của nó phải thiếu thốn bất kỳ điều tốt đẹp nào. Tôi mô tả niềm hạnh phúc về thể xác, sự giác ngộ về tinh thần và sự thăng hoa về đạo đức sẽ đồng hành cùng cuộc sống của tất cả mọi người khi đó. Với sự nhiệt thành, tôi nói về thế giới mới ấy, được ban phước với sự sung túc, được thanh lọc bởi công lý và ngọt ngào bởi lòng nhân ái anh em, thế giới mà tôi quả thực chỉ mơ tới, nhưng lại có thể trở thành hiện thực quá đỗi dễ dàng. Thế nhưng khi tôi tưởng rằng những gương mặt xung quanh giờ đây chắc chắn sẽ bừng sáng với những cảm xúc tương đồng với mình, thì chúng lại càng trở nên u ám, giận dữ và khinh miễn hơn. Thay vì sự nhiệt tình, các quý bà chỉ bày tỏ sự chán ghét và sợ hãi, trong khi những người đàn ông ngắt lời tôi bằng những tiếng la ó phản đối và khinh miệt. "Đồ điên!" "Kẻ độc hại!" "Đồ cuồng tín!" "Kẻ thù của xã hội!" là một số tiếng la hét của họ, và kẻ từng giương kính một tròng nhìn tôi lúc nãy đã thốt lên, "Hắn bảo chúng ta sắp không còn người nghèo nữa kìa. Ha! Ha!"

"Đuổi cổ tên này ra ngoài!" cha của người vợ đính ước của tôi hét lên, và theo hiệu lệnh đó, đám đàn ông vùng dậy khỏi ghế và lao về phía tôi.

Tôi có cảm giác trái tim mình sắp nổ tung vì sự đau đớn khi nhận ra rằng những điều quá đỗi rõ ràng và quan trọng đối với tôi lại chẳng có ý nghĩa gì với họ, và tôi hoàn toàn bất lực trong việc thay đổi điều đó. Trái tim tôi đã nóng bỏng đến mức tôi từng nghĩ có thể làm tan chảy một tảng băng bằng sức nóng của mình, để rồi cuối cùng nhận ra cái lạnh áp đảo đang bóp nghẹt chính lục phủ ngũ tạng của mình. Không phải sự thù địch là thứ tôi cảm nhận đối với họ khi họ xúm lại quanh tôi, mà chỉ là sự thương hại, dành cho họ và cho cả thế giới.

Dù tuyệt vọng, tôi vẫn không thể bỏ cuộc. Tôi vẫn cố gắng tranh đấu với họ. Nước mắt trào ra từ khóe mắt tôi. Trong cơn phẫn nộ tột cùng, tôi trở nên nghẹn ngào không thành tiếng. Tôi thở dốc, tôi nức nở, tôi rên rỉ, và ngay lập tức sau đó lại thấy mình đang ngồi bật dậy trên giường trong căn phòng tại nhà bác sĩ Leete, ánh nắng ban mai chiếu rọi qua ô cửa sổ mở toang vào thẳng mắt tôi. Tôi đang thở hổn hển. Nước mắt đầm đìa trên khuôn mặt tôi, và toàn thân tôi run rẩy trong từng dây thần kinh.

Hệt như một tên tù nhân vượt ngục mơ thấy mình bị bắt lại và áp giải trở về nhà ngục tối tăm hôi hám, rồi mở mắt ra để thấy vòm trời cao rộng đang trải dài phía trên, tâm trạng của tôi lúc đó cũng y như vậy, khi tôi nhận ra rằng việc mình quay trở lại thế kỷ mười chín chỉ là một giấc mơ, và sự hiện diện của tôi ở thế kỷ hai mươi mới là thực tại.

Những cảnh tượng tàn nhẫn mà tôi đã chứng kiến trong ảo ảnh của mình, và có thể xác thực vô cùng rõ ràng từ trải nghiệm của cuộc đời trước đây, dẫu cho — ôi chao! — đã từng tồn tại, và trong sự hồi tưởng cho đến tận tận cùng thời gian vẫn sẽ mãi khiến những ai có lòng trắc ẩn phải rơi nước mắt, thì tạ ơn Chúa, đã vĩnh viễn lùi vào dĩ vãng. Từ lâu lắm rồi, kẻ áp bức và người bị áp bức, nhà tiên tri và kẻ chế nhạo, tất cả đều đã hóa thành cát bụi. Đã qua bao thế hệ, giàu sang và nghèo hèn đã trở thành những từ ngữ bị lãng quên.

Thế nhưng ngay trong khoảnh khắc đó, khi tôi vẫn đang trầm ngâm với lòng biết ơn khôn tả về sự vĩ đại của sự cứu rỗi nhân loại và đặc ân được chứng kiến nó, một nỗi đau đớn nhói buốt như dao đâm bỗng xuyên qua tôi — nỗi hổ thẹn, sự ăn năn và sự tự trách đầy ngỡ ngàng — cúi gằm đầu tôi vào sát ngực và khiến tôi ước gì nấm mồ đã che giấu tôi cùng những người đồng loại tránh xa ánh mặt trời. Bởi vì tôi đã từng là một con người của thời đại trước đó. Tôi đã làm gì để góp phần thúc đẩy sự giải phóng mà giờ đây tôi đang mạo muội vui mừng? Bản thân tôi, kẻ từng sống trong những ngày tháng tàn nhẫn, vô cảm ấy, đã làm gì để chấm dứt chúng? Tôi cũng từng dửng dưng chẳng kém gì ai trước nỗi thống khổ của những người anh em, hoài nghi một cách châm biếm trước những điều tốt đẹp hơn, và đắm chìm cuồng tín trong việc tôn thờ Hỗn Mang cùng Đêm Tối Cổ Xưa như bất kỳ kẻ đồng loại nào khác. Xét về ảnh hưởng cá nhân của tôi, nó thậm chí còn cản trở nhiều hơn là giúp ích cho công cuộc giải phóng nhân loại lúc bấy giờ đang được chuẩn bị. Tôi lấy quyền gì để ca tụng một sự cứu rỗi vốn đang khiển trách chính mình, lấy tư cách gì để vui mừng trong một ngày mà chính tôi từng chế nhạo buổi bình minh của nó?

"Tốt hơn cho ngươi, tốt hơn cho ngươi biết bao," một giọng nói vang lên trong lồng ngực tôi, "giá như giấc mơ ác độc này mới là thực tại, và thực tại tốt đẹp này mới là giấc mơ; thưa hơn là đóng vai trò của ngươi, kẻ đang biện hộ cho nhân loại bị đóng đinh trước một thế hệ đầy chế nhạo, còn hơn là ở đây, uống nước từ những cái giếng mà ngươi không đào, và ăn những quả từ những thân cây mà ngươi từng ném đá người chăm sóc"; và tâm hồn tôi đáp lời, "Quả thực là tốt hơn."

Khi cuối cùng tôi ngẩng chiếc đầu đang cúi gằm lên và nhìn ra ngoài cửa sổ, Edith, tươi tắn như buổi sớm mai, đã bước vào khu vườn và đang hái hoa. Tôi vội vã chạy xuống bên nàng. Quỳ gối trước mặt nàng, úp mặt vào bụi đất, tôi nghẹn ngào thú nhận mình không đáng là bao khi được hít thở bầu không khí của thế kỷ vàng son này, và lại càng vô hạn lần không xứng đáng hơn nữa khi được cài lên ngực mình bông hoa tuyệt mĩ của nó. Thật may mắn thay cho kẻ nào, với một tình thế ngặt nghèo như tôi, lại tìm được một vị quan tòa khoan dung nhường ấy.