Bác sĩ Leete ngừng nói, còn tôi vẫn lặng im, cố gắng hình dung một cách tổng quát những đổi thay trong cơ cấu xã hội ẩn sau cuộc cách mạng vĩ đại mà ông vừa mô tả.

Cuối cùng, tôi lên tiếng: "Ý tưởng mở rộng các chức năng của chính phủ như thế này, nói cho cùng, quả là có phần quá sức choáng ngợp."

"Mở rộng ư?" ông lặp lại. "Mở rộng ở chỗ nào chứ?"

Tôi đáp: "Vào thời của tôi, người ta vẫn quan niệm rằng chức năng đúng đắn của chính phủ, nói một cách nghiêm ngặt, chỉ giới hạn trong việc duy trì trật tự trị an và bảo vệ nhân dân trước kẻ thù bên ngoài, nghĩa là chỉ nắm quyền lực quân sự và cảnh sát."

Bác sĩ Leete kêu lên: "Và, lạy Chúa, kẻ thù công cộng là những ai? Đó là nước Pháp, nước Anh, nước Đức, hay chính là nạn đói, cái rét và sự khốn cùng? Thời đại của các anh, chỉ vì một hiểu lầm ngoại giao nhỏ nhặt nhất, các chính phủ quen thói bắt bóc thân xác người dân rồi đem hiến dâng hàng trăm ngàn sinh mạng cho cái chết và sự tàn phế, trong khi vẫn tiêu phí của cải công quỹ nhiều như nước; và tất cả những điều đó phần lớn chẳng mang lại chút lợi lộc tưởng tượng nổi nào cho những kẻ nạn nhân. Giờ đây chúng tôi không có chiến tranh, và các chính phủ của chúng tôi cũng không có quyền lực chiến tranh; thế nhưng, để bảo vệ mọi công dân trước nạn đói, cái rét và sự khốn cùng, cũng như đáp ứng mọi nhu cầu về thể xác lẫn tinh thần của họ, chính phủ đảm nhận chức năng điều hành lao động của họ trong một khoảng thời gian nhất định. Không đâu, anh West, tôi tin rằng khi ngẫm nghĩ lại, anh sẽ nhận ra rằng chính vào thời đại của anh, chứ không phải thời đại chúng tôi, việc mở rộng chức năng của chính phủ mới là điều phi thường. Ngay cả vì những mục đích tốt đẹp nhất đi nữa, con người ngày nay cũng không bao giờ cho phép chính phủ nắm giữ thứ quyền lực từng bị lạm dụng cho những mục đích tồi tệ nhất như thời đó."

Tôi nói: "Gác lại chuyện so sánh qua một bên đi, sự mị dân và tham nhũng của các chính khách thời tôi sẽ bị coi là những trở ngại không thể vượt qua đối với bất kỳ việc chính phủ nào đứng ra quản lý các ngành công nghiệp quốc gia. Chúng tôi hẳn đã nghĩ rằng không có sự sắp xếp nào tồi tệ hơn việc giao cho các chính trị gia quyền kiểm soát cỗ máy sản xuất của cải của đất nước. Bản thân các lợi ích vật chất lúc bấy giờ vốn dĩ đã là món đồ chơi cho các đảng phái tranh giành quá mức rồi."

Bác sĩ Leete đáp lời: "Chắc chắn là anh đã đúng, nhưng giờ đây mọi thứ đã thay đổi. Chúng tôi không có đảng phái hay chính trị gia nào cả, còn về thói mị dân và tham nhũng, đó chỉ là những từ ngữ nay mang ý nghĩa lịch sử mà thôi."

Tôi nói: "Bản thân bản tính con người chắc hẳn phải thay đổi nhiều lắm."

Bác sĩ Leete đáp: "Hoàn toàn không, nhưng các điều kiện của đời sống con người đã thay đổi, và cùng với đó là động lực của hành động con người. Tổ chức xã hội thời các anh đặt các quan chức vào tình trạng cám dỗ thường trực là phải lạm dụng quyền lực vì lợi ích riêng tư của bản thân hoặc người khác. Trong hoàn cảnh như vậy, dường như thật kỳ lạ khi các anh lại dám giao phó bất kỳ công việc nào của mình cho họ. Ngược lại, ngày nay, xã hội được cấu trúc sao cho hoàn toàn không có cách nào để một vị quan chức, dù có ý đồ xấu đến đâu đi nữa, có thể mưu trục lợi cho chính mình hay bất kỳ ai bằng cách lạm dụng quyền lực. Dù anh ta có tồi tệ đến đâu đi nữa, anh ta cũng không thể tham nhũng được. Chẳng có động lực nào để làm thế cả. Hệ thống xã hội không còn ban thưởng cho sự bất lương nữa. Nhưng đây là những vấn đề mà anh sẽ chỉ có thể thấu hiểu khi dần dần, theo thời gian, anh hiểu rõ hơn về chúng tôi."

Tôi lên tiếng: "Nhưng anh vẫn chưa kể cho tôi nghe cách các anh giải quyết vấn đề lao động. Rõ ràng chúng ta vừa bàn về vấn đề tư bản mà. Sau khi quốc gia đứng ra điều hành các nhà máy, máy móc, đường sắt, trang trại, mỏ múa, và tư bản nói chung của đất nước, câu hỏi về lao động vẫn còn đó. Khi gánh vác trách nhiệm của tư bản, quốc gia đồng thời cũng phải gánh vác những khó khăn trong vị thế của nhà tư bản."

Bác sĩ Leete đáp: "Ngay khoảnh khắc quốc gia gánh vác trách nhiệm của tư bản, những khó khăn đó liền biến mất. Việc tổ chức lao động quốc gia dưới một mối chỉ huy duy nhất chính là lời giải trọn vẹn cho vấn đề lao động từng bị coi là nan giải một cách chính đáng vào thời của anh và dưới hệ thống của anh. Khi quốc gia trở thành chủ lao động duy nhất, tất cả công dân, nhờ vào tư cách công dân của mình, đều trở thành người làm thuê, được phân bổ theo nhu cầu của nền công nghiệp."

Tôi gợi ý: "Nghĩa là, các anh đơn giản đã áp dụng nguyên tắc nghĩa vụ quân sự toàn dân, theo cách hiểu thời chúng ta, vào vấn đề lao động phải không?"

Bác sĩ Leete nói: "Đúng vậy, đó là điều tất yếu xảy ra ngay khi quốc gia trở thành nhà tư bản duy nhất. Người dân đã quen với ý tưởng rằng nghĩa vụ của mọi công dân, nếu không bị khuyết tật thể chất, là phải cống hiến sức lực quân sự cho công cuộc bảo vệ đất nước một cách bình đẳng và tuyệt đối. Việc mọi công dân cũng có nghĩa vụ cống hiến phần việc lao động hoặc trí tuệ của mình cho sự duy trì của đất nước cũng hiển nhiên không kém, dẫu rằng phải đợi đến khi quốc gia trở thành chủ sử dụng lao động thì công dân mới có thể thực hiện loại hình cống hiến này với bất kỳ vẻ bề ngoài nào của tính phổ quát hay công bằng. Chẳng có tổ chức lao động nào khả thi khi quyền sử dụng lao động bị chia rẽ giữa hàng trăm hay hàng nghìn cá nhân và tập đoàn, những đối tượng mà sự hợp tác dưới bất kỳ hình thức nào vừa không được mong muốn, vừa chẳng mớ gì thực hiện nổi. Khi ấy, tình trạng thường xuyên diễn ra là rất đông những người muốn lao động lại chẳng thể tìm đâu ra cơ hội, và ngược lại, những kẻ muốn né tránh một phần hay toàn bộ nghĩa vụ của mình lại có thể dễ dàng làm thế."

Tôi gợi ý: "Lúc này đây, có lẽ lao động là nghĩa vụ bắt buộc đối với tất cả mọi người?"

Bác sĩ Leete đáp: "Đó là một điều hiển nhiên hơn là sự ép buộc. Nó được coi là hoàn toàn tự nhiên và hợp lý đến mức ý niệm về việc đây là một thứ bắt buộc đã không còn tồn tại trong suy nghĩ nữa. Người ta sẽ coi một kẻ cần đến sự ép buộc trong trường hợp như thế là một kẻ đáng khinh đến mức không thể tưởng tượng nổi. Dù vậy, nếu nói rằng lao động là bắt buộc thì vẫn là một cách diễn đạt yếu ớt để nói lên tính tất yếu tuyệt đối của nó. Toàn bộ trật tự xã hội của chúng tôi hoàn toàn dựa trên và được suy luận từ điều đó, đến mức nếu có thể tưởng tượng được rằng một người nào đó trốn chạy được, anh ta sẽ chẳng còn cách nào để mưu sinh nữa. Anh ta sẽ tự loại mình khỏi thế giới, tự cắt đứt liên lạc với đồng loại, nói một cách ngắn gọn là tự sát."

Tôi hỏi: "Thời gian phục vụ trong quân đội công nghiệp này kéo dài suốt đời phải không?"

Ông đáp: "Ồ, không đâu; thời gian ấy vừa bắt đầu muộn hơn lại vừa kết thúc sớm hơn so với thời kỳ làm việc trung bình vào thời của các anh. Các xưởng của các anh tràn ngập trẻ em và người già, nhưng chúng tôi coi tuổi trẻ là chốn linh thiêng dành cho giáo dục, và thời kỳ trưởng thành, khi sức lực bắt đầu suy giảm, cũng linh thiêng không kém để dành cho sự nghỉ ngơi và thư giãn dễ chịu. Thời gian phục vụ trong ngành công nghiệp là hai mươi bốn năm, bắt đầu ngay khi hoàn thành khóa giáo dục ở tuổi hai mươi mốt và kết thúc vào năm bốn mươi lăm tuổi. Sau tuổi bốn mươi lăm, dù được miễn lao động, người công dân vẫn phải chịu trách nhiệm trước những lệnh gọi đặc biệt trong trường hợp khẩn cấp gây ra sự gia tăng đột ngột và lớn lao về nhu cầu lao động, cho đến khi anh ta đạt đến tuổi năm mươi lăm; nhưng trên thực tế, những lệnh gọi như vậy hiếm khi, thậm chí hầu như không bao giờ xảy ra. Ngày mười lăm tháng Mười hằng năm là ngày mà chúng tôi gọi là Ngày Duyệt Binh, bởi vì những ai vừa tròn hai mươi mốt tuổi sẽ được chính thức ghi tên vào biên chế lao động công nghiệp, và đồng thời những ai sau hai mươi bốn năm phục vụ đã bước sang tuổi bốn mươi lăm sẽ được vinh dự cho xuất ngũ. Đó là ngày hội lớn trong năm của chúng tôi, là mốc thời gian để chúng tôi tính toán mọi sự kiện khác, giống như kỳ đại hội Olympic vậy, chỉ khác là nó diễn ra hằng năm."