Giữa những ngọn núi ở Carmarthen, có một hồ nước vừa nên thơ vừa huyền ảo, mang tên Hồ Van. Tương truyền rằng, sau nửa đêm vào đêm giao thừa, xuất hiện trên mặt hồ này một sinh linh được gọi là Tinh nữ xứ Van. Nàng khoác tấm áo choàng trắng, thắt lưng dát vàng; mái tóc dài óng ả sắc vàng, khuôn mặt tái nhợt và đượm buồn; nàng ngồi trên một chiếc thuyền vàng, tay uyển chuyển chèo mái chèo vàng.

Nhiều năm về trước, gần vùng hồ này có một chàng thanh niên làm nghề nông. Đã nghe đồn nhiều về vẻ đẹp của vị tinh nữ ấy, chàng khao khát cháy bỏng được một lần chiêm ngưỡng để kiểm chứng thực hư. Thế là vào đêm cuối cùng của năm, chàng ra bờ hồ – nơi đang phẳng lặng và sáng ngời dưới ánh trăng tròn – rồi hồi hộp chờ đợi thời khắc đầu tiên của năm mới. Thời khắc ấy đã đến, và rồi chàng tận mắt thấy bóng hình trong mộng đang duyên dáng điều khiển chiếc thuyền vàng lướt qua lướt lại trên mặt hồ. Cuối cùng, vầng trăng lặn khuất sau những dãy núi, những vì sao mờ dần khi rạng đông ló dạng, và vị tiên nữ xinh đẹp chuẩn bị biến mất. Không thể kìm ném được nữa, chàng cất tiếng gọi lớn mong nàng dừng lại và làm vợ mình; nhưng chỉ với một tiếng kêu khẽ, nàng phai mờ dần khỏi tầm mắt chàng. Kể từ đêm đó, người ta thường bắt gặp chàng lang thang dọc bờ hồ, nhưng mọi nỗ lực đều vô ích. Nông trại bị bỏ bê, thân hình chàng hốc hác, nét mặt hằn rõ vẻ ủ dột và sầu muộn. Cuối cùng, chàng đem bí mật thầm kín thổ lộ với một bậc hiền triết miền núi. Lời khuyên của vị này – ngẫm lại cũng đậm chất xứ Wales – là hãy dùng bánh mì và phô mai làm quà cáp để chinh phục nàng tiên! Lời khuyên được thực hiện; và vào đêm Hạ chí, chàng trai si tình ra hồ, thả xuống làn nước một khối phô mai lớn cùng một ổ bánh mì. Nhưng tất cả đều công cốc, chẳng có vị tinh nữ nào trồi lên cả. Dẫu vậy, chàng vẫn tưởng rằng chốn mình từng nhìn thấy nàng lần cuối tỏa sáng rực rỡ hơn thường lệ, và đâu đó văng vẳng âm thanh du dương giữa các ghềnh đá. Được khích lệ bởi những điềm báo ấy, đêm này qua đêm khác chàng tiếp tục ném bánh mì và phô mai xuống nước, song bóng hồng vẫn bặt vô âm tín. Cuối cùng, đêm giao thừa đã quay trở lại. Chàng ăn vận quần áo chỉnh tề nhất, mang theo tảng phô mai lớn nhất cùng bảy ổ bánh mì trắng phau, rồi tiến về phía hồ. Khi đồng hồ điểm đúng nửa đêm, chàng lần lượt thả chậm rãi từng thứ xuống làn nước, đoạn đứng lặng im chờ đợi trong niềm hy vọng. Vầng trăng bị che khuất sau một đám mây, nhưng nhờ ánh sáng mờ ảo của trăng, chàng thấy chiếc thuyền phép xuất hiện, hướng thẳng về nơi mình đang đứng. Chủ nhân của chiếc thuyền bước lên bờ, lắng nghe những lời thề nguyền của chàng trai và ưng thuận làm vợ anh. Nàng mang theo của hồi môn là những bầy gia súc, đàn cừu cùng nhiều tài sản điền trang khác. Nàng chỉ căn dặn chàng một điều duy nhất: tuyệt đối không được đánh nàng, vì nếu có lần thứ ba làm thế, nàng sẽ biến mất vĩnh viễn.

Họ kết hôn và sống hạnh phúc bên nhau. Ba bốn năm sau, họ được mời dự một lễ rửa tội, và trước sự ngỡ ngàng của tất cả mọi người có mặt, giữa nghi lễ, nàng tiên bỗng òa khóc nức nở. Người chồng liếc nhìn vợ với vẻ tức giận, hỏi tại sao nàng lại tự biến mình thành kẻ ngốc nghếch như vậy? Nàng đáp: "Đứa trẻ tội nghiệp này đang bước vào một thế giới đầy tội lỗi và đau thương, khổ ải đang chờ đợi nó phía trước; hà cớ gì ta phải vui mừng?" Chàng liền đẩy vợ một cái. Nàng nhắc nhở rằng anh đã đánh nàng một lần rồi. Lại một thời gian sau, họ được mời đến dự đám tang chính đứa trẻ ấy. Lúc này, nàng tiên lại cười cợt, nhảy múa và ca hát. Cơn thịnh nộ của người chồng bùng lên, anh ta gặng hỏi tại sao nàng lại cư xử ngớ ngẩn như thế? "Đứa trẻ," nàng nói, "đã rời khỏi cõi đời đầy tội lỗi và sầu muộn, thoát khỏi những cay đắng chực chờ phía trước, để đến với chốn bình an và hạnh phúc muôn đời muôn thuở. Vậy thì, cớ sao ta phải khóc?" Chàng ta bèn xô đẩy vợ ra xa, và nàng lại một lần nữa đưa ra lời cảnh báo. Dẫu vậy, họ vẫn sống hạnh phúc như trước. Cuối cùng, họ được mời dự một đám cưới mà cô dâu hãy còn trẻ trung, xinh đẹp, còn chú rể lại là một lão hà tiện da bọc xương già cỗi. Giữa chốn hội hè linh đình, nàng tiên lại tuôn trào dòng lệ đắng cay, và trước câu hỏi giận dữ của chồng rằng tại sao lại tự bôi tro trát trấu vào mặt, nàng lớn tiếng đáp trước sự chứng kiến của mọi người rằng: "Bởi mùa hè và mùa đông không thể dung hòa. Tuổi trẻ bị đem gả cho tuổi già chỉ vì dăm ba đồng vàng rẻ mạt. Ta nhìn thấy ở đây nỗi bất hạnh, và sau này là nỗi bất hạnh gấp mười lần, sẽ là định mệnh của cả hai. Đó là một khế ước với quỷ dữ." Quên sạch những lời cảnh báo của vợ, người chồng lúc này xô mạnh nàng ra với cơn giận dữ thực sự. Nàng nhìn anh đầy trìu mến lẫn trách móc, rồi cất lời: "Anh đã đánh em lần thứ ba và cũng là lần cuối cùng. Vĩnh biệt!"

Nói đoạn, nàng rời khỏi nơi đó. Chàng cuồng chân đuổi theo, và vừa về đến nhà thì kịp lúc nhìn thấy nàng đang lao nhanh về phía hồ, theo sau là toàn bộ đàn cừu và gia súc của nàng. Chàng bám theo nhưng hoài công vô ích; từ đó về sau, đôi mắt chàng không bao giờ còn được thấy bóng dáng nàng nữa.

Theo những gì chúng tôi tìm hiểu được, niềm tin vào loài Tiên ở xứ Wales chỉ giới hạn ở các hạt phía nam gồm Glamorgan, Carmarthen và Pembroke – những vùng mà người Saxon từng tiến sâu nhất và dĩ nhiên đã gây ảnh hưởng lớn nhất. Tại các hạt này, niềm tin dân gian về những sinh linh ấy vẫn chưa hề mai một, và các đặc trưng của chúng trong tín ngưỡng của nông dân xứ Wales rất tương đồng với họ hàng của chúng ở Anh và Ai-len.

Tên gọi thông thường dành cho các nàng tiên ở những vùng này của xứ Wales là Y Dynon Bach Têg, tức là Người Tiên Nhỏ. Từ Ellyll, số nhiều là Ellyllon, cũng mang nghĩa là Yêu tinh, và thực chất từ này có thể bắt nguồn từ đó. Những bông hoa chuông của loài Digitalis hay hoa mao địa hoàng được gọi là Menyg Ellylon, nghĩa là Găng tay của yêu tinh; ở Ai-len, chúng cũng gắn liền với các nàng tiên. Những cây nấm độc hay nấm mọc thành cụm được gọi là Bwyd Ellyllon, tức Thức ăn của yêu tinh. Tuy nhiên, có lẽ không phải những cây nấm to xù xì, xấu xí mới mang tên đó, mà là những loại nấm nhỏ xinh, mỏng manh với phần mũ hình chóp, được gọi là Nấm tiên ở Ai-len – nơi chúng mọc nhiều vô kể. Cuối cùng, trước kia trong khuôn viên điền trang của ngài Robert Vaughan có một cây sồi già nổi tiếng mang tên Crwben-yr-Ellyll, hay Cây rỗng của yêu tinh. Niềm tin dân gian về loài Ellyllon này cho rằng chúng chính là linh hồn của những tu sĩ Druid thời cổ đại; vì quá tốt để đày xuống Địa ngục, nhưng lại chưa đủ thiện lương để được thu nhận trở lại Thiên đàng, nên họ được phép lang thang giữa trần thế cùng con người cho đến tận ngày tận thế, khi ấy họ cũng sẽ bước lên một cảnh giới tồn tại cao cả hơn.

Những truyền thuyết mà chúng tôi chuẩn bị trình bày sau đây đã được sưu tầm và ấn hành vào nửa sau thế kỷ mười tám bởi một mục sư xứ Wales – người dường như không mảy may hoài nghi về tính xác thực của những cuộc phiêu lưu được ghi chép trong đó.

Hai người con gái của một người nông dân đáng kính tại giáo xứ Bedwellty có lần đang đi làm cỏ khô cùng với người đầy tớ nam, đầy tớ nữ và một vài người hàng xóm, thì trên một ngọn đồi cách đó chừng một phần tư dặm, họ nhìn thấy một đàn cừu lớn. Chẳng bao lâu sau, họ thấy đàn cừu di chuyển lên một địa điểm cách đó nửa dặm, rồi khuất dạng khỏi tầm nhìn như thể tan biến vào không khí. Khoảng nửa tiếng trước khi mặt trời lặn, họ lại nhìn thấy chúng một lần nữa, nhưng diện mạo mỗi người thấy một khác; bởi có người nhìn thấy chúng giống cừu, người thấy giống chó săn thỏ, người giống lợn, và người lại thấy giống những đứa trẻ sơ sinh trần truồng. Chúng hiện lên trong bóng râm của ngọn núi nằm giữa họ và mặt trời, và cảnh tượng đầu tiên trông như thể chúng từ trong lòng đất mọc lên. "Đây là một lần xuất hiện đáng chú ý của các nàng tiên, được chứng kiến bởi những nhân chứng đáng tin cậy. Những kẻ vô tín ngưỡng thật quá vô lý khi không tin vào lời kể của biết bao nhân chứng về sự tồn tại của các linh hồn."

E. T. khi đi bộ về nhà vào ban đêm qua những ngọn núi Bedwellty, đã nhìn thấy các nàng tiên ở hai bên đường. Một số người trong bọn họ đang nhảy múa. Ông cũng nghe thấy tiếng kèn săn vang lên như thể có ai đang đi săn bắn. Ông bắt đầu cảm thấy sợ hãi, nhưng sực nhớ ra lời đồn rằng nếu nhìn thấy tiên mà rút dao ra thì chúng sẽ biến mất, ông bèn làm theo và từ đó không còn thấy chúng nữa. "Cụ ông này đã kể lại câu chuyện cho tôi một cách hết sức chân thành. Cụ là một người điềm đạm và có tính trung thực tuyệt đối."

Một thanh niên nọ có lần vào sáng sớm ra chuồng bò để cho gia súc ăn, và sau khi xong việc, anh ngả mình lên đống cỏ khô để nghỉ ngơi. Khi đang nằm, anh nghe thấy tiếng âm nhạc đang đến gần chuồng, và ngay tức thì, một nhóm đông người xuất hiện trong những bộ trang phục kẻ sọc (có người sặc sỡ hơn những người khác), rồi bắt đầu nhảy múa theo điệu nhạc của họ. Anh nằm im thin thít với hy vọng tránh được sự chú ý của họ; nhưng một phụ nữ ăn mặc đẹp hơn những người khác tiến lại gần anh với một chiếc gối sọc có tua rua ở mỗi góc, rồi lót nó dưới đầu anh. Một lúc sau, tiếng gà gáy vang lên, có vẻ như khiến họ ngạc nhiên hoặc khó chịu, thế là họ vội vã rút chiếc gối ra khỏi đầu anh rồi bỏ đi.

P. W., "một phụ nữ hiền lành và đức hạnh," kể lại rằng có lần khi còn là một cô bé trên đường tới trường, cô nhìn thấy các nàng tiên đang nhảy múa dưới gốc cây táo gai. Vì họ trông có vẻ bằng tuổi mình lại có tiếng nhạc du dương, dịu nhẹ, cô liền tiến lại tham gia cùng họ, rồi dẫn họ vào nhảy múa trong một cái nhà kho trống. Cô tiếp tục làm điều này suốt ba hoặc bốn năm. Do chẳng bao giờ nghe thấy tiếng bước chân của họ, cô luôn cởi giày ra vì cho rằng tiếng động sẽ khiến họ khó chịu. Họ có vóc dáng nhỏ bé, trông hơi già dặn và mặc tạp dề màu xanh dương lẫn xanh lá. Ông nội của cô, người dạy học ở nhà thờ giáo xứ, thường hay nhìn thấy các nàng tiên nhảy múa dưới gốc cây sồi cách nhà thờ chừng hai, ba thửa ruộng mỗi khi đi làm về muộn vào lúc tối trời.

Vị học giả cuối cùng gửi kèm một bức thư gửi cho chính ông, từ một "thiếu niên ngoan đạo" ở Denbighshire đề ngày 24 tháng 3 năm 1772. Trong thư, chàng trai kể rằng khoảng mười lăm năm trước, khi cậu cùng em gái và hai cô bé khác đang chơi đùa vào một buổi trưa hè trên cánh đồng, họ nhìn thấy một nhóm người đang khiêu vũ cách đó chừng bảy mươi thước. Do tốc độ xoay vòng quá nhanh, họ không thể đếm được chính xác số lượng, nhưng áng chừng khoảng mười lăm hoặc mười sóng người. Họ mặc trang phục màu đỏ giống binh lính, trên đầu quấn khăn đỏ chấm vàng. Khi họ đang đứng ngẩn ngơ ngắm nhìn và thán phục, một vũ công bấy giờ chạy bổ về phía họ. Hoảng sợ, lũ trẻ chạy thục mạng về phía cái bậc leo qua hàng rào gần đó. Mấy đứa con gái đã qua được bên kia, nhưng cậu bé suýt thì bị tóm, và khi ngoảnh đầu nhìn lại từ phía bên kia hàng rào, cậu thấy người đàn ông áo đỏ đang vươn dài đôi tay qua lối đi – dường như gã không có phép thuật để bước qua đó. Khi chạy về đến ngôi nhà nằm ngay sát bên, họ liền hô hoán, và mọi người đổ ra các cánh đồng tìm kiếm nhưng chẳng thấy gì. Người đàn ông lùn có diện mạo rất dữ tợn với khuôn mặt mang sắc đồng. Sải chân chạy của gã hơi chậm nhưng bước đi lại rất dài so với một kẻ có vóc dáng tí hon như thế.

Những truyền thuyết tiếp theo được sưu tầm vào năm 1827 tại Thung lũng Neath thuộc Glamorganshire, bởi một người phụ nữ mà chúng tôi có dịp quen biết khi du hành qua miền Bắc xứ Wales vào mùa thu năm trước.

Một bà cụ đã quả quyết với người bạn thanh lịch của chúng tôi rằng, có lần từ nhiều năm về trước, bà tận mắt chứng kiến các nàng tiên với số lượng lên tới vài trăm người. Họ có thân hình rất nhỏ nhắn, cưỡi trên những chú ngựa bạch bé xíu chỉ ngang cỡ con chó, và đi hàng bốn song song. Lúc ấy trời đã xẩm tối và khoảng cách giữa bà với họ chưa đầy một phần tư dặm. Một bà cụ khác kể rằng cha bà từng nhiều lần bắt gặp các nàng tiên phi nước đại trên không trung bằng những chú ngựa bạch nhỏ bé, nhưng chưa bao giờ thấy họ hạ xuống mặt đất. Ông cũng thường nghe thấy âm thanh tiếng đàn ca của họ văng vẳng trên bầu trời. Bà còn từng nghe kể về một người đàn ông đã ở cùng các nàng tiên suốt hai mươi lăm năm, nhưng trong tâm trí ông ta thì khoảng thời gian ấy chỉ mới trôi qua có năm phút.