Sự chuyển biến từ nỗi tuyệt vọng sang niềm buồn thương, rồi từ đó đến sự “chấp nhận nhẹ nhàng,” diễn ra khá nhanh ở bà Lenore; thế nhưng sự chấp nhận nhẹ nhàng ấy chẳng mấy chốc cũng biến thành một niềm mãn nguyện thầm kín, dẫu cho nó vẫn được che đậy bằng đủ mọi cách và nén lại vì thể diện. Sanin đã chiếm được trái tim bà Lenore ngay từ ngày đầu họ quen biết; khi đã quen dần với ý nghĩ anh sẽ là con rể mình, bà không còn thấy điều đó có gì chướng tai gai mắt nữa, dù bà vẫn tự cho mình có bổn phận phải giữ nét mặt có vẻ tổn thương, hay đúng hơn là ưu tư. Hơn nữa, mọi chuyện xảy ra trong mấy ngày qua thật quá đỗi phi thường…. Hết chuyện này nối tiếp chuyện kia. Vừa là một phụ nữ thực tế vừa là một người mẹ, bà Lenore cũng cho rằng mình có bổn phận phải chất vấn Sanin đủ điều; và Sanin — người khi lên đường gặp Gemma sáng hôm ấy hoàn toàn không hề nghĩ đến chuyện sẽ cưới nàng, sự thật là lúc đó anh chẳng nghĩ ngợi gì sạt mà chỉ phó mặc cho dòng chảy đam mê — Sanin đã bước vào vai diễn của mình với sự sẵn sàng hoàn toàn, thậm chí có thể nói là với lòng nhiệt thành, đó là vai người vị hôn phu, và anh trả lời mọi câu hỏi một cách tỉ mỉ, chuẩn xác, đầy phấn chấn.

Khi đã thỏa mãn với việc anh là một quý tộc chính cống và thậm chí còn tỏ chút ngạc nhiên vì anh không phải là hoàng tử, bà Lenore mang vẻ mặt nghiêm nghị và “cảnh báo anh từ sớm” rằng bà sẽ thẳng thắn một cách hoàn toàn không khách sáo với anh, bởi vì bổn phận thiêng liêng của một người mẹ buộc bà phải làm thế! Đáp lại điều đó, Sanin thưa rằng anh không mong đợi gì hơn thế ở bà, và anh tha thiết cầu xin bà đừng nương tay với mình!

Bấy giờ bà Lenore nhận xét rằng Herr Klüber — vừa thốt ra cái tên ấy, bà khẽ thở dài, mím môi và ngập ngừng — Herr Klüber, vị hôn cũ của Gemma, đã có mức thu nhập tám nghìn gulden, và số tiền ấy sẽ tăng lên nhanh chóng qua từng năm; thế còn thu nhập của anh, Herr Sanin, là bao nhiêu? “Tám nghìn gulden,” Sanin chậm rãi lặp lại…. “Tính theo tiền của chúng ta… khoảng mười lăm nghìn rúp…. Thu nhập của tôi nhỏ hơn nhiều. Tôi có một điền trang nhỏ ở tỉnh Tula…. Nếu quản lý tốt, nó có thể mang lại — và thực ra, chắc chắn phải mang lại — năm hay sáu nghìn… và nếu tôi vào làm công chức nhà nước, tôi có thể dễ dàng kiếm được mức lương hai nghìn mỗi năm.”

“Vào làm nhà nước ở Nga ư?” bà Lenore kêu lên, “Thế thì tôi phải xa Gemma rồi!”

Sanin liền chen vào: “Người ta có thể vào ngành ngoại giao; tôi có một vài mối quan hệ…. Ở đó công việc ở ngay nước ngoài. Hoặc không thì thế này, cách này là tuyệt nhất trong tất cả: bán điền trang của tôi và dùng số tiền thu được vào việc kinh doanh có lãi nào đó; chẳng hạn như việc cải thiện cửa hàng của bà.” Sanin thừa nhận rằng mình đang nói những điều ngớ ngẩn, nhưng anh đang bị một sự liều lĩnh khó hiểu chiêm lĩnh! Anh nhìn Gemma — từ lúc cuộc trò chuyện “thực tế” bắt đầu, nàng cứ đứng lên, đi lại trong phòng rồi lại ngồi xuống — anh nhìn nàng, và đối với anh chẳng còn chướng ngại nào nữa, anh sẵn sàng sắp xếp mọi thứ thật hoàn hảo ngay lập tức, miễn là nàng không phải bận lòng!

Lenore ngập ngừng đôi chút rồi nhận xét: “Herr Klüber cũng từng dự định cho tôi một khoản tiền nhỏ để cải thiện cửa hàng.”

Gemma kêu lên bằng tiếng Ý: “Mẹ! Xin mẹ, lạy mẹ!”

Bà Lenore đáp bằng chính ngôn ngữ đó: “Những chuyện này phải được bàn bạc cho kịp thời, con gái ạ.” Bà lại hướng về phía Sanin, bắt đầu chất vấn anh về các bộ luật hiện hành ở Nga liên quan đến hôn nhân, và xem liệu có trở ngại gì khi kết hôn với người theo đạo Công giáo như ở Phổ hay không. (Vào thời điểm đó, năm 1840, toàn cõi nước Đức vẫn còn ghi nhớ cuộc tranh cãi giữa Chính phủ Phổ và Tổng Giám mục Cologne về vấn đề hôn nhân hỗn hợp.) Khi nghe tin lấy một quý tộc Nga thì bản thân con gái bà cũng sẽ mang tước vị quý tộc, bà lộ rõ vẻ hài lòng nhất định. “Nhưng tất nhiên, trước tiên anh sẽ phải về Nga chứ?”

“Tại sao ạ?”

“Tại sao ư? Tại sao, để xin phép Sa hoàng của anh chứ.”

Sanin giải thích cho bà hiểu rằng điều đó hoàn toàn không cần thiết… nhưng quả thực anh có thể phải về Nga trong một thời gian rất ngắn trước lễ cưới — (anh vừa thốt ra những lời ấy thì tim nhói đau khôn tả, và Gemma ngước nhìn anh, biết rằng trái tim ấy đang nhói đau, liền đỏ bừng mặt và chìm vào mộng tưởng) — và rằng anh sẽ cố gắng tranh thủ thời gian ở quê nhà để bán điền trang của mình… dù thế nào đi nữa anh cũng sẽ mang về số tiền cần thiết.

Bà Lenore nói: “Tôi muốn nhờ anh mua mang về ít da cừu Astrakhan loại tốt để làm áo choàng. Tôi nghe nói loại ấy tuyệt đẹp, lại cực kỳ rẻ nữa!”

Sanin liền thốt lên: “Chắc chắn rồi, với niềm vinh hạnh lớn nhất, tôi sẽ mang về cho bà và cho cả Gemma nữa!”

Emil ló đầu từ căn phòng bên cạnh vào và chen ngang: “Còn em thì một chiếc mũ da lụa thêu bạc.”

“Được chứ, tôi sẽ mang cho cậu… và cả vài đôi giày cho Pantaleone nữa.”

Bà Lenore nhận xét: “Thôi đi, toàn chuyện vớ vẩn, vớ vẩn. Bây giờ chúng ta đang bàn chuyện nghiêm túc. Nhưng còn một điểm nữa,” người phụ nữ thực tế nói thêm. “Anh nói sẽ bán điền trang. Nhưng anh sẽ làm thế nào? Thế anh cũng bán cả những người nông nô của mình ư?”

Sanin cảm thấy như có nhát dao đâm vào tim. Anh sực nhớ lại rằng trong cuộc trò chuyện với Signora Roselli và con gái bà về chế độ nông nô — một chế độ mà theo lời anh từng nói, đã khơi dậy sự phẫn nộ sâu sắc nhất trong anh — anh đã nhiều lần khẳng định với họ rằng dù có thế nào đi nữa anh cũng sẽ không bao giờ bán nông nô của mình, vì anh coi việc bán như vậy là một hành động vô đạo đức.

Anh cất lời, giọng ngập ngừng đôi chút: “Tôi sẽ cố gắng bán điền trang của mình cho một người nào đó mà tôi biết rõ, hoặc có lẽ chính những người nông nô sẽ muốn chuộc lấy tự do của họ.”

Bà Lenore đồng tình: “Thế thì còn gì bằng. Dù sao thì việc bán những con người sống….”

Pantaleone lú đầu ra từ phía sau Emil ở khung cửa, lầm bầm: “Barbari!”, hắn lắc lắc chỏm tóc rồi biến mất.

“Quả là một chuyện tồi tệ!” Sanin thầm nghĩ, rồi len lén nhìn sang Gemma. Nàng có vẻ như không nghe thấy những lời cuối cùng của anh. “Thôi, mặc kệ!” anh lại tự nhủ. Cứ thế, cuộc trò chuyện thực tế tiếp tục gần như không ngớt cho đến tận giờ ăn trưa. Cuối cùng bà Lenore cũng xuôi lòng hoàn toàn, đã gọi Sanin là “Dimitri”, âu yếm giơ ngón tay dọa và hứa sẽ trừng phạt vì tội phản bội của anh. Bà hỏi rất nhiều câu hỏi tỉ mỉ về họ hàng của anh, bởi vì “điều đó cũng rất quan trọng”; bà bảo anh miêu tả nghi lễ đám cưới theo giáo lý của Giáo hội Chính thống Nga, và đã ngây ngất tưởng tượng cảnh Gemma mặc váy trắng, đội vương miện vàng trên đầu.

Bà lẩm bẩm với niềm tự hào của một người mẹ: “Con bé xinh đẹp như một nữ hoàng, quả thật trên đời này chẳng có nữ hoàng nào sánh bằng!”

Sanin hùa theo: “Trên đời này không ai sánh được với Gemma!”

“Phải; đó là lý do vì sao nó là Gemma!” (Ai cũng biết trong tiếng Ý, Gemma có nghĩa là viên đá quý.)

Gemma lao đến hôn mẹ… Cứ như thể chỉ đến lúc đó nàng mới lại được thở phào nhẹ nhõm, và gánh nặng đè nặng lên tâm hồn nàng từ nãy đã được trút bỏ.

Sanin bỗng cảm thấy vô cùng hạnh phúc, trái tim anh tràn ngập niềm vui sướng trẻ thơ trước ý nghĩ rằng cuối cùng thì những giấc mơ mà anh từng chìm đắm cách đây không lâu trong chính căn phòng này đã thành hiện thực, toàn bộ con người anh xốn xang đến mức anh vội vã bước ra cửa hàng. Anh dâng trào một khao khát mãnh liệt, dù thế nào đi nữa cũng phải bán được một thứ gì đó trong cửa hàng, y như anh đã làm vài ngày trước… “Bây giờ mình hoàn toàn có quyền làm điều đó!” anh cảm thấy thế. “Chẳng phải mình đã là người trong nhà rồi sao!” Và quả thực anh đã đứng sau quầy hàng, quả thực anh đã bán hàng, nghĩa là bán một cân kẹo cho hai cô bé bước vào, nhưng lại đưa cho chúng hẳn hai cân và chỉ lấy nửa giá tiền.

Vào bữa trưa, anh được chính thức thừa nhận vị trí vị hôn phu bên cạnh Gemma. Bà Lenore tiếp tục những cuộc điều tra mang tính thực tế của mình. Emil cứ cười vang và giục Sanin đưa cậu đi cùng sang Nga. Người ta quyết định rằng Sanin sẽ lên đường sau nửa tháng nữa. Chỉ có Pantaleone là mang bộ mặt có vẻ cau có, đến mức bà Lenore phải quở trách hắn. “Thế mà hắn lại là phù rể của nó đấy!” Pantaleone liếc bà một cái sắc lẹm từ dưới vành mắt.

Gemma giữ im lặng gần như suốt bữa, nhưng gương mặt nàng chưa bao giờ rạng rỡ và xinh đẹp đến thế. Sau bữa trưa, nàng gọi Sanin ra vườn một lát, và dừng lại ngay cạnh chiếc ghế dài trong vườn — nơi hai ngày trước nàng đã ngồi nhặt quả anh đào — nàng bảo anh: “Dimitri, đừng giận em; nhưng em phải nhắc lại lần nữa rằng anh đừng nên tự coi mình bị ràng buộc…”

Anh không để nàng nói tiếp….

Gemma quay mặt đi. “Còn về điều mà mẹ đã nói, anh có nhớ không, sự khác biệt về tôn giáo của chúng ta — nhìn này!…”

Nàng giật lấy chiếc thánh giá bằng đá hồng lựu đeo trên cổ bằng sợi dây mảnh, giật mạnh một cái làm đứt sợi dây, rồi đưa chiếc thánh giá cho anh.

“Nếu anh là của em, đức tin của em chính là đức tin của anh!” Đôi mắt Sanin vẫn còn ươn ướt khi anh cùng Gemma bước trở vào nhà.

Đến tối, mọi việc lại diễn ra theo lối thường lệ. Họ thậm chí còn chơi một ván bài tresette.