Toa tàu mà Nekhludoff vừa bước lên đã gần như chật cứng người. Trong toa có đủ các thành phần: gia nhân, công nhân, thợ làm trong xưởng, những người hàng thịt, người Do Thái, chủ tiệm, vợ công nhân, một người lính, hai vị quý bà — một trẻ và một già đeo vòng tay — cùng một quý ông có vẻ mặt nghiêm nghị, đội chiếc mũ đen đính huy hiệu. Tất cả mọi người đều ngồi yên lặng; sự xônao khi tìm chỗ ngồi đã qua từ lâu; người thì ngồi bóc hạt hướng dương ăn, kẻ hút thuốc, người trò chuyện.

Taras ngồi đối diện cửa ra vào, trông rất vui vẻ, đang giữ chỗ cho Nekhludoff và hào hứng trò chuyện với một người đàn ông mặc áo vải thô ngồi đối diện mà sau này Nekhludoff mới biết là một người làm vườn đang trên đường đến nơi làm việc mới. Trước khi đến chỗ Taras, Nekhludoff dừng lại giữa lối đi, gần một cụ ông có vẻ mặt đáng kính, râu tóc bạc phơ, mặc chiếc áo khoác bằng vải nankin đang trò chuyện với một phụ nữ trẻ mặc trang phục nông dân. Một bé gái khoảng bảy tuổi, mặc bộ đồ nông dân còn mới tinh, ngồi đung đưa đôi chân ngắn ngủn lơ lửng cách mặt sàn ngay cạnh người phụ nữ, tay không ngừng bóc hạt.

Cụ ông quay lại, thấy Nekhludoff liền dịch vạt áo sang một bên khỏi chiếc ghế bọc da bóng cạnh mình, và niềm nở nói:

— Mời anh ngồi đây.

Nekhludoff cảm ơn và ngồi xuống. Vừa ngối xuống ghế, người phụ nữ lại tiếp câu chuyện đang dang dở.

Cô đang trên đường về làng và kể về việc người chồng — người mà cô vừa tới thăm — đã đón tiếp cô ra sao ở thành phố.

— Tôi ở đó suốt dịp lễ hội, rồi nhờ ơn Chúa, giờ tôi lại được đi thăm anh ấy một chuyến nữa, — cô nói. — Sau đó, nếu Chúa muốn, dịp Giáng sinh tôi lại đi tiếp.

— Thế thì phải phép quá, — cụ ông vừa nói vừa liếc nhìn Nekhludoff. — Lên thăm nom nhau là cách tốt nhất, chứ đàn ông trẻ tuổi ở thành phố dễ hư hỏng lắm.

— Ồ không thưa bác, chồng cháu không phải loại người đó đâu ạ. Chẳng có thói hư tật xấu nào hết; đời tư của anh ấy trong sạch chẳng khác gì con gái trinh nguyên. Tiền kiếm được anh ấy gửi về nhà từng xu từng cắc. Còn con bé nhà cháu đây, anh ấy mừng đến nỗi không biết diễn tả thế nào nữa, — người phụ nữ vừa nói vừa mỉm cười.

Cô con gái nhỏ vừa bóc hạt vừa nhổ vỏ, lắng nghe lời mẹ nói, như để xác nhận điều đó, ngước đôi mắt điềm tĩnh và thông minh nhìn lên khuôn mặt Nekhludoff và cụ ông.

— Chà, nếu anh ta ngoan ngoãn thì lại càng hay, — cụ ông nói. — Mà không có tật tách gì chứ? — cụ nói thêm, liếc nhìn sang một cặp đôi — rõ là công nhân nhà máy — đang ngồi ở đầu bên kia toa tàu. Người chồng ngửa cổ dốc ngược chai vodka vào họng, còn người vợ ngồi cầm chiếc túi vừa lấy chai ra khỏi đó, chăm chú nhìn chồng.

— Không, chồng cháu không rượu chè cũng chẳng hút sách gì, — người phụ nữ đang trò chuyện với cụ ông đáp, mừng vì có cơ hội ca ngợi chồng mình thêm lần nữa. — Thưa bác, trên đời này tìm đâu ra người thứ hai như thế. — Rồi quay sang Nekhludoff, cô nói thêm: — Chồng cháu là thế đấy ạ.

— Còn gì bằng nữa, — cụ ông nói, nhìn theo người công nhân nhà máy vừa uống xong và chuyền chai cho vợ. Người vợ cười, lắc đầu, rồi cũng đưa chai lên môi.

Nhận thấy ánh mắt của Nekhludoff và cụ ông đang hướng về phía mình, người công nhân liền lên tiếng với Nekhludoff.

— Sao thế thưa ngài? Rằng chúng tôi đang uống rượu phảị Không ai thấy chúng tôi làm lụng vất vả ra sao, nhưng ai cũng nhìn thấy lúc chúng tôi uống. Tiền tôi tự làm ra, tôi uống và thết đãi vợ tôi, chứ có xin xỏ ai đâu.

— Phải, phải, — Nekhludoff nói, chẳng biết phải đáp thế nào.

— Chuẩn đấy thưa ngài. Vợ tôi là người chí thú làm ăn. Tôi hài lòng với vợ tôi, vì cô ấy biết thấu hiểu cho tôi. Tôi nói có đúng không, Mavra?

— Thôi đi ông, cầm lấy đi, tôi không uống nữa đâu, — người vợ vừa trả lại chai rượu cho chồng vừa nói. — Ông lải nhải cái gì lắm thế? — cô bồi thêm.

— Thấy chưa! Cô ấy tốt thế đấy — tốt đến thế là cùng; thế mà đùng một cái lại bắt đầu cằn nhằn như chiếc bánh xe khô mỡ. Mavra, tôi nói có đúng không?

Mavra bật cười và xua tay theo kiểu của người say.

— Ôi dào, ông ấy lại bắt đầu rồi đấy.

— Đấy thấy chưa, cô ấy tốt thế — tốt đến thế là cùng; nhưng cứ để cô ấy nổi giận xem, đố ai đoán trước được cô ấy sẽ làm ra trò trống gì nữa... Tôi nói có đúng không? Xin ngài thông cảm nhé, tôi ngà ngà say rồi! Biết làm sao được? — người công nhân nói, rồi để chuẩn bị chìm vào giấc ngủ, anh ta ngả đầu lên đùi vợ.

Nekhludoff ngồi lại một lát với cụ ông — người đã kể cho anh nghe mọi chuyện về cuộc đời mình. Cụ là một thợ xây lò, đã làm nghề suốt năm mươi ba năm, xây nhiều lò đến mức quên cả số lượng, và giờ cụ muốn nghỉ ngơi nhưng chẳng có thời gian. Cụ vừa ra thành phố tìm việc cho đám thanh niên trong họ, và bây giờ đang về quê thăm người nhà. Nghe xong câu chuyện của cụ ông, Nekhludoff đứng lên đi về chỗ mà Taras đang giữ hộ.

— Mọi thứ ổn cả thưa ngài; cứ ngồi xuống đi ạ; chúng ta để cái túi ở đây này, — người thợ làm vườn ngồi đối diện Taras lên tiếng với giọng niềm nở, ngước nhìn lên mặt Nekhludoff.

— Hơi chật một chút, nhưng chẳng sao cả vì chúng ta đều là bạn cả mà, — Taras mỉm cười nói, rồi xách chiếc túi nặng hơn năm thạch (khoảng 80kg) lên nhẹ bẫng như chiếc lông hồng, mang thẳng ra đặt gần cửa sổ.

— Rộng chán; vã lại, chúng ta đứng một lúc cũng chẳng sao; thậm chí ngồi dưới gầm ghế cũng thoải mái chán chê. Khách sáo làm gì cho mệt, — anh nói, rạng rỡ vẻ thân thiện và nhân hậu.

Taras từng tự nhận mình là kẻ chẳng thốt nổi một lời khi hoàn toàn tỉnh táo; nhưng men rượu, anh bảo, giúp anh tìm đúng từ ngữ để có thể bày tỏ mọi điều. Và quả thực, khi tỉnh táo Taras rất ít nói; nhưng khi đã uống vào — chuyện hiếm khi xảy ra và chỉ trong những dịp đặc biệt — anh trở nên cởi mở một cách rất dễ chịu. Lúc đó anh nói rất nhiều, nói hay, vô cùng giản dị và chân thực, đặc biệt là với một tấm lòng nhân hậu ánh lên qua đôi mắt xanh hiền từ và nụ cười thân thiện chẳng bao giờ tắt trên môi. Hôm nay anh đang ở trong trạng thái đó. Sự xuất hiện của Nekhludoff đã cắt ngang câu chuyện; nhưng khi đã đặt chiếc túi vào chỗ gọn gàng, Taras lại ngồi xuống, hai bàn tay lực lưỡng đan vào nhau đặt trên đùi, nhìn thẳng vào mặt người thợ làm vườn và tiếp tục câu chuyện của mình. Anh đang kể cho người quen mới nghe từng chi tiết về vợ mình: lý do vì sao cô ấy bị đày tới Siberia, và tại sao anh lại đang lặn lội đi theo cô. Nekhludoff chưa từng nghe tường tận về câu chuyện này, thế nên anh chăm chú lắng nghe với tất cả sự tò mò. Khi anh bước tới, câu chuyện đã đến đoạn vụ đầu độc bất thành đã rành rành ra đó, và gia đình đã phát hiện ra đó là do một tay Theodosia làm.

— Tôi đang kể về nỗi khổ của mình đấy ạ, — Taras quay sang nói với Nekhludoff bằng giọng thân tình, ấm áp. — Tôi tình cờ gặp được một người cởi mở, thế là chúng tôi trò chuyện với nhau và tôi kể hết cho bác ấy nghe.

— Tôi hiểu rồi, — Nekhludoff nói.

— Vâng, thế rồi bằng cách đó, thưa anh bạn, mọi chuyện vỡ lở ra. Mẹ tôi cầm lấy chiếc bánh đó. "Tao đi đây," bà bảo thế, "tao đi gặp ngài đồn trưởng." Cha tôi là một cụ ông chí công vô tư. "Khoan đã mình," cụ bảo, "con nhỏ hãy còn dại dột, nó có biết bản thân mình đang làm gì đâu. Phải rộng lượng chứ. Biết đâu nó sẽ nghĩ lại." Thế mà anh xem, mẹ tôi có chịu nghe đâu. "Giữ nó lại trong nhà," bà bảo, "có ngày nó giết sạch cả nhà mình như gián ấy chứ." Vâng thưa anh bạn, thế là bà tất tả đi tìm ngài đồn trưởng. Ngài ấy xông thẳng vào nhà chúng tôi. Gọi ngay nhân chứng đến.

— Thế còn anh? — người thợ làm vườn hỏi.

— Vâng, còn tôi thì, anh thấy đấy, quằn quại vì đau bụng và nôn thốc nôn tháo. Ruột gan lộn tùng phèo lên cả; nói chẳng nên lời. Thế rồi cha tôi ra dắt ngựa ngã ba, cho Theodosia lên xe, phóng thẳng ra đồn cảnh sát, rồi tới chỗ quan án. Còn cô ấy, anh biết đấy, từ đầu thế nào thì đến đó vẫn thế, khai nhận tuốt tuột với quan án — mua thạch tín ở đâu, nhào bột làm bánh thế nào. "Tại sao cô lại làm thế?" ngài ấy hỏi. "Thưa," cô ấy đáp, "bởi vì tôi căm ghét anh ta lắm. Tôi thà đi Siberia còn hơn sống với anh ta." Ý cô ấy nói tôi đấy ạ, — Taras mỉm cười.

— Vâng, thế là cô ấy khai nhận hết. Rồi thì đương nhiên — vào tù, còn cha tôi lủi thủi một mình quay về. Lúc đó lại đúng vào mùa gặt, ở nhà chỉ có một mình mẹ tôi mà bà thì chẳng còn khỏe mạnh gì. Thế là chúng tôi bàn xem phải làm sao bây giờ. Có bảo lãnh cho cô ấy ra được không? Cha tôi bèn đi gặp một ông quan chức. Không ăn thua. Lại gặp người khác. Hình như cụ đi gặp tới năm người, và chúng tôi suýt thì bỏ cuộc. Thế rồi tình cờ gặp được một tay thư lại — một kẻ ranh ma chẳng mấy ai bì kịp. "Các người đưa ta năm rúp, ta thả nó ra cho," hắn nói. Hắn đồng ý nhận ba rúp. Vâng, và anh thử đoán xem, thưa anh bạn? Tôi đành đi cầm cố số vải lanh chính tay nhà tôi dệt để lấy tiền đưa cho hắn. Ngay khi hắn vừa viết xong tờ giấy đó, — Taras kéo dài giọng như thể đang kể về một phát súng nổ, — chúng tôi đã thành công rực rỡ. Chính tôi là người đi đón cô ấy. Vâng thưa anh bạn, thế là tôi ra đến tỉnh, gửi gắm con ngựa, cầm tờ giấy rồi bước thẳng vào nhà tù. "Anh muốn gì?" — "Tôi muốn thế này," tôi đáp, "các ông đang giữ vợ tôi ở đây trong tù." — "Mày có giấy tờ không?" Tôi đưa giấy cho hắn. Hắn liếc nhìn qua. "Chờ đấy," hắn bảo. Thế là tôi ngồi xuống băng ghế. Mặt trời lúc ấy đã qua ngọ. Một viên quan chức bước ra. "Anh là Vargoushoff đấy phảị" — "Đúng vậy ạ." — "Được rồi, anh có thể đưa cô ta đi." Cánh cổng mở tung và họ dẫn cô ấy ra trong bộ quần áo thường ngày, hoàn toàn khỏe mạnh bình an. "Nào, đi thôi. Em đi bộ à?" — "Không, em có mang ngựa theo." Thế là tôi ra trả tiền cho người trông chuồng ngựa, đánh xe ra, chất đống rơm rạ còn sót lại lên xe rồi phủ một tấm bạt lên để cô ấy ngồi. Cô ấy trèo lên xe, quàng khăn quanh người rồi chúng tôi gióng giả lên đường. Cô ấy chẳng nói gì và tôi cũng im lặng. Khi xe vừa đến gần nhà, cô ấy mới cất tiếng: "Thế còn mẹ, mẹ vẫn khỏe chứ?" — "Ừ, bà vẫn sống." — "Còn cha, cha vẫn khỏe chứ?" — "Ừ, cụ vẫn khỏe." — "Em lầm đường lạc lối, xin anh tha thứ cho em, Taras," cô ấy nói. "Lúc đó em chẳng biết mình đang làm gì nữa." Thế là tôi bảo: "Lời nói chẳng hàn gắn được gì đâu. Anh đã tha thứ cho em từ lâu rồi," và tôi không nói thêm lời nào nữa. Về đến nhà, cô ấy sụp xuống chân mẹ tôi. Mẹ nói: "Chúa sẽ tha thứ cho con." Còn cha thì bảo: "Chào con," và "Chuyện qua rồi thì cho qua đi. Sống sao cho phải đạo đi thôi. Bây giờ," cụ bảo, "không phải lúc để nhắc chuyện cũ nữa; còn vụ gặt ngoài Skorodino đang chờ kìa." Cụ bảo: "Nhờ ơn Chúa, đám lúa mạch đen ở khoảnh đất bón phân mọc tốt quá trời, lưỡi liềm gặt không xuể. Lúa quấn xoắn vào nhau, nặng trĩu hạt và ngả rạp xuống vì quá nặng; phải đi gặt ngay thôi. Ngày mai hai vợ chồng con ra đó xem thế nào đi." Vâng thưa anh bạn, từ phút đó cô ấy cắm cổ vào làm, làm đến mức ai nấy đều phải kinh ngạc. Hồi đó chúng tôi thuê ba mẫu đất, và nhờ ơn Chúa, vụ mùa năm ấy yến mạch lẫn lúa mạch đen đều trúng đậm. Tôi gặt còn cô ấy bó lúa, thỉnh thoảng cả hai cùng gặt. Tôi vốn thạo việc và chẳng sợ việc gì, nhưng cô ấy còn làm giỏi hơn ở bất cứ việc gì tay bén vào. Cô ấy là một phụ nữ tháo vát, trẻ trung, tràn trề sức sống; và nói về chuyện làm lụng thì, anh bạn ạ, cô ấy hăng hái đến nỗi chính tôi phải là người bắt cô ấy dừng lại. Về đến nhà, tay phồng rộp, nhức mỏi khóc thét lên, thế mà thay vì nghỉ ngơi, cô ấy lại lao biến ra giang lẫm để chẻạt lạt bó lúa cho ngày mai. Thật là một sự đổi thay kỳ diệu!

— Thế còn đối với anh? Cô ấy đối xử dịu dàng hơn chứ? — người thợ làm vườn hỏi.

— Điều đó thì còn phải hỏi nữa hay sao. Cô ấy quấn quýt lấy tôi như thể hai ta chung một cõi lòng. Bất cứ điều gì tôi nghĩ trong đầu là cô ấy hiểu hết. Ngay cả mẹ tôi, dẫu giận dữ là thế, cũng phải thốt lên rằng: "Cứ như thể con Theodosia nhà mình vừa được phép màu hóa thân ấy; giờ nó là một con người hoàn toàn khác rồi!" Có một bận chúng tôi chở lúa bằng hai chiếc xe ngựa. Tôi và cô ấy ở trên chiếc xe đi đầu, tôi mới hỏi: "Sao hồi đó em lại có thể nghĩ ra chuyện làm thế hở Theodosia?" và cô ấy đáp: "Sao em lại nghĩ ra được ư? Chỉ là lúc ấy em không muốn sống với anh nữa. Em thà chết đi còn hơn phải sống chung với anh!" Tôi bảo: "Thế còn bây giờ?" và cô ấy đáp: "Bây giờ anh đã khắc ghi trong tim em rồi!" — Taras khựng lại, mỉm cười rạng rỡ và lắc đầu như thể vẫn chưa hết ngạc nhiên. — Vừa thu hoạch xong mùa màng đâu vào đấy thì tôi đi ngâm gai dầu, lúc quay về nhà đã thấy có trát hầu tòa, bảo rằng cô ấy phải ra tòa chịu xử, trong khi chúng tôi đã quên bẵng đi cái chuyện cô ấy sắp bị đem ra xét xử từ đời nào rồi.

— Chắc chắn là do con quỷ dữ xui khiến rồi, — người thợ làm vườn nói. — Làm sao có con người nào tự dưng lại đi nghĩ quẩn đến mức hủy hoại chính sinh mạng mình cơ chứ? Hồi trước chúng tôi cũng có một tay...

Người thợ làm vườn định cất lời kể câu chuyện của mình thì đoàn tàu bắt đầu chậm lại.

— Có lẽ chúng ta sắp đến ga rồi, — ông nói. — Tôi đi làm cốc nước đã.

Cuộc trò chuyện ngắt quãng, và Nekhludoff theo người thợ làm vườn bước ra khỏi toa tàu ra sân ga ướt sũng.