Khi xe lên đến đỉnh dốc, người đánh xe quay lại hỏi Nekhludoff:
– Tôi nên chở ngài đến khách sạn nào?
– Đâu là khách sạn tốt nhất?
– Chẳng có nơi nào bì được khách sạn Siberia, nhưng khách sạn Dukeoff cũng tốt.
– Cứ chở tôi đến chỗ nào anh thích.
Người đánh xe lại ngồi nghiêng người sang một bên và quất ngựa phóng nhanh hơn. Thị trấn này cũng giống như bao thị trấn khác. Vẫn những ngôi nhà có cửa áp-mái và mái lợp tôn xanh, vẫn nhà thờ ấy, vẫn những cửa hiệu và tiệm buôn dọc con phố chính, và thậm chí cả viên cảnh sát cũng y hệt. Chỉ có điều, hầu hết các ngôi nhà đều làm bằng gỗ và đường phố thì không được rải nhựa. Tại một trong những con phố chính, người đánh xe dừng lại trước cửa một khách sạn, nhưng ở đó đã hết phòng, thế là anh ta đành chuyển sang khách sạn khác. Tại đây, sau hai tháng trời, Nekhludoff mới lại được sống trong một bầu không khí quen thuộc về sự tiện nghi và sạch sẽ. Dù căn phòng được chỉ cho anh khá đơn giản, song Nekhludoff cảm thấy vô cùng nhẹ nhõm sau hai tháng ròng rã ngồi xe bưu điện, ở trọ những quán xá đồng quê và các trạm dừng chân.
Việc đầu tiên anh cần làm là tẩy sạch lũ rận mà anh mãi vẫn không sao rũ bỏ hoàn toàn được sau khi ghé qua một trạm dừng chân. Dọn dẹp hành lý xong, anh đi tắm hơi kiểu Nga, rồi sau đó chỉnhốn lại diện mạo cho xứng với một thị trấn: anh mặc một chiếc áo sơ mi là ủi phẳng phiu, chiếc quần âu đã hơi hằn nếp nhăn ở các đường chỉ, áo chùng dài và áo khoác ngoài, rồi lên xe đi gặp viên Tqớng cai quản vùng. Chủ khách sạn gọi giúp một cỗ xe isvostchik; chú ngựa giống Kirghiz béo tốt cùng chiếc xe xóc nảy của bác tài chẳng mấy chốc đã đưa Nekhludoff tới bậc thềm rộng lớn của một tòa nhà bề thế, trước cửa có lính gác và một cảnh sát đứng trực. Ngôi nhà có một khu vườn phía trước, còn phía sau, giữa những tán cành trơ trụi của cây bạch dương và cây dương lá rung, mọc lên những khóm thông và linh sam xanh thẫm, rậm rạp.
Viên Tướng đang cảm thấy trong người không khỏe và không tiếp khách, nhưng Nekhludoff vẫn nhờ người hầu đưa danh thiếp vào, và người hầu trở ra với một câu trả lời thuận lợi.
– Ngài mời ngài vào.
Sảnh đợi, người hầu, người lính túc trực, cầu thang, phòng khiêu vũ với sàn nhà đánh bóng loáng – tất cả đều gần giống như ở Petersburg, chỉ có điều trông uy nghi hơn và hơi bẩn hơn một chút. Nekhludoff được dẫn vào phòng làm việc.
Viên Tướng, một kẻ bệu mạo, mũi củ khoai, tính tình nồng nhiệt, trán gồ những bướu lớn, đầu hói và bọng mắt sưng phồng, đang ngồi quấn chiếc áo choàng lụa kiểu Tatar, nhấm nháp điếu thuốc lá và thong thả uống trà rót trong ly thủy tinh lồng vào đế bạc.
– Chào ngài! Xin lỗi vì bộ dạng áo choàng thế này; thà vậy còn hơn là tôi từ chối tiếp ngài, – ông ta nói, kéo chiếc áo choàng lên cao để che cái cổ phì nhiêu với những ngấn mỡ dày ở gáy. – Tôi không được khỏe lắm nên chẳng ra ngoài. Gió máy nào đưa ngài đến chốn thâm sơn cùng cốc của chúng tôi thế này?
– Tôi đang đi theo một đoàn tù đày, trong đó có một người có mối liên hệ rất gần gũi với tôi, – Nekhludoff nói, – và nay tôi đến yết kiến Ngài Tướng quân, một phần là vì người này, một phần là vì một việc khác nữa.
Viên Tướng rít một hơi thuốc, nhấp một ngụm trà, đặt điếu thuốc vào chiếc gạt tàn bằng đá khổng tước, đôi mắt híp lại nhìn thẳng vào Nekhludoff đầy vẻ lắng nghe nghiêm túc. Ông ta chỉ ngắt lời anh một lần để mời thuốc.
Viên Tướng thuộc tuýp quân nhân có học thức, những kẻ tin rằng tư tưởng tự do và nhân đạo có thể dung hòa với nghề nghiệp của họ. Nhưng vốn bản tính là một người tử tế và thông minh, ông sớm nhận ra sự bất khả thi của một sự dung hòa như vậy; thế nên để khỏa lấp sự dằn vặt nội tâm đang gặm nhấm cuộc đời mình, ông ngày càng lún sâu vào thói nghiện ngập vốn lan rộng trong giới quân nhân, và giờ đây đang phải gánh chịu thứ mà các bác sĩ gọi là chứng nghiện rượu. Người ông ngấm đầy hơi men, cứ hễ uống bất kỳ loại đồ uống có cồn nào là ông lại say khướt. Ấy vậy mà rượu mạnh lại là một nhu cầu thiết yếu đối với ông, ông không thể sống thiếu nó, thế nên chiều nào ông cũng say mèm; nhưng ngặt nỗi ông đã quá quen với trạng thái này đến mức chẳng hề lảo đảo hay nói năng nhảm nhí gì đặc biệt. Và nếu thỉnh thoảng ông có nói điều gì ngớ ngẩn đi chăng nữa, thì những lời đó vẫn được đón nhận như những lời vàng ý ngọc nhờ vào chức vị cao trọng mà ông đang nắm giữ. Chỉ riêng vào buổi sáng, đúng vào thời điểm Nekhludoff đến gặp, ông mới trông giống như một con người tỉnh táo, có thể hiểu được những gì người khác nói, và thực hiện một cách tương đối ổn thỏa câu châm ngôn mà ông rất thích nhắc đi nhắc lại: “Say mà khôn, thế mới khôn cả đôi đường.”
Giới chức cấp trên thừa biết ông là một kẻ nát rượu, nhưng ông lại có học thức hơn những kẻ khác, dẫu cho quá trình học hành ấy đã dừng lại ngay tại thời điểm cơn nghiện rượu tóm được ông. Ông táo bạo, tháo vát, có phong thái đường bệ, và vẫn giữ được sự khéo léo ngay cả khi đã say xỉn; chính vì thế, ông được bổ nhiệm và vẫn được phép tại vị ở một chức vụ công quyền đầy trọng trách đến vậy.
Nekhludoff trình bày rằng người mà ông quan tâm là một phụ nữ, rằng cô ta đã bị kết án dù vô tội, và một lá đơn xin ân xá đã được gửi lên Hoàng đế vì lợi ích của cô.
– Vâng, rồi sao nữa? – Viên Tướng cất lời.
– Tôi đã được hứa hẹn ở Petersburg rằng tin tức về số phận của cô ấy sẽ được gửi đến cho tôi chậm nhất là vào tháng này và tại nơi này—
Viên Tướng chìa bàn tay với những ngón cụt ngủn về phía chiếc bàn, bấm chuông gọi, mắt vẫn dán vào Nekhludoff và nhả một làn khói thuốc.
– Vì vậy, tôi muốn thỉnh cầu ngài cho phép người phụ nữ này được ở lại đây cho đến khi có câu trả lời cho đơn xin ân xá của cô ấy.
Người hầu, một hạ sĩ mặc quân phục, bước vào.
– Hỏi xem Anna Vasilievna đã dậy chưa, – viên Tướng bảo người hầu, – và mang thêm trà ra đây. – Đoạn, quay sang Nekhludoff, ông ta tiếp: – Rồi, còn chuyện gì nữa?
– Thỉnh cầu thứ hai của tôi liên quan đến một tù nhân chính trị cũng đi trong chuyến đò đoàn đó.
– Chà chà, – viên Tướng nói, lắc đầu đầy ngụ ý.
– Anh ta bị bệnh nặng – đang hấp hối, và có lẽ anh ta sẽ bị bỏ lại đây ở bệnh viện, nên một trong những nữ tù nhân muốn được ở lại chăm sóc anh ta.
– Cô ta không có họ hàng gì với anh ta chứ?
– Không, nhưng cô ấy sẵn sàng kết hôn với anh ta nếu điều đó giúp cô ấy được ở lại bên anh.
Viên Tướng nheo mắt nhìn chằm chằm người đối diện, rõ ràng với ý định làm cho đối phương bối rối, ông ta vừa hút thuốc vừa im lặng lắng nghe.
Khi Nekhludoff nói xong, viên Tướng cầm một cuốn sách trên bàn lên, liếm ngón tay lật giật các trang sách và tìm ra bộ luật liên quan đến hôn nhân.
– Cô ta bị kết án tội gì? – ông ta hỏi, ngước mắt lên khỏi trang sách.
– Cô ấy ư? Lao động khổ sai.
– Ồ thế thì, hoàn cảnh của một kẻ bị kết án như vậy không thể được cải thiện nhờ hôn nhân đâu.
– Vâng, nhưng mà—
– Xin lỗi ngài. Cho dù một người tự do có lấy cô ta đi chăng nữa, cô ta vẫn phải thụ án. Vấn đề trong những trường hợp này là, hình phạt của ai nặng hơn, của cô ta hay của hắn?
– Cả hai đều bị kết án lao động khổ sai.
– Rất hay; vậy thì họ huề nhau, – viên Tướng cười nói. – Cô ta mang trọng tội y như hắn, chỉ vì hắn ốm nên có thể được giữ lại, và tất nhiên những gì có thể làm để giảm nhẹ số phận cho hắn thì sẽ được tiến hành. Còn về phần cô ta, dù có kết hôn với hắn đi nữa, cô ta cũng chẳng đời nào được ở lại.
– Phu nhân đang dùng cà phê ạ, – người hầu báo cáo.
Viên Tướng gật đầu và nói tiếp:
– Dù sao đi nữa, tôi sẽ suy nghĩ về việc này. Tên của họ là gì? Ngài hãy ghi ra đây.
Nekhludoff liền viết tên họ xuống.
Trước yêu cầu được xin phép vào thăm người sắp chết của Nekhludoff, viên Tướng đáp: “Chuyện đó thì tôi không thể đáp ứng. Dĩ nhiên tôi không nghi ngờ gì ngài, nhưng ngài lại quan tâm đến anh ta và những kẻ khác, ngài lại có tiền, và ở chỗ chúng tôi đây, bất cứ chuyện gì cũng có thể làm được bằng tiền. Tôi đã được chỉ thị phải quét sạch nạn hối lộ. Nhưng làm sao tôi có thể dẹp bỏ nạn hối lộ khi ai ai cũng nhận hối lộ? Và cấp bậc càng thấp thì họ càng sẵn sàng ăn hối lộ hơn. Làm sao người ta có thể kiểm soát được chuyện đó qua khoảng cách hơn ba ngàn dặm? Ở ngoài đó, bất kỳ viên quan chức nào cũng là một vị Sa hoàng con, y như tôi ở đây vậy,” và ông ta cười lớn. – “Chắc là ngài đã đi thăm các tù nhân chính trị rồi chứ; ngài đã vung tiền ra và đổi lại được phép gặp họ,” ông ta nói với một nụ cười mỉm. – “Có phải thế không nào?”
– Vâng, đúng thế.
– Tôi hoàn toàn hiểu rằng ngài buộc phải làm vậy. Ngài thương xót một tù nhân chính trị và muốn thăm nom anh ta. Còn viên giám thị hay người lính áp tải thì nhận tiền, bởi vì lương của anh ta chỉ có bấy nhiêu cúp-ních cộng thêm gánh nặng gia đình, và anh ta không thể không nhận. Đặt mình vào vị trí của ngài hay của anh ta, tôi cũng sẽ hành xử y hệt như hai người. Nhưng ở cương vị của tôi, tôi không cho phép mình lùi dù chỉ một ly so với con chữ của luật pháp, đơn giản vì tôi là một con người, tôi hoàn toàn có thể bị chi phối bởi lòng trắc ẩn. Nhưng tôi là một thành viên của bộ máy hành pháp, tôi được trao phó trọng trách dưới những điều kiện nhất định, và những điều kiện đó tôi buộc phải tuân thủ triệt để. Thôi được, xem như chuyện này đã xong. Và giờ, hãy để tôi nghe xem thủ đô đang có những chuyện động tĩnh gì nào.
Và viên Tướng bắt đầu đặt câu hỏi với mong muốn tường tận tin tức và muốn bày tỏ cho thấy ông ta là một con người đầy tình người đến nhường nào.
