Nekhludoff đứng bên mép chiếc phà, phóng tầm mắt nhìn dòng sông rộng lớn. Trong tâm trí anh, hai hình ảnh cứ luân phiên hiện lên. Một là Kryltzoff, ra đi khi chưa chuẩn bị đón nhận cái chết, để lại trong anh một ấn tượng nặng nề và đau buồn. Hình ảnh thứ hai là Katusha, tràn đầy sức sống, đã chiếm được tình cảm của một người như Simonson và tìm thấy con đường chân chính, vững chắc để hướng về sự lương thiện; lẽ ra điều đó phải mang lại niềm vui, nhưng nó cũng gợi lên trong lòng Nekhludoff một nỗi niềm trĩu nặng mà anh không sao gạt bỏ được.

Từ thị trấn vẳng lại âm thanh ngân vang của một chiếc chuông đồng lớn. Người đánh xe của Nekhludoff, đang đứng bên cạnh anh, cùng những người khác trên phà liền cất mũ và làm dấu thánh; ngoại trừ một lão già rũ rượi, thấp người đứng sát cạnh đường ray mà từ nãy Nekhludoff không để ý tới. Lão không làm dấu, ngẩng đầu lên và đăm đăm nhìn Nekhludoff. Lão mặc chiếc áo khoác vá chằng vá đùm, quần vải cùng đôi giày cũ kỹ cũng chi chít miếng vá. Sau lưng lão đeo một cái bị nhỏ, trên đầu đội chiếc mũ lông thú đã trụi trụi gần hết phần lông.

“Sao cụ không cầu nguyện hả cụ già?” Người đánh xe của Nekhludoff vừa hỏi vừa đội lại và chỉnh tề chiếc mũ trên đầu. “Cụ không phải người theo đạo à?”

“Biết cầu nguyện với ai chứ?” Lão già đáp cộc lốc, với giọng điệu đầy vẻ thách thức.

“Với ai á? Đương nhiên là với Chúa chứ,” người đánh xe đáp bằng giọng mỉa mai.

“Thế anh chỉ cho tôi xem ngài ở đâu nào, cái vị chúa ấy.” Vẻ mặt lão già toát lên sự nghiêm túc và cương quyết đến mức người đánh xe cảm thấy mình đang đối đầu với một kẻ cứng đầu, và đâm ra hơi chột dạ. Để che đậy sự bối rối, không muốn chịu lép vế và bị bẽ mặt trước đám đông đang đứng nhìn xung quanh, hắn liền vội vã đáp lời.

“Ở đâu à? Trên thiên đàng chứ đâu.”

“Thế anh đã lên đó bao giờ chưa?”

“Tôi lên hay chưa thì ai mà chẳng biết là phải cầu nguyện với Chúa.”

“Chưa một ai từng thấy Chúa vào lúc nào cả. Người Con độc sinh, Đấng hằng ở nơi ngực Chúa Cha, chính là Đấng đã tỏ bày Ngài,” lão già cúp mày cau có, vẫn đáp lại bằng cái giọng nhanh rổn rảng ấy.

“Rõ ràng mày chẳng phải tín đồ Kitô giáo gì cả, mà chỉ là một kẻ thờ cái lỗ. Mày cầu nguyện với cái lỗ chứ gì,” người đánh xe nói, nhét cán roi vào thắt lưng rồi kéo lại bộ dây cương của một con ngựa cho thẳng thắn.

Đâu đó có tiếng ai bật cười.

“Thế đức tin của cụ là gì thế?” Một người đàn ông trung niên đứng cạnh cỗ xe của mình ở cùng bên phà lên tiếng hỏi.

“Tôi chẳng có đức tin nào sất, bởi vì tôi chẳng tin ai cả — chẳng tin ai ngoài chính bản thân mình,” lão già đáp nhanh và quả quyết y như nãy giờ.

“Sao cụ lại có thể tự tin vào chính mình như vậy?” Nekhludoff vừa nói vừa bước vào cuộc trò chuyện với lão. “Cụ hoàn toàn có thể mắc sai lầm chứ.”

“Không bao giờ có chuyện đó trong đời,” lão già quả quyết đáp, đầu hất lên một cái.

“Thế thì tại sao lại có nhiều tôn giáo khác nhau đến vậy?” Nekhludoff hỏi.

“Chính vì người ta cứ tin vào kẻ khác mà không chịu tin vào chính mình nên mới sinh ra lắm đạo giáo khác nhau. Bản thân tôi ngày trước cũng từng tin người khác, để rồi tự lạc lối như thể bước vào đầm lầy — lạc đến mức chẳng còn chút hy vọng nào tìm được lối thoát. Nào là Cựu tín hữu, Tân tín hữu, phái Do Thái giáo, phái Khlysty, phái Popovitzy, phái Bespopovitzy, phái Áo, phái Molokans, phái Skoptzy — đạo nào cũng chỉ ca ngợi mỗi mình, thế nên chúng cứ mò mẫm như những chú chó con mù lòa. Tôn giáo thì lắm loại, nhưng tinh thần chỉ là một — ở trong tôi, trong anh và trong cả hắn ta. Thế nên, nếu mỗi người đều tự tin vào chính mình thì tất cả sẽ được hòa làm một. Ai nấy hãy là chính mình, và tất cả sẽ thành một thể thống nhất.”

Lão già cất cao giọng và liên tục đảo mắt nhìn quanh, rõ ràng là muốn có càng nhiều người nghe thấy mình càng tốt.

“Cụ giữ đức tin này đã lâu chưa?”

“Tôi á? Lâu lắm rồi. Đây là năm thứ hai mươi ba họ truy bức tôi đấy.”

“Truy bức cụ á? Bằng cách nào?”

“Họ tra tấn Chúa thế nào thì họ cũng tra tấn tôi thế ấy. Họ bắt giữ tôi, lôi tôi ra trước tòa án rồi trước mặt các ông thầy tu, các kinh sư và người Pharisêu. Có bận họ tống cổ tôi vào nhà thương điên; nhưng họ chẳng làm gì nổi tôi vì tôi được tự do. Họ hỏi: ‘Tên anh là gì?’ cứ nghĩ là tôi sẽ khai tên mình ra. Nhưng tôi chẳng đời nào cho họ biết tên. Tôi đã từ bỏ tất cả: tôi chẳng có tên tuổi, chẳng có chỗ ở, chẳng có quê hương xứ sở, chẳng có gì sất. Tôi đơn giản chỉ là chính mình. ‘Tên anh là gì?’ — ‘Là Con Người.’ ‘Anh bao tuổi rồi?’ Tôi bảo: ‘Tôi chẳng đếm năm tháng của mình và cũng chẳng thể đếm nổi, bởi vì tôi vẫn luôn hiện hữu và sẽ mãi mãi hiện hữu.’ ‘Cha mẹ anh là ai?’ — ‘Tôi chẳng có cha mẹ nào ngoài Thượng Đế và Đất Mẹ. Chúa là cha tôi.’ ‘Còn Sa hoàng thì sao? Anh có thừa nhận Sa hoàng không?’ họ hỏi thế. Tôi đáp: ‘Sao lại không? Ngài là Sa hoàng của ngài, còn tôi là Sa hoàng của chính tôi.’ Họ bảo: ‘Nói chuyện với cái lão này phỏng ích gì,’ và tôi thì bảo: ‘Tôi có thèm xin các người nói chuyện với tôi đâu.’ Cứ thế là họ bắt đầu hành hạ tôi.”

“Thế bây giờ cụ đang đi đâu thế?” Nekhludoff hỏi.

“Đâu là nơi Chúa dẫn dắt thì tôi đi đó. Tìm được việc thì tôi làm, còn không thì tôi đi xin ăn.” Lão già nhận thấy chiếc phà đã cập bến bèn dừng lại, quay đầu nhìn những người đứng xung quanh với vẻ mặt đắc thắng.

Nekhludoff lấy ví ra định cho lão một ít tiền, nhưng lão từ chối và nói:

“Tôi không nhận mấy thứ này — bánh mỳ thì tôi nhận.”

“Vậy thì, xin lỗi cụ nhé.”

“Có gì mà phải xin lỗi, anh có xúc phạm gì tôi đâu. Mà đời nào có ai xúc phạm được tôi.” Nói rồi lão già lại đeo chiếc bị vừa tháo ra lên lưng. Trong lúc đó, cỗ xe bưu điện đã được đưa lên bờ và ngựa đã được trẫm vào cương.

“Tôi lấy làm lạ là ngài lại đi hứng thú trò chuyện với hắn đấy, thưa ngài,” người đánh xe lên tiếng khi Nekhludoff vừa trả tiền công cho người đưa phà đang cúi đầu chào, rồi bước lên xe trở lại. “Hắn ta chẳng qua chỉ là một tên lang thang vô tích sự.”