[6] Tôi không muốn nhắc đến tờ tạp chí được dẫn nguồn, bởi vì bài viết ấy không xứng tầm với âm hưởng chung của họ, mặc dù để thính giả có thể kiểm chứng câu trích dẫn, tôi đã để số báo chứa bài đó trên bàn khi tôi đọc bài giảng này. Thế nhưng, một câu nói của Nam tước Liebig, được trích dẫn ngay đầu một bài xã luận về cùng chủ đề trên tờ 'Daily Telegraph' số ra ngày 11 tháng 1 năm 1866, lại tóm lược và bày tỏ một cách cô đọng nhất đỉnh cao sự ngớ ngẩn của tư duy hiện đại về phương diện này. Nam tước phát biểu rằng: 'Nền văn minh là sự tiết kiệm năng lượng, và năng lượng của nước Anh chính là than đá.'
Không hoàn toàn là thế đâu, người bạn chuyên gia hóa học của tôi ạ. Nền văn minh chính là việc tôi luyện nên những con người có văn hóa, đó là một dạng thức chưng cất mà những chiếc bình chưng cất hoàn toàn bất lực không thể làm được, chứ nó không hề hàm ý biến một nhóm nhỏ các quý ông thành một tập đoàn lớn gồm những kẻ buôn bán đồ sắt. Và sức mạnh của nước Anh (dù còn lại chút ít nào chăng nữa), tuyệt nhiên không phải là than đá, mà thực chất là thứ, 'khi toàn thế giới hóa thành than, thì khi ấy nó mới thực sự bừng sáng.'
