[54] [Hãy suy ngẫm kỹ đoạn văn này; lẽ ra nó cần phải được mở rộng thêm nhiều để có thể dễ hiểu hoàn toàn; nhưng nó đã chứa đựng tất cả những gì ta muốn truyền đạt.]

[55] "Tên bạo chúa tầm thường, kẻ đang hưng thịnh ngay giữa lòng một nền văn hóa hoa mỹ, cảnh báo chúng ta về những vực thẳm vô định mà bên bờ vực ấy chúng ta đang chao đảo, buộc chúng ta phải tạ ơn các vì sao mỗi ngày hằng sống vì đã không xảy ra một cuộc bùng nổ chung và một cuộc nổi dậy chống lại ách áp bức của nền văn minh." — Bài xã luận tờ *Times*, ngày 25 tháng 12 năm 1862. Thừa nhận rằng chúng ta cần tạ ơn các vì sao vì sự an toàn của mình, thế thì chúng ta phải tạ ơn ai vì hiểm họa đang rình rập?

[56] Các chính trị gia của chúng ta, dẫu là những kẻ ưu tú nhất, cũng chỉ quan tâm đến sự khốnốn do sự đình đọng của lao động cơ khí gây ra. Sự suy đồi do sự lạm dụng lao động ấy lại là một vấn đề đáng suy ngẫm và là nỗi sợ hãi lớn hơn nhiều trong tương lai. Ta sẽ bàn luận tường tận phần này của đề tài vào một dịp sau. Hiện nay, khó lòng có thể hoài nghi tính chân thực của những đoạn trích dẫn trên, khi tất cả các bậc hiết triết vĩ đại đều đồng lòng nhất trí về vấn đề này. Những lời của Plato mang ý nghĩa ghê gớm đượm vẻ khinh miệt và xót xa mỗi khi ông đề cập đến các nghệ thuật cơ khí. Ông gọi những kẻ làm công việc ấy thậm chí chẳng phải con người, mà chỉ là những con người một phần và nhỏ bé, "ανθρωπισκοι," và đối lập công việc ấy với những nghề nghiệp cao quý, không chỉ như nhà tù đối với sự tự do mà như ngục tối nhục nhã của kẻ tử tội đối với đền thờ (việc trốn thoát khỏi đó giống như việc kẻ tội phạm trốn vào chốn nương náu thánh thiện); và sự hủy hoại do chúng gây ra không chỉ hủy diệt thể xác mà còn cả tâm hồn. — *Rep.* vi. 9. So sánh *Laws*, v. 11. Xenophon nhấn mạnh đến tác hại của những công việc bên lò luyện kim và đặc biệt là tình trạng "ασχολια, thiếu thốn thời gian rảnh rỗi" của chúng. — *Econ.* i. 4. (Nước Anh hiện đại, với tất cả sự tự hào về giáo dục, đã đánh mất ý nghĩa ban đầu ấy của từ "trường học" [school]; và cho đến khi nào nước Anh tìm lại được ý nghĩa đó, nó sẽ chẳng thể tìm thấy điều gì đúng đắn khác nữa.) Từ mà ông dùng để chỉ sự tổn hại đối với tâm hồn là làm "tan nát" nó, giống như cách chúng ta nói về trái tim. — *Econ.* i. 6. Và chính trong điều này cũng ẩn chứa cội nguồn của sự khinh miệt, thoạt trông có vẻ kỳ lạ và tàn nhẫn nhất, mà Homer, Dante và Shakespeare vẫn thường dùng khi nói về tầng lớp bình dân; bởi vì quả thực hoàn toàn đúng là ở các quốc gia lớn, tầng lớp hạ lưu vốn thấp kém cả về bản chất lẫn công việc, họ chính là phần của khối thịnh vượng chung đã bị đẩy xuống đáy bởi sự thô lỗ hoặc kém cỏi của mình (bởi sự thô lỗ, ý ta muốn nói đặc biệt là sự tê liệt cảm xúc và thiếu lòng kính trọng — những kẻ "phàm tục" theo cách gọi của Horace); và khi tình trạng này chấm dứt, sự đồi trụy và phàm tục lại rơi vào tầng lớp thượng lưu thay vì hạ lưu, thì điều phát sinh trước tiên là sự hỗn loạn không lối thoát, tiếp đó, nếu các tầng lớp hạ lưu xứng đáng có được quyền lực, một cuộc cách mạng vũ bão sẽ diễn ra và họ giành lấy nó; nhưng nếu cả quần chúng lẫn những kẻ thống trị họ đều không xứng đáng, thì bóng tối và sự rữa nát thuần túy sẽ theo sau, cho đến khi từ những yếu tố mục nữa ấy, một năng lực trật tự mới vươn lên, tựa như cỏ mọc trên nấm mồ; nếu không, sẽ chẳng còn chút hy vọng hay tia chớp đổi thay nào cho quốc gia đó nữa. Atropos sẽ định đoạt số phận của nó.

Thế nên, quy luật về sức khỏe của một quốc gia cũng giống như quy luật của một hồ nước lớn hay biển cả, tuần hoàn hoàn hảo nhưng chậm rãi, để cho cặn bã liên tục lắng xuống nơi sâu nhất và dòng nước trong lành dâng lên; nhưng đồng thời phải sao cho không có sự lơ là nào đối với các tầng lớp hạ lưu, mà phải có sự giám sát và đồng cảm hoàn hảo, để nếu một bộ phận chịu đau khổ, tất cả các bộ phận khác cũng sẽ đau khổ cùng nó.

[57] "ολιγης, και αλλως γιγνομενης." (Ít ỏi, và cái sự ít ỏi ấy sinh ra cũng là vô ích.) Câu phán cay đắng ấy chưa bao giờ đúng đắn đến thế như vào ngày hôm nay.

[58] [Chú thích tiếp theo đây chỉ là một chùm các ghi chép vắn tắt, nhưng ta vẫn giữ lại để làm tài liệu tham khảo.] *Thetic* (Thuộc định lập), hoặc *Thesmic* (Thuộc luật lệ), có lẽ sẽ là những thuật ngữ hay hơn *archic* (thuộc về quyền lực/cai trị); nhưng lại dễ bị nhầm lẫn với một vài thuật ngữ khác mà chúng ta sẽ cần dùng liên quan đến *Theoria* (Lý thuyết). Những nhà quản lý của ba phân khu lớn của luật pháp lần lượt là các *Archon* (Quan chấp chính), *Merists* (Quan phân chia), và *Dicasts* (Quan tòa án). Các *Archon* là những bậc quân vương đích thực, hay những kẻ khởi xướng sự việc; hoặc những người lãnh đạo (như trong một dàn nhạc). Các *Merists* đúng nghĩa là các *Domini*, tức Chúa tể của các gia đình và quốc gia. Các *Dicasts*, đúng nghĩa là các thẩm phán, và điều đó mang công lý của đỉnh Olympus, với tới cả thiên đường lẫn địa ngục. Sự vi phạm luật *archic* là ἁμαρτια (sai lầm), πονηρια (thất bại), hoặc πλημμελεια (bất hòa). Sự vi phạm luật *meristic* là ανομια (gian ác). Sự vi phạm luật *critic* là αδικια (tổn thương/bất công). Gian ác là thuật ngữ chung cốt lõi; bởi vì mọi luật lệ đều mang tính định mệnh; đó là sự phân phát số phận cho con người; đối với bãi cỏ cho đàn gia súc, đó là *nomos* (luật); đối với việc ấn định phần chia của họ, đó là *moira* (phần số).

[59] [Đây là câu duy nhất mà khi duyệt lại các bài tiểu luận này, hiện tại ta cảm thấy nghi ngờ; nhưng vấn đề này cực kỳ hắc búa. Chẳng hạn, có thể có một bộ luật giới nghiêm, quy định rằng các ngọn nến phải được dập tắt, trừ khi phục vụ cho công việc thiết yếu, vào một giờ nào đó, trong khi khái niệm "dịch vụ thiết yếu" hoàn toàn không thể định nghĩa được, và không có hình phạt nào khả thi; thế nhưng vẫn có một ý thức rõ ràng về hành vi trái pháp luật trong tâm trí các tiểu thư khuê các khiêu vũ dưới ánh nến cho đến tận lúc bình minh.]

[60] [Hãy đọc đoạn này và đoạn tiếp theo thật chú tâm; chúng chứa đựng những lời tuyên bố rõ ràng, mà ta không thể sửa chữa thêm được nữa, về những điều vô cùng cần thiết.]

[61] [Chủ yếu; chứ không hoàn toàn. Phần thưởng dứt khoát cho đức hạnh cao cả là yêu thương và tôn vinh, chứ không phải giúp đỡ; và hình phạt dứt khoát cho thói hư tật xấu trầm kha là căm ghét và nghiền nát, chứ không đơn thuần là ngăn cản.]

[62] So sánh từ "villany" (tính cục cằn, thô tục) của Chaucer:

Trông mụ thật thô kệch và gộc ghề,

Lại thêm phần đê tiện mọi bề,

Chẳng chút mảy may ơn giáo hóa,

Biết đâu kính trọng kẻ phàm thê.

[63] [Ta giữ nguyên đoạn văn này, trong từng âm tiết, đúng như lúc nó được viết ra, giữa cơn cuồng nộ của cuộc chiến tranh Mỹ; tuy nhiên, ý của nó chủ yếu là để ám chỉ những kẻ ở miền Bắc; những điều chỉnh nào mà các thuật ngữ cay nghiệt và thiên vị của nó đòi hỏi, ta sẽ trình bày ở một nơi khác; cứ để nó đứng đó như vốn có.]

[64] Cung và cầu! Hỡi ôi! Đã từng có "nhu cầu" công khai nào cho bất kỳ công việc cao cả nào theo cái nghĩa nghèo nàn đó chưa (*Past and Present*)? Thậm chí, nhu cầu còn chẳng hề lớn tiếng, ngay cả đối với những công việc đê tiện. Hãy xem "Thu nhập trung bình của Betty Taylor," trên tờ *Times* ngày 4 tháng 2 năm nay [1863]: "Làm việc từ sáng thứ Hai lúc 8 giờ đến tối thứ Sáu lúc 5 giờ rủi 30 phút với giá 1 xu rưỡi và 5 phần..." — *Laissez faire* (Cứ để mặc họ muốn làm gì thì làm). [Loại nô lệ này chẳng hề có phong trào Bãi nô nào đứng lên tranh đấu mà ta được nghe tới.]

[65] ["Rằng khu rừng thần thánh chẳng qua chỉ là những khúc gỗ."]

[66] Ames, theo lời kể của Waldo Emerson, cho rằng "quế thể quân chủ giống như một con tàu buôn, chạy rất nhanh, nhưng đôi khi sẽ đâm vào đá ngầm và chìm nghỉm; trong khi nền cộng hòa lại là một chiếc bè, chẳng bao giờ có thể chìm, ngặt nỗi chân bạn lúc nào cũng ngâm dưới nước." Vâng, điều đó thật thoải mái; và mặc dù chiếc bè của bạn không thể chìm (vì nó quá vô giá trị để có thể làm điều đó), nhưng ta cho rằng nó có thể tan thành từng mảnh, khi bốn ngọn gió (những hoa tiêu duy nhất của bạn) tranh giành nhau điều khiển từ bốn góc và cuốn phăng nó đi, ως οπωρινος Βορεης φορεησιν ακανθας, và khi ấy không chỉ đôi chân mà toàn thân bạn sẽ chìm ngập trong nước.

[67] ["Không phải bằng nước, mà bằng sự lụi tàn." Sự lụi tàn tồi tệ nhất chính là điều mà người Mỹ vẫn hay tự hào nhất. Họ đã đẩy tất cả những thanh niên ưu tú và lương thiện nhất của mình, những sinh viên Đại học Harvard và những người tương tự, vào cuộc chiến tranh bị nguyền rủa đó; khiến hầu như tất cả bọn họ đều bị bắn chết; viết những cuốn tiểu sử đẹp đẽ (cho độ tuổi 17, 18, 19) và những bài văn tế cho họ; và thế là, sau khi đã gột sạch mọi tinh hoa của quốc gia trong biển máu, họ tự bỏ mặc mình cho sự mục rữa và nền đạo đức của New York.]

[68] [Đoạn này chứa đựng tinh túy của tất cả những gì đã được trình bày ở trên.]

[69] [Bất cứ khi nào bạn cảm thấy bối rối trước bất kỳ cách dùng từ dường như sai lầm nào trong các bài tiểu luận này, hãy lấy từ điển của bạn ra, nhớ rằng ta buộc phải ấn định các thuật ngữ cũng như các nguyên tắc. Một Công tước (Duke) là một "dux" hay "lãnh chúa/người dẫn đầu"; đội hình bay hình chữ V của loài sếu nằm dưới sự cai quản của một "vị quân vương lãnh đạo" — một nhân vật hoàn toàn khác biệt so với một con ong chúa. Người Venice, với bản năng tuyệt vời, đã dùng cái tên đó để đặt cho vị Vua Biển của họ.]

[70] [Đây là một bức tranh hoàn hảo về người Pháp dưới ách bạo tàn của các Vua Bồ Nông [Pelican Kings] trước cuộc Cách mạng. Nhưng họ phải tìm ra những vị vua khác chứ không phải Vua Bồ Nông — hay nói đúng hơn là những Vua Bồ Nông thuộc dòng dõi Thần thánh, những kẻ nuôi dưỡng con cái mình bằng chính dòng máu tinh túy nhất của họ.]

[71] [Hãy đọc thật kỹ, kể từ điểm này trở đi; bởi vì đây là nơi bắt đầu của những tuyên bố về những việc cần phải làm, mà giờ đây ta đang cố gắng làm cho chúng trở nên rõ ràng rứt khoát trong tác phẩm *Fors Clavigera*.]

[72] ["Tai họa chồng chất tai họa." Lời sấm truyền Delphi, có nghĩa là sắt đe búa.]

[73] [Xin phép cho ta được nhấn mạnh và tái khẳng định tuyên bố này, với tất cả sự nghiêm túc. Đó là tổng kết của những điều cần được thấu hiểu nhất trong vấn đề giáo dục.]

[74] [Một đoạn văn chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa, nhắm vào những chủ đất người Anh và người Scotland, những kẻ đang xua đuổi thần dân của họ khỏi đất đai.]

[75] [Trong bài đối thoại của Lucian, "Cuộc mua bán những sinh mệnh."]

[76] [Ta đưa phân tích này về vở *The Tempest* (Giông tố) vào phần chính văn của mình; nhưng nó chẳng qua chỉ là một ghi chép vội vàng, mà có lẽ ta sẽ chẳng bao giờ có thời gian để mở rộng thêm. Tuy nhiên, ta cũng đã chỉnh sửa lại chỗ này chỗ kia đôi chút.]

[77] Về những cái tên trong các tác phẩm của Shakespeare, sau này ta sẽ bàn luận tường tận hơn; chúng thật kỳ lạ — thường là mang tính dã man — phần lớn là do sự sắp đặt của Chúa định — nhưng chắc chắn không phải là không có dụng ý tinh tế của Shakespeare — được pha trộn từ các truyền thuyết khác nhau mà ông đã vô tình tiếp thu, và các ngôn ngữ mà ông chỉ hiểu một cách lõm bõm. Ba trong số những cái tên rõ nghĩa nhất đã được nhắc tới trước đó. Desdemona, "δυσδαιμονια," "số phận bất hạnh," cũng đủ rõ ràng. Othello, ta tin rằng, có nghĩa là "kẻ chu đáo"; toàn bộ bi kịch bắt nguồn từ một sơ hở và sai lầm duy nhất trong sức mạnh được tập hợp một cách tráng lệ của ông. Ophelia, "sự tận tụy," người vợ thực sự bị đánh mất của Hamlet, được đánh dấu là mang một cái tên Hy Lạp qua cái tên của người anh trai nàng, Laertes; và ý nghĩa của nó đôi khi được ám chỉ một cách vô cùng tinh tế trong lời cuối cùng mà người anh trai nói về nàng, nơi vẻ quý giá dịu dàng của nàng được đặt đối lập với sự vô dụng của tầng lớp giáo sĩ thô lỗ — "Em gái ta sẽ là một thiên sứ hộ mệnh, khi ngươi nằm đó tru tréo." Hamlet, ta tin rằng, có liên quan theo cách nào đó với từ "homely" (thuộc về gia đình/gần gũi) — toàn bộ sự kiện của vở kịch xoay quanh sự phản bội lại bổn phận gia đình. Hermione (ερμα), "như trụ cột" (ἡ ειδος εχε χρυσης 'ἡειδος Αφροδιτης). Titania (τιτηνη), "nữ hoàng"; Benedict và Beatrice, "được ban phước và mang lại phước lành"; Valentine và Proteus, kiên định (hoặc mạnh mẽ), (*valens*), và hay thay đổi. Iago và Iachimo rõ ràng có cùng một gốc — có lẽ là từ Iago trong tiếng Tây Ban Nha, Jacob, "kẻ soán ngôi," Leonatus, và những cái tên tương tự khác, đều được giải thích hoặc chơi chữ ngay trong chính các vở kịch. Về phần giải thích cái tên Sycorax, và việc nhắc đến chiếc lông quạ của mụ, ta xin gửi lời cảm ơn đến ông John R. Wise.