Nekhludoff không đi ngủ mà cứ đi qua đi lại trong phòng suốt một thời gian dài. Mối liên hệ của anh với Katusha đã chấm dứt. Cô ấy không cần đến anh nữa, và điều đó khiến anh cảm thấy buồn bã cùng hổ thẹn. Công việc khác của anh không những chưa xong mà còn dằn vặt anh hơn bao giờ hết, đồng thời đòi hỏi anh phải hành động. Toàn bộ cái ác khủng khiếp mà anh đã tận mắt chứng kiến và thấu hiểu gần đây, đặc biệt là ngày hôm nay trong nhà ngục đáng sợ kia — cái ác đã cướp đi sinh mạng của Kryltzoff tội nghiệp — vẫn đang hoành hành và ngự trị đắc thắng, trong khi anh hoàn toàn không thấy trước được khả năng chiến thắng nó, hay thậm chí là cách thức để chiến thắng nó. Hàng trăm hàng ngàn con người khốn khổ bị giam cầm trong những ngục tối hôi hám bởi những vị tướng, công tố viên và thanh tra vô cảm bỗng hiện lên trong trí tưởng tượng của anh; anh nhớ đến cụ già kỳ lạ, tự do và dám cáo buộc các quan chức nên bị coi là điên loạn, và giữa những thây ma, anh lại hình dung ra khuôn mặt đẹp đẽ tựa sáp của Kryltzoff, người đã chết trong phẫn nộ. Và một lần nữa, câu hỏi đặt ra với sức mạnh mới mẻ, buộc anh phải tìm câu trả lời: Rốt cuộc anh là kẻ điên, hay chính những kẻ tự cho mình là minh mẫn trong lúc gây ra tất cả những hành động này mới là kẻ điên?
Mệt mỏi vì cứ đi đi lại lại, mệt mỏi vì suy nghĩ, anh ngồi xuống chiếc ghế sofa gần ngọn đèn và một cách máy móc, anh mở cuốn Tân Ước mà người đàn ông Anh quốc đã tặng làm kỷ niệm — cuốn sách mà anh đã tiện tay ném lên bàn khi trút hết túi quần lúc mới bước vào nhà.
"Người ta nói có thể tìm thấy câu trả lời cho mọi thứ ở đây," anh nghĩ, rồi ngẫu nhiên lật một trang sách Tân Ước và bắt đầu đọc đoạn Ma-thi-ơ xviii. 1-4: "Lúc ấy, các môn đồ đến thưa cùng Đức Chúa Giê-su rằng: Ai là kẻ lớn hơn hết trong nước thiên đàng? Đức Chúa Giê-su gọi một đứa trẻ đặt vào giữa các ngài, mà phán rằng: Quả thật, ta nói cùng các ngươi, nếu các ngươi không biến đổi và trở nên như trẻ con, thì các ngươi sẽ chẳng cách nào vào được nước thiên đàng. Cho nên, ai hạ mình xuống như đứa trẻ này, ấy là kẻ lớn hơn hết trong nước thiên đàng."
"Đúng vậy, đúng vậy, điều đó hoàn toàn chính xác," anh tự nhủ, chợt nhớ ra rằng anh chỉ từng biết đến sự bình an và niềm vui trong cuộc sống khi anh biết hạ mình xuống.
"Và kẻ nào vì danh ta tiếp rước một đứa trẻ như thế này, tức là tiếp rước ta; nhưng kẻ nào làm cho một người trong những kẻ nhỏ mọn này vấp ngã, thì thà buộc một cối đá lớn vào cổ người đó và dìm xuống đáy biển sâu còn hơn." (Ma-thi-ơ xviii. 5, 6.)
"Câu này có ý nghĩa gì, 'Kẻ nào tiếp rước?' Tiếp rước ở đâu? Và 'vì danh ta' nghĩa là gì?" anh tự hỏi, cảm thấy những lời này chẳng giải thích cho anh điều gì cả. "Và tại sao lại là 'cối đá buộc vào cổ và đáy biển sâu'? Không, không phải thế: mọi thứ thật mơ hồ," và anh nhớ lại không chỉ một lần trong đời, anh từng bắt tay vào đọc Phúc Âm, để rồi chính sự khó hiểu ở những đoạn này đã đẩy anh ra xa. Anh tiếp tục đọc các câu thứ bảy, thứ tám, thứ chín và thứ mười nói về những sự vấp ngã, rằng những điều đó chắc chắn phải xảy ra, về hình phạt ném con người vào lửa địa ngục, và về một thứ thiên sứ nào đó luôn nhìn thấy dung nhan của Cha trên Trời.
"Thật tiếc là nó quá rời rạc," anh nghĩ, "dù người ta vẫn cảm thấy ẩn chứa trong đó điều gì đó tốt đẹp."
"Vì Con Người đã đến để cứu vớt những gì đã mất," anh đọc tiếp.
"Các ngươi nghĩ sao? Nếu một người có một trăm con chiên, và có một con đi lạc, người đó há không bỏ chín mươi chín con lại trên núi để đi tìm con chiên lạc sao? Và nếu may mà tìm thấy, quả thật, ta nói cùng các ngươi, người ấy vui mừng vì con chiên đó hơn là vì chín mươi chín con không đi lạc.
"Cũng một thể ấy, Cha các ngươi ở trên trời không muốn cho một người nào trong những kẻ nhỏ mọn này phải hư mất."
"Đúng vậy, Cha không muốn họ phải hư mất, thế mà họ vẫn đang hư mất từng trăm từng ngàn người. Và hoàn toàn không có cách nào cứu vớt họ," anh nghĩ.
"Bấy giờ, Phi-e-rơ đến gần thưa rằng: Lạy Chúa, nếu anh em tôi phạm tội nghịch cùng tôi, thì tôi phải tha thứ cho mấy lần? Có phải đến bảy lần chăng? Đức Chúa Giê-su phán rằng: Ta không nói cùng ngươi rằng đến bảy lần đâu, nhưng đến bảy mươi lần bảy.
"Vậy, nước thiên đàng giống như một vua kia muốn tính sổ với các đầy tớ mình. Khi vua bắt đầu tính, người ta dẫn đến một kẻ mắc nợ vua mười vạn lốt. Nhưng vì người ấy không có gì để trả, nên chúa ra lệnh bán người cùng vợ con, tài sản và tất cả những gì người ấy có để trả nợ. Bấy giờ, đầy tớ ấy sấp mình xuống lạy rằng: Xin khoan hồng cho tôi, tôi sẽ trả hết cho ngã. Chúa của đầy tớ ấy động lòng thương xót, bèn tha cho người và xí luôn món nợ. Nhưng khi đầy tớ ấy vừa bước ra, liền gặp một người bạn đồng bồi mắc nợ mình có một trăm đơ-ni-ê; anh ta bóp cổ bạn mà rằng: Hãy trả số nợ cho ta. Người bạn đồng bồi ấy bèn sấp mình xuống nài xin rằng: Xin khoan hồng cho tôi, tôi sẽ trả cho anh. Nhưng anh ta không chịu, lại đi tống giam người bạn vào ngục cho đến khi trả xong nợ. Những đầy tớ đồng bồi thấy việc xảy ra thì vô cùng đau xót, bèn đến thuật lại cho chúa mình mọi sự. Chúa bèn đòi người ấy lại mà quở rằng: Hỡi đầy tớ độc ác kia, ta đã tha hết món nợ cho ngươi vì ngươi nài xin ta; ngươi há chẳng nên thương xót người bạn đồng bồi như ta đã thương xót ngươi sao?"
"Chỉ có vậy thôi sao?" Nekhludoff đột nhiên lớn tiếng thốt lên, và tiếng nói từ sâu thẳm tâm can vang lên trả lời: "Đúng vậy, chỉ có thế thôi." Và điều đó đã xảy ra với Nekhludoff, như vẫn thường xảy ra với những ai đang sống một đời sống tâm linh. Ý tưởng thoạt đầu có vẻ kỳ lạ, nghịch lý, thậm chí như một trò đùa, nhưng khi được củng cố ngày một nhiều qua trải nghiệm thực tế, nó bỗng trở thành chân lý đơn giản và chân thực nhất. Bằng cách đó, ý tưởng cho rằng phương án duy nhất cứu rỗi con người khỏi cái ác khủng khiếp mà họ đang gánh chịu chính là việc họ phải luôn thừa nhận mình có tội trước Chúa, và do đó không có quyền trừng phạt hay cải tạo người khác, bởi vì những con người ấy vốn rất đắt giá đối với Ngài. Anh nhận thức rõ ràng rằng tất cả những điều ác khủng khiếp mà anh từng chứng kiến trong các nhà lao, ngục thất cùng sự mãn nguyện tĩnh lặng của những kẻ gây ra tội ác ấy đều là hậu quả của việc con người cố gắng làm điều bất khả thi; họ cố sửa chữa cái ác trong khi bản thân họ cũng đầy rẫy cái ác; những kẻ đồi bại cố gắng cải tạo những kẻ đồi bại khác và tưởng rằng có thể làm được điều đó bằng các biện pháp cơ học. Hậu quả duy nhất của tất cả những điều này là nhu cầu và lòng tham của một số kẻ đã xui khiến họ biến cái gọi là hình phạt và sự cải tạo thành một nghề nghiệp, để rồi chính họ cũng trở nên hoàn toàn đọa đày và tiếp tục không ngừng làm tha hóa những kẻ mà họ đang tra tấn. Giờ đây, anh đã nhìn thấy rõ ràng mọi sự kinh hoàng mà anh từng chứng kiến bắt nguồn từ đâu, và người ta phải làm gì để chấm dứt chúng. Câu trả lời mà anh không thể tìm ra cũng chính là câu trả lời mà Chúa Giê-su đã dành cho Phi-e-rơ. Đó là chúng ta phải luôn tha thứ vô số lần, bởi vì chẳng có ai là kẻ chưa từng phạm tội, và do đó không ai có quyền trừng phạt hay cải tạo người khác.
"Nhưng chắc chắn mọi chuyện không thể đơn giản thế chứ," Nekhludoff nghĩ, nhưng rồi anh nhận thấy một cách chắc chắn rằng, dù thoạt đầu có vẻ kỳ lạ, đây không chỉ là một giải pháp lý thuyết mà còn là giải pháp thực tiễn cho vấn đề. Sự phản đối quen thuộc: "Phải xử lý thế nào với những kẻ ác? Chẳng lẽ cứ để mặc chúng nhởn nhơ không bị trừng phạt sao?" không còn làm anh bối rối nữa. Lời phản đối ấy có lẽ sẽ có ý nghĩa nếu người ta chứng minh được rằng hình phạt làm giảm bớt tội phạm hoặc cải tạo được kẻ ác; nhưng khi điều ngược lại mới là sự thật — khi hiển nhiên rằng con người không có quyền năng cải tạo lẫn nhau — thì hành động hợp lý duy nhất là chấm dứt làm những việc không chỉ vô ích mà còn có hại, vô đạo đức và tàn nhẫn.
Suốt nhiều thế kỷ, những kẻ bị coi là tội phạm đã bị tra tấn. Chà, vậy họ đã biến mất chưa? Không; số lượng của họ thậm chí còn tăng lên, không chỉ bởi những tội phạm bị làm cho đọa đày bởi hình phạt, mà còn bởi những tên tội phạm hợp pháp — đó là các thẩm phán, công tố viên, quan tòa và cai ngục, những kẻ xét xử và trừng phạt con người. Nekhludoff giờ đây hiểu ra rằng xã hội và trật tự nói chung tồn tại không phải nhờ những tên tội phạm hợp pháp chuyên xét xử và trừng phạt kẻ khác này, mà là vì dẫu con người có sa đọa đến đâu, họ vẫn biết thương xót và yêu thương lẫn nhau.
Với hy vọng tìm kiếm sự củng cố cho suy nghĩ này trong sách Phúc Âm, Nekhludoff bắt đầu đọc lại từ đầu. Khi đọc đến Bài giảng trên núi — đoạn văn từ trước đến nay vẫn luôn chạm đến cảm xúc của anh — hôm nay, lần đầu tiên anh không còn nhìn thấy những tư tưởng trừu tượng đẹp đẽ phô bày những đòi hỏi phần lớn là phóng đại và bất khả thi nữa, mà thay vào đó là những quy luật đơn giản, rõ ràng và mang tính thực tiễn. Nếu những quy luật này được thực thi trong đời sống thực tế (và điều đó hoàn toàn có thể), chúng sẽ thiết lập nên những điều kiện hoàn toàn mới mẻ và đáng kinh ngạc cho đời sống xã hội, nơi mà bạo lực từng làm Nekhludoff vô cùng phẫn nộ sẽ tự khắc chấm dứt. Không những thế, phúc lộc lớn lao nhất mà con người có thể đạt được — Nước Trời trên Trái Đất — sẽ được thiết lập. Có tất cả năm quy luật như vậy.
Điều thứ nhất (Ma-thi-ơ v. 21-26): con người không những không được giết người mà còn không được giận anh em mình, không được coi thường bất kỳ ai bằng từ "Ra-ca", và nếu đã có xích mích với ai thì phải làm hòa trước khi mang lễ vật dâng lên Chúa — tức là trước khi cầu nguyện.
Điều thứ hai (Ma-thi-ơ v. 27-32): con người không những không được ngoại tình mà còn không được tìm kiếm khoái lạc nơi nhan sắc của phụ nữ, và một khi đã kết hợp với một người phụ nữ thì không bao giờ được phản bội cô ấy.
Điều thứ ba (Ma-thi-ơ v. 33-37): con người không bao giờ được tự ràng buộc mình bằng lời thề.
Điều thứ tư (Ma-thi-ơ v. 38-42): con người không những không được đòi đền mắt đổi mắt, mà khi bị vả má bên này thì phải đưa luôn má kia cho họ, phải tha thứ cho sự lăng mục, nhẫn nụ chịu đựng và không bao giờ từ chối những sự giúp đỡ mà người khác đòi hỏi ở mình.
Điều thứ năm (Ma-thi-ơ v. 43-48): con người không những không được ghét kẻ thù hay chiến đấu chống lại họ, mà phải yêu thương, giúp đỡ và phục vụ họ.
Nekhludoff ngồi trân trân nhìn ngọn đèn và tim anh như ngừng đập. Hồi tưởng lại sự hỗn loạn quái đản của cuộc sống mà chúng ta đang trải qua, anh nhìn thấy rõ mồn một cuộc sống ấy sẽ ra sao nếu con người được giáo dục để tuân theo những nguyên tắc này; một niềm hạnh phúc ngây ngất mà lâu lắm rồi anh không cảm nhận được bỗng tràn ngập tâm hồn anh, tựa hồ như sau những ngày dài mệt nhọc và đau khổ, anh bỗng tìm lại được sự thảnh thơi và tự do.
Anh thức trắng cả đêm, và giống như rất nhiều, rất nhiều con người từng đọc sách Phúc Âm, lần đầu tiên anh thấu hiểu trọn vẹn ý nghĩa của những lời kinh mà trước đây anh từng đọc qua hàng vạn bận nhưng lại bỏ quên không chú ý. Anh hấp thụ tất cả những sự mặc khải cần thiết, quan trọng và đầy niềm vui ấy tựa như một miếng bọt biển hút nước. Và tất cả những gì anh đọc dường như quá đỗi quen thuộc, như thể đang củng cố và định hình thành một nhận thức về những điều mà anh đã biết từ lâu, nhưng chưa từng thực sự thấu cảm hay tin tưởng trọn vẹn. Giờ đây, anh đã thấu cảm và tin tưởng điều đó; không chỉ nhận thức và tin rằng nếu con người tuân theo những luật lệ này, họ sẽ đạt được phúc lộc cao cả nhất có thể vươn tới, mà anh còn nhận thức và tin rằng bổn phận duy nhất của mỗi người chính là thực hành các luật lệ ấy; rằng ý nghĩa hợp lý duy nhất của cuộc đời nằm ở đó, và mọi sự bước lệch khỏi những luật lệ này đều là một sai lầm sẽ lập tức vấp phải sự trừng phạt. Điều này xuất phát từ toàn bộ giáo lý, đồng thời được minh họa một cách mạnh mẽ và rõ ràng nhất trong dụ ngôn về vườn nho.
Những người làm vườn đã ảo tưởng rằng vườn nho mà họ được sai đến để làm việc cho chủ chính là của họ, rằng mọi thứ bên trong đều được tạo ra vì lợi ích của họ, và nhiệm vụ của họ là tận hưởng cuộc sống trong vườn nho đó, quên đi người Chủ và tiêu diệt tất cả những ai đến nhắc nhở họ về sự tồn tại của Ngài. "Chúng ta há chẳng đang làm điều tương tự hay sao," Nekhludoff nghĩ, "khi chúng ta tự cho mình là chủ nhân cuộc đời, rằng cuộc sống này được ban cho chúng ta để hưởng thụ? Rõ ràng đây là một sự sai trái. Chúng ta được sai đến đây theo ý muốn của một ai đó và vì một lý do nào đó. Thế rồi chúng ta lại kết luận rằng mình sống chỉ vì niềm vui của bản thân, và dĩ nhiên chúng ta cảm thấy bất hạnh y như những người làm thuê khi họ không làm theo mệnh lệnh của Chủ. Ý muốn của Chủ đã được thể hiện qua các điều răn này. Nếu con người chịu tuân giữ những luật lệ ấy, Nước Trời sẽ được thiết lập trên mặt đất, và con người sẽ nhận được phước hạnh lớn lao nhất mà họ có thể đạt tới."
"'Nhưng trước hết, hãy tìm kiếm nước Đức Chúa Trời và sự công bình của Ngài, thì Ngài sẽ ban cho các ngươi mọi điều ấy nữa.'"
"Và thế là, đây chính là sứ mạng của đời tôi. Vừa mới hoàn thành xong việc này thì việc khác lại bắt đầu." Và một cuộc đời hoàn toàn mới mẻ đã bừng sáng trong đêm hôm đó đối với Nekhludoff, không phải vì anh đã bước vào những hoàn cảnh sống mới, mà bởi vì mọi việc anh làm sau đêm ấy đều mang một ý nghĩa mới mẻ và hoàn toàn khác biệt so với trước đây. Khoảng thời gian mới này trong đời anh sẽ kết thúc ra sao, chỉ có thời gian mới trả lời được.
