[TIÊU ĐỀ PHỤ]: TIẾT I.—Sự ghen tuông, những lối nói ngụy biện, tên gọi, định nghĩa, phạm vi, các loại khác nhau; ghen tuông của các bậc vương giả, cha mẹ, bạn bè. Ở loài vật, ở con người: trước khi kết hôn, với tư cách là tình địch; hoặc sau khi kết hôn, như trong trường hợp này.

Valescus de Taranta trong chương bàn về chứng u sầu (de Melanchol), Aelian, Montaltus, Felix Platerus, Guianerius đều quy sự ghen tuông về làm nguyên nhân gây ra bệnh u sầu, trong khi những người khác xem nó là một triệu chứng; bởi vì những người mắc bệnh u sầu, giữa muôn vàn cảm xúc và nỗi đoạn trường của tâm hồn, thường dễ bị nó xâm chiếm nhất. Nhưng thiết nghĩ, xét về mặt biên độ mà nó bao trùm, cùng với đặc quyền vượt trội hơn hẳn các triệu chứng thông thường khác, loại tình cảm này xứng đáng được đối xử như một dạng thể riêng biệt, bởi nó mang tầm vóc lớn lao và nổi bật đến vậy, là một niềm đam mê mãnh liệt dường như có phạm vi rộng lớn chẳng kém gì tình yêu, như Benedetto Varchi đã nhận định: “chẳng có tình yêu nào lại không pha lẫn chút ghen tuông,” qui non zelat, non amat. Vì những lý do ấy, tôi sẽ mở rộng và bàn luận về nó như một nhánh rẽ quái gở hay một dạng u sầu tình ái; một thứ cảm xúc mà, cũng giống như tình yêu cao thượng thường xuất hiện trước hôn nhân, thường theo đuổi, tra tấn và đóng đinh con người ta sau khi kết hôn, do đó cũng đáng được chấn chỉnh tương tự, đòi hỏi sự quan tâm và công sức ngang ngửa trong việc vạch ra các nguyên nhân, triệu chứng tiên lượng cũng như cách chữa trị của nó. Tôi càng sẵn lòng thực hiện điều này hơn, để kẻ đang hoặc đã từng ghen tuông có thể nhìn thấy lỗi lầm của mình như trong một tấm gương; còn kẻ chưa từng nếm trải thì có thể học cách ghê tởm, tự mình tránh xa nó, đồng thời trục xuất nó khỏi những ai đang vướng phải thứ tâm bệnh này.

Ghen tuông được mô tả và định nghĩa là “một mối nghi ngờ nào đó mà người si tình dành cho đối tượng mình hết mực yêu thương, e sợ rằng chàng hoặc nàng sẽ say đắm một kẻ khác:” hoặc bất kỳ khao khát mãnh liệt nào muốn độc chiếm một vẻ đẹp cho riêng mình, để nó chỉ thuộc về một mình bản thân: nỗi sợ hãi hoặc hoài nghi, e rằng có kẻ ngoại tộc nào đó sẽ tham gia hoặc chia sẻ tình yêu với mình. Hoặc (như Scaliger bổ sung) “nỗi sợ mất đi ân sủng từ người mà mình tha thiết mến thương.” Cardan gọi đó là “sự nhiệt thành vì tình yêu, và một thứ lòng đố kỵ kẻo có kẻ nào đánh lừa chúng ta.” Ludovicus Vives định nghĩa nó bằng chính những từ ngữ ấy, hoặc có chút ít khác biệt về ý nghĩa.

Vẫn có nhiều dạng ghen tuông khác nhau, nhưng tất cả đều không được gọi theo đúng nghĩa chuẩn xác; chẳng hạn như sự ghen tuông của cha mẹ, gia sư, người giám hộ đối với con cái, những người bạn mà họ yêu quý, hoặc những người được giao phó cho sự bảo bọc và che chở của họ.

Storax non rediit hac nocte a coena Aeschinus,

Neque servulorum quispiam qui adversum ierant?

Như lời vị lão ông trong vở kịch đã cất lên trong cơn phẫn nộ, xuất phát từ nỗi sợ hãi và lòng quan tâm đầy lo lắng mà ông dành cho người con nuôi của mình; “không phải vì nhan sắc, mà kẻo chúng lầm đường lạc lối, làm điều quấy, hoặc bằng cách này hay cách khác làm tổn hại danh dự, bôi nhọ” (như Vives ghi nhận) “hoặc tự đẩy bản thân và chúng ta vào vòng nguy hiểm.” Aegeus từng vô cùng lo lắng cho người con trai Theseus của mình (khi chàng lên đường chiến đấu với Minotaur) về thành quả của trận chiến, kẻo chàng bị đánh bại, Prona est timori semper in pejus fides. Chúng ta vẫn luôn có xu hướng nghi ngờ điều tồi tệ nhất trong những hoàn cảnh đầy nghi vấn như thế, chẳng hạn như những người vợ khi vắng chồng, những người mẹ cưng chiều con cái khi con đi xa, sợ rằng nếu vắng mặt chúng có thể bị dẫn dụ vào con đường sai trái hoặc ngã bệnh, và cứ mòn mỏi ngóng chờ tin tức từ chúng, xem chúng sống ra sao, chuyện gì đã xảy ra với chúng, và họ chẳng thể chịu nổi việc để chúng rời khỏi tầm mắt quá lâu: ôi đứa con ngọt ngào của ta, ôi đứa trẻ dấu yêu của ta, v.v. Phao-lô từng ghen tuông với Hội thánh Cô-rinh-tô, như chính ông thừa nhận trong thư 2 Cô-rinh-tô xi. 12: “Với một sự ghen tuông thuộc về Chúa, để dâng hiến họ như một trinh nữ tinh tuyền cho Đấng Christ;” và ông vẫn luôn hoài nghi, sợ rằng giống như con rắn đã lừa gạt Ê-va bằng sự xảo quyệt của nó, tâm trí họ cũng sẽ bị làm cho đồi bại khỏi sự đơn sơ vốn có trong Đấng Christ. Bản thân Thiên Chúa, theo một nghĩa nào đó, cũng được cho là mang lòng ghen tuông, “Ta là một Đức Chúa Trời ghen tuông và sẽ thăm phạt:” giống như trong Thi thiên lxxix. 5: “Lòng ghen tuông của Ngài sẽ bừng cháy như lửa cho đến muôn đời sao?” Nhưng những điều này đều không được gọi là ghen tuông theo đúng nghĩa đen, mà chỉ là một phép ẩn dụ để thể hiện sự quan tâm và lo lắng mà họ dành cho những người thân yêu. Mặc dù một vài thứ ghen tuông cũng bộc lộ toàn bộ các triệu chứng của thứ tình cảm mà chúng ta đang bàn tới, bao gồm nỗi sợ, sự buồn bã, niềm thống khổ, sự lo âu, lòng nghi kỵ, nỗi căm hận, v.v., chỉ có đối tượng là thay đổi mà thôi.

Sự ghen tuông của một số người cha đối với con trai và người thừa kế của họ là vô cùng rõ rệt; bởi vì mặc dù họ hết mực yêu thương chúng khi còn nhỏ, nhưng khi chúng bắt đầu bước vào tuổi trưởng thành, họ lại chẳng thể nhìn mặt chúng cho cam, đứa con trai thừa kế thường tỏ ra chán ngấy người cha, và người cha ngược lại cũng chẳng thể dung thứ nổi đứa con cả của mình, inde simultates, plerumque contentiones et inimicitiae; nhưng sự ghen tuông của các bậc vương giả mới là tai tiếng nhất, chẳng hạn như khi họ sợ hãi các đối thủ (nếu tôi có thể gọi họ như vậy), những kẻ kế vị, những kẻ ganh đua, thần dân, hoặc những kẻ mà họ đã từng đắc tội. Omnisque potestas impatiens consortis erit: “họ vẫn luôn hoài nghi, kẻo quyền lực của mình bị suy giảm,” như một nhà quan sát đã nhận xét; và theo lời của Comineus: “thật không thể diễn tả nổi những nguyên nhân vụn vặt dường nào có thể khơi nguồn cho nỗi đau buồn và sự nghi ngờ của họ, một thứ bệnh trạng ngầm thường ẩn giấu và nảy nở trong các gia đình hoàng tộc.” Thỉnh thoảng, điều đó chỉ vì danh dự của họ mà thôi, chẳng hạn như hoàng đế Adrian, người “đã tiêu diệt tất cả những kẻ ganh đua với mình.” Saul đố kỵ với David; Domitian đố kỵ với Agricola, bởi vì ông này vượt trội hơn hắn, làm mờ đi vinh của hắn theo suy nghĩ của hắn, làm lu mờ tiếng tăm của hắn. Juno biến các con gái của Praetus thành những con bò cái, chỉ vì họ dám tranh giành sắc đẹp với bà; Cyparissae, các con của vua Eteocles, bị các nữ thần đố kỵ vì những phẩm chất xuất chúng và tài múa lượn hơn người của họ, theo lời Constantine, “và vì lý do đó mà bị quăng cắm đầu từ thiên đàng xuống và chôn vùi trong một cái hố, nhưng mặt đất đã động lòng thương xót họ, và mọc lên những hàng cây trắc bách diệp để gìn giữ ký ức về họ.” Niobe, Arachne và Marsyas đều có thể làm chứng cho điều tương tự. Nhưng bi thảm nhất là khi sự ghen tuông ấy xảy ra vì chính ngai vàng vương quốc hoặc vì các lợi ích vật chất, nó tạo ra những hậu quả vô cùng thảm khốc, đặc biệt là giữa những kẻ bạo ngược, trong chế độ chuyên chế despotico Imperio, và những kẻ bị thần dân sợ hãi nhiều hơn là yêu mến, những kẻ chiếm giữ và duy trì quyền lực bằng vũ lực và nỗi sợ. Quod civibus tenere te invitis scias, &c., như Phalaris, Dionysius, Periander đã giữ lấy vương quyền của mình. Bởi vì mặc dù sự sợ hãi, hèn nhát và ghen tuông, theo quan điểm của Plutarch, là những nguyên nhân phổ biến dẫn đến thói bạo ngược, như ở Nero, Caligula, Tiberius, thế nhưng hầu hết đều xem chúng là các triệu chứng. Vì “nào có tên nô lệ hay đao phủ nào” (như Bodine đã diễn tả rất hay về thứ cảm xúc này trong sách 2, chương 5 về nền cộng hòa) “lại có thể tra tấn một kẻ tử tội tàn nhẫn đến thế, bằng chính nỗi sợ hãi và sự nghi ngờ này? Nỗi sợ cái chết, sự ô nhục, những màn tra khảo chính là những mụ phù thủy báo ứng và những con kều kều giày vò, quấy nhiễu những kẻ bạo chúa ngày đêm, bằng sự kinh hoàng và khiếp sợ vĩnh viễn, sự đố kỵ, lòng nghi ngờ, nỗi sợ, khao khát trả thù, cùng hàng ngàn những nỗi đoạn trường bất hòa như thế, lật tung và đánh bật tâm hồn khỏi cái lề của sự khỏe mạnh, đồng thời đâm thấu và gây ra những vết thương nhức nhối hơn gấp bội so với những gì mà những tên chủ ác độc kia có thể trút giận và hành hạ đám học nghề hay tôi tớ của chúng bằng gậy gộc, roi da, xiềng xích và cực hình.” Chúng ta có rất nhiều ví dụ khủng khiếp thuộc thể loại này, đặc biệt là trong thế giới của người Thổ Nhĩ Kỳ, nơi diễn ra biết bao hành vi ghen tuông tàn bạo; Selimus đã giết chết Kornutus, người em út của mình, năm người cháu, Mustapha Bassa và nhiều người khác. Bajazet, vị vua thứ hai của Thổ Nhĩ Kỳ, vì ghen tị với lòng dũng cảm và sự vĩ đại của Achmet Bassa, đã sai người sát hại ông. Suleiman Đại đế đã ám sát chính con trai mình là Mustapha; và việc thanh toán các anh em trai hoặc bất kỳ đối thủ cạnh tranh nào ngay khi vừa lên ngôi đã trở thành một thông lệ bình thường ở chốn đó: ấy cũng là tất cả nghi lễ long trọng mà họ sử dụng trong đám tang của cha mình. Hết thảy những trò điên rồ nào trong cơn cuồng nộ ghen tuông mà Herod thời cổ đại đã từng gây ra tại xứ Judea, khi hắn tàn sát toàn bộ trẻ em từ một tuổi trở xuống? Hoàng đế Valens ở Constantinople, khi ông không để lại một người đàn ông nào có phẩm giá trong vương quốc của mình mà tên lại bắt đầu bằng chữ Theo; Theodoti, Theognosti, Theodosii, Theoduli, v.v. Tất cả bọn họ đều phải đi về miền vĩnh biệt, chỉ vì một tên phù thủy tiên tri rằng cái tên đó sẽ kế vị ngai vàng đế quốc của ông ta. Và biết bao mưu đồ cuồng loạn mà Jo. Basilius, tên bạo chúa xứ Muscovy ấy, đã từng thực hiện trong thời gian gần đây? Thật là kinh ngạc khi đọc về sự nghi ngờ kỳ lạ mà Suetonius ghi lại về Claudius Caesar và Domitian, rằng họ khiếp sợ bất cứ kẻ nào họ nhìn thấy; và những gì Herodian viết về Antoninus và Geta, hai người anh em đầy đố kỵ ấy, khi người này thậm chí không thể chịu đựng nổi những người hầu của người kia, mà ra tay sát hại người kia cùng những kẻ theo cận vệ cốt cán nhất, và tất cả những ai thuộc về hoặc tỏ lòng ủng hộ người ấy. Maximinus “khi nhận thấy bản thân trở nên đáng ghét trong mắt hầu hết mọi người, bởi vì hắn đã vươn lên đến đỉnh cao danh vọng từ một xuất thân hèn kém, và lại hoài nghi rằng nguồn gốc bần hàn của mình sẽ bị người ta mang ra chê trách, liền sai người sát hại toàn bộ các nguyên lão có dòng dõi quý tộc trong một cơn ghen tuông, đồng thời tống cổ tất cả gia nhân của người tiền nhiệm Alexander ra khỏi cửa và tâu sát nhiều người trong số họ, chỉ vì họ thương tiếc cái chết của chủ nhân, khiến hắn nghi ngờ họ là những kẻ phản bội vì tình cảm mà họ dành cho người đó.” Khi Alexander trong cơn cuồng nộ đã ra lệnh bức tử người bạn chí cốt Clitus của mình, để rồi giờ đây nhận ra (như Curtius đã kể) sự xa lánh trong lòng các thần dân, chẳng một ai dám trò chuyện với chính mình nữa, hắn bắt đầu đâm ra ghen tuông với cả bản thân, sợ rằng họ sẽ làm điều tương tự với hắn, “và tự nhủ rằng họ đang sống chẳng khác nào bầy dã thú trong rừng hoang, người này nơm nớp sợ hãi kẻ kia.” Những câu chuyện thời cận đại của chúng ta cũng mang đến không ít ví dụ nổi bật. Henry III của Pháp, vì ghen tuông với Henry xứ Lorraine, Công tước xứ Guise, vào năm 1588, đã sai người ám sát ông ngay trong phòng ngủ của chính hắn. Louis XI đa nghi đến mức không dám tin tưởng cả các con mình, hắn nghi ngờ mọi kẻ vây quanh mình đều là phản tể; Comineus đã kể lại rất nhiều mưu mẹo kỳ lạ về con người này. Vị vua Henry IV của chúng ta đã ghen tuông với Vua Richard II biết bao nhiêu, chừng nào ngài còn sống sau khi đã bị phế truất? Và ghen tuông với chính con trai mình là Henry trong những năm tháng cuối đời? Nhận thức rõ điều đó, vị hoàng tử đã đến thăm người cha đang lâm bệnh của mình trong một chiếc áo choàng nhung màu xanh nhạt, chi chít những lỗ thêu và cắm đầy kim chi chít trên đó (như một biểu tượng của sự ghen tuông), và cứ thế, sau một hồi giãi bày và đưa ra những lời minh bạch nhằm mục đích đó, chàng đã xoa dịu được người cha đa nghi của mình. Sự giam cầm vĩnh viễn, chẳng hạn như trường hợp của Robert, Công tước xứ Normandy, dưới thời Henry I, việc cấm đoán hôn nhân đối với một số đối tượng, cùng những sắc lệnh và lệnh cấm tương tự, vốn là những chuyện thường tình ở mọi quốc gia. Tóm lại (như lời một bậc hiền triết) có ba thứ gây ra sự ghen tuông: một quốc gia cường thịnh, một kho báu dồi dào, một người vợ đẹp; hoặc nơi nào có một vương quyền với chiếc ngai chắp vá, sự bạo tàn và những khoản thuế khóa ngập đầu. Ở đất nước của chúng ta, vì đã được giải thoát khỏi mọi nỗi sợ hãi và khốn cùng ấy, chúng ta hoàn toàn có thể cảm thấy an toàn và hạnh phúc nhất dưới triều đại của vị quân vương may mắn của mình:

Vận mệnh ngài chẳng nợ nần ai cả

Mà chỉ nợ muôn dân khắp chốn này;

Nợ tình yêu họ trao trọn vẹn thay,

Nơi họ gửi gắm niềm tin xứng đáng.

Ngài tọa vị chẳng mảy may hoảng hốt,

Chẳng chút lo trừ gian giặc phản thần;

Chiếc bệ vàng nơi uy quyền đứng vững,

Ấy bàn tay và trái tim muôn dân.

Nhưng quả thực, tôi đã lan man đi quá xa. Những sự ngụy biện, những nỗi ghen tuông ấy, cùng vô số thứ tương tự vốn đang tra tấn tâm can con người, không hề được ngầm định ở đây, cũng không nằm trong phân loại của chúng ta, mà chỉ có duy nhất thứ ghen tuông vì nhan sắc, hướng về tình yêu, nơi mà người ta không thể dung thứ cho bất kỳ kẻ tình địch nào, cũng chẳng tài nào chịu nổi sự san sẻ: và thứ ghen tuông này thuộc về loài vật vô tri cũng nhiều chẳng kém gì con người. Vives cho biết, một số loài sinh vật, như thiên nga, chim bồ câu, gà trống, bò đực, v.v., cũng ghen tuông chẳng thua kém gì con người, và cũng bị khuấy động dữ dội không kém vì nỗi sợ bị tha hóa chia sẻ.

Grege pro toto bella juvenci,

Si conjugio timuere suo,

Poscunt timidi praelia cervi,

Et mugitus dant concepti signa furoris.

Vì chuyện ái tình, trâu bò hăng hái chiến,

Đánh trận kinh hoàng vì bạn ngự trị bên,

Những chú hươu nai vốn nhút nhát rụt rè,

Cũng gầm thét, lao vào tranh đấu dữ dội.

Ở loài bò, ngựa, dê, điều này được thể hiện một cách rõ rệt nhất. Đặc biệt là loài bò, alium in pascuis non admittit, chúng tuyệt đối không cho phép một con bò đực nào khác đến ăn cỏ chung trên cùng một đồng cỏ, theo lời Oppian; điều mà Stephanus Bathorius, vị vua quá cố của xứ Ba Lan, từng sử dụng làm huy hiệu với câu châm ngôn: Regnum non capit duos. R. T. trong tác phẩm Blazon of Jealousy của mình đã kể lại câu chuyện về một con thiên nga ở gần Windsor, khi phát hiện một con gà trống lạ mặt ở bên cạnh bạn tình của nó, đã bơi theo không biết bao nhiêu dặm đường để giết cho bằng được con kia, và khi đã làm xong việc đó, nó quay trở lại rồi giết luôn cả con thiên nga mái của mình; một sự thật rành rành, ông kể, đã diễn ra trên dòng Thames mà rất nhiều người chèo thuyền và các quý ông hàng xóm có thể làm chứng. Fidem suam liberet; về phần mình, tôi tin rằng câu chuyện ấy có thể là sự thật; bởi vì loài thiên nga từ trước đến nay vẫn luôn mang tiếng xấu gắn liền với cái tính mác ghen tuông đó.

The jealous swanne against his death that singeth,

And eke the owle that of death bode bringeth.

Nhiều người cũng kể những điều tương tự về loài voi, rằng chúng còn ghen tuông hơn bất kỳ loài sinh vật nào khác trên đời; và những người Ai Cập cổ đại xưa kia, như Pierius đã cho chúng ta biết, thường biểu thị sự cuồng nộ của lòng ghen tuông trong các ký tự tượng hình của họ bằng hình ảnh một con lạc đà; bởi vì loài vật này luôn lo sợ những điều tồi tệ nhất liên quan đến chuyện chăn gối, nên nó ưa thích sự cô tịch để có thể tận hưởng lạc thú một mình, et in quoscunque obvios insurgit, Zelolypiae stimulis agitatus, nó sẽ gây sự và lao vào chiến đấu với bất cứ kẻ nào đi ngang qua, dù là người hay thú, ngay trong những cơn ghen tuông bộc phát của nó. Tôi cũng từng đọc được những điều tương tự về loài cá sấu; và nếu uy tín của Peter Martyr là xác thực, trong sách legat. Babylonicae lib. 3., bạn sẽ được nghe kể một câu chuyện kỳ lạ về chủ đề đó một cách vô cùng quả quyết. Một câu chuyện khác về sự ghen tuông ở loài chó, xin hãy xem trong tác phẩm của Hieron. Fabricius, Tract. 3. cap. 5. de loquela animalium.

Thế nhưng, cơn phẫn nộ cuồng cuồng này lại bộc lộ rõ rệt nhất ở con người, và xuất hiện ở cả những kẻ độc thân lẫn những người đã kết hôn. Nếu nó xuất hiện ở những kẻ độc thân, chúng ta thường gọi họ là những đối thủ hay tình địch, một phép ẩn dụ bắt nguồn từ dòng sông, rivales, xuất phát từ rivo; bởi vì giống như một dòng sông, theo lời của Acron trong sách Art. Poet. của Horace và Donat trong tác phẩm Eunuch. của Ter., chia cắt một mảnh đất chung giữa hai người đàn ông, và cả hai đều cùng hưởng lợi từ nó, thì người phụ nữ cũng đứng ở vị trí trung gian giữa hai kẻ theo đuổi, và cả hai đều có khả năng chiếm được nàng; và từ đó sinh ra lòng đố kỵ, thứ cảm xúc đôi khi bùng nổ thành những cơn giông bão tơi bời và dẫn đến những hậu quả thảm khốc, chính là tội ác mông sát cùng vô vàn sự tàn nhẫn, kèm theo rất nhiều trận quyết đấu tay đôi. Họ không thể chịu đựng nổi dù chỉ là một sự xúc phạm nhỏ nhất nhắm vào mình trước mặt người trong mộng, và để bảo vệ nàng, họ sẵn sàng cắn đứt mũi lẫn nhau; họ tỏ ra vô cùng thiếu kiên nhẫn trước bất kỳ lời trêu chọc, sỉ nhục nào, sợ rằng sẽ có sự ganh đua hay san sẻ trong lĩnh vực đó. Lacerat lacerium Largi mordax Memnius. Memnius người La Mã (như Cicero đã kể câu chuyện này trong sách de oratore, lib. 2.), khi là tình địch với Largus Terracina, đã cắm phập răng cắn vào tay hắn, hành động nổi tiếng đến mức sau đó nó đã trở thành một câu tục ngữ ở những vùng đất ấy. Phaedria không thể nào chịu đựng nổi tình địch Thraso của mình; bởi vì khi Parmeno hỏi hắn rằng: numquid aliud imperas? liệu hắn có còn muốn sai bảo thêm điều gì dịch vụ nào nữa không: “Không còn gì nữa” (hắn đáp) “ngoại trừ việc hãy nói giúp ta vài lời, và tống cổ cái tên tình địch của ta đi nếu có thể.” Constantine, trong cuốn sách thứ mười một về nghề nông của mình, chương 11, có kể một câu chuyện thú vị về cây thông; nàng từng là một thiếu nữ xinh đẹp từng được Pineus và Boreas, hai kẻ tình địch, tha thiết theo đuổi; nhưng tên Boreas ghen tuông đã bẻ gãy cổ nàng, v.v. Và trong chương thứ mười tám của mình, ông lại kể một câu chuyện khác về thần Mars, kẻ trong cơn ghen tuông đã sát hại Adonis. Petronius gọi thứ tình cảm này là amantium furiosum aemulationem, một sự ganh đua cuồng loạn; và các triệu chứng của chúng được thể hiện vô cùng xuất sắc qua ngòi bút của ngài Geoffrey Chaucer trong tác phẩm Canterbury Tale đầu tiên của ông. Nó sẽ khiến những người bạn thân thiết và gắn bó nhất phải trở mặt thành thù; họ có thể dung thứ cho mọi thứ khác trở thành của chung, từ hàng hóa, đất đai, tiền bạc, cùng chia sẻ mọi niềm vui và sẵn lòng bỏ qua mọi sự sỉ nhục, tổn thương ở những khía cạnh khác; thế nhưng, như Propertius đã miêu tả thật tài tình trong một bài thơ đi-văng của ông, riêng trong chuyện này thì họ tuyệt đối không chịu nhượng bộ bất cứ điều gì, dứt khoát không dung thứ cho tình địch.

Tu mihi vel ferro pectus, vel perde veneno,

A domina tantum te modo tolle mea:

Te socium vitae te corporis esse licebit,

Te dominum admitto rebus amice meis.

Lecto te solum, lecto te deprecor uno,

Rivalem possum non ego ferre Jovem.

Hãy đâm ta bằng gươm, hay cho độc dược ngấm sâu,

Miễn là ngươi đừng đến gần người tình dấu yêu.

Làm bạn đường, người tri kỷ, ta đều cho phép cả,

Cứ xem như ngươi là chủ nhân của gia tài ta.

Nhưng chốn gối chăn xin hãy để riêng mình ta độc chiếm,

Dù là thần Jove đi nữa, ta cũng chẳng nhường đâu.

Thứ ghen tuông mà tôi sắp sửa bàn luận tới đây chính là thứ tình cảm vốn thuộc về những người đàn ông đã kết hôn, đối với chính những người vợ của họ; mà xét về hoàn cảnh của họ, chẳng có niềm hạnh phúc, khoai sướng hay sự ngọt ngào nào trên trần thế này có thể sánh bằng, nếu họ sống yên bình và yêu thương lẫn nhau; thế nhưng ngược lại, nếu họ bất hòa hoặc ghen tuông, thì những viên thuốc đắng ngắt của nỗi buồn đau và sầu muộn, những tai họa thảm khốc, những rủi ro, sự tra tấn, những cơn quặn thắt, sự bất mãn sẽ mãi mãi chẳng thể nào tách rời khỏi họ. Đó là một thứ cảm xúc vô cùng bạo liệt, một sự thống khổ không thể diễn tả bằng lời, một màn tra tấn hỏa ngục, một tai ương từ âm phủ, như cách Ariosto gọi nó, “một cơn cuồng nộ, một cơn sốt liên miên đầy rẫy sự nghi ngờ, sợ hãi và sầu muộn, một cực hình tử đạo, một con quái vật bóp nghẹt niềm vui. Nỗi sầu muộn và đau đớn trong tim của một người phụ nữ ghen tuông với người phụ nữ khác còn nặng nề hơn cả cái chết,” như sách Huấn Ca xxviii. 6 đã viết, giống như cách Peninnah từng đối xử với Hannah, “quấy rầy và nhiếc móc nàng vô cùng cay đắng.” Đó là một nỗi phiền muộn tột cùng, một gánh nặng không thể dung thứ, một chất ăn mòn phá hủy mọi sự mãn nguyện, một cơn mê sảng, một sự điên loạn thực sự; như Benedetto Varchi đã minh chứng qua bài thơ sonnet đặc sắc của Giovanni de la Casa, vị giáo chủ đáng kính ấy, theo cách gọi của ông.

[TIÊU ĐỀ PHỤ]: TIẾT II.—Nguyên nhân của sự ghen tuông. Những kẻ dễ mắc phải nhất. Sự lười biếng, u sầu, bất lực, vắng nhà lâu ngày, nhan sắc, sự lẳng lơ, bản tính hư hỏng của bản thân. Những sự cám dỗ từ thời gian, địa điểm, con người, thói đối xử tệ bạc và các nguyên nhân khác.

Các nhà chiêm tinh học xem các vì tinh tú là nguyên nhân hoặc dấu hiệu của thứ cảm xúc đắng cay này, và dựa trên lá số tử vi của mỗi người, họ sẽ đưa ra những phỏng đoán hợp lý về việc liệu kẻ đó có ghen tuông hay không, và vào thời điểm nào, thông qua sự dẫn dắt của các hành tinh chủ quản đối với các điềm báo tương ứng của chúng: các châm ngôn của họ có thể được tìm thấy trong các tác phẩm của Albubater, Pontanus, Schoner, Junctine, v.v. Bodine, trong chương 5 cuốn meth. hist., quy nguyên nhân lớn lao cho vùng đất hoặc khí hậu, và bàn luận rất rộng về chủ đề này ở đó, cho rằng những người đàn ông phương Nam thường nóng nảy, ham muốn tình dục và ghen tuông hơn những người sống ở phương Bắc; họ khó lòng kiềm chế bản thân nổi ở những vùng khí hậu oi bức đó, và là đối tượng dễ mắc phải thói dâm dục kỳ quái nhất. Leo Afer kể những điều gần như không thể tin nổi về sự dâm dục và lòng ghen tuông của những người đồng hương của ông ở châu Phi, đặc biệt là những ai sống quanh vùng Carthage, và mọi nhà địa lý học đều nói những điều tương tự về châu Á, Thổ Nhĩ Kỳ, người Tây Ban Nha và người Ý. Nước Đức không có nhiều bợm nhậu, nước Anh không có nhiều kẻ nghiện thuốc lá, nước Pháp không có nhiều vũ công, nước Hà Lan không có nhiều thủy thủ bằng số lượng những người chồng ghen tuông chỉ riêng ở nước Ý. Và ngay tại Ý, một số người còn đánh giá những người ở Piacenza là ghen tuông hơn cả những vùng khác. Ở Đức, Pháp, Anh, Scandia, Ba Lan, Muscovy, người ta không bị quấy rầy bởi căn bệnh tàn khốc này nhiều đến thế, mặc dù Damianus a Goes, điều khiến tôi vô cùng kinh ngạc, trong chuyên luận địa lý về xứ Lapland, và Herbastein về nước Nga, lại đi ngược lại dòng chảy của tất cả các nhà địa lý học khác khi gạt áp đặt nó lên những cư dân miền bắc ấy. Altomarius, Poggius, và Munster trong mô tả của ông về vùng Baden, lại báo cáo rằng đàn ông và phụ nữ đủ mọi tầng lớp thường cởi đồ bước vào các bồn tắm chung với nhau mà không hề có chút nghi ngờ nào, “cái tên ghen tuông” (như Munster nói) “thậm chí còn chưa từng được nghe tới một lần nào ở chốn đó.” Ở xứ Friesland, phụ nữ hôn người mà họ mời rượu, và lại được hôn đáp lễ bởi những người cạn chén cùng họ. Các thiếu nữ ở Hà Lan tay trong tay đi dạo cùng các thanh niên rời khỏi nhà, lướt trên băng giá, sự tự do vô hại của họ là thế đấy, và họ ngủ cùng nhau ở bên ngoài mà chẳng hề mảy may nghi ngờ, một hành vi mà tên Sansovinus người Ý liều lĩnh đã xem là dấu hiệu lớn của sự trinh bạch bị phá vỡ. Ở nước Pháp, chỉ sau một vài lần quen biết, việc ve vãn vợ của những người đàn ông khác, đến thăm nhà họ và tay trong tay sánh bước cùng họ trên đường phố đã trở thành một chuyện bình thường mà không hề mang lại điều tiếng gì. Ở các quốc gia cực bắc, thanh niên nam nữ cùng nhau nhảy múa một cách rất tự nhiên, cả đàn ông lẫn vợ của họ, điều mà ngoại trừ Siena ra, những người Ý tuyệt đối không thể chịu đựng nổi. Ngược lại, người Hy Lạp lại có những nhà tắm riêng biệt dành cho nam và nữ, nơi họ không được phép bén mảng tới gần, thậm chí không được nhìn thấy nhau dù chỉ một chút; và như Bodine đã quan sát trong sách 5 de repub., “người Ý chưa bao giờ có thể dung thứ cho điều này,” hoặc một người Tây Ban Nha, chỉ cần nghĩ đến nó thôi cũng đủ khiến hắn phát điên lên được; và chính vì lý do đó mà họ khóa kín phụ nữ của mình lại, không cho phép họ đến gần đàn ông, thậm chí là ngay cả trong nhà thờ, mà phải có một vách ngăn ở giữa. Hơn thế nữa, ông còn kể lại rằng “khi ông làm đại sứ ở nước Anh, ông đã nghe Mendoza, đặc sứ của Tây Ban Nha, phàn nàn về điều đó, cho rằng đó là một phong tục bẩn thỉu khi đàn ông và phụ nữ ngồi lẫn lộn với nhau trong các nhà thờ; nhưng Tiến sĩ Dale, chưởng ấn các ngự dụng sớ, đã đáp lại rằng đó thực chất mới là một phong tục bẩn thỉu ở Tây Ban Nha, nơi họ không thể kiềm chế nổi những suy nghĩ dâm dục trong những chốn thánh đường của mình, chứ ở chỗ chúng tôi thì không.” Baronius trong Biên niên sử của ông, trích dẫn từ Eusebius, đã chỉ trích hoàng đế Licinius vì một sắc lệnh do ông ban hành liên quan đến vấn đề này: Jubens ne viri simul cum mulieribus in ecclesia interessent: bởi vì bản thân là một kẻ đồi bại một cách quái đản, aliorum naturam ex sua vitiosa mente spectavit, hắn cứ áp đặt tâm trí bệnh hoạn của chính mình lên bản chất của người khác. Nhưng chúng ta thì còn lâu mới có những quan niệm kỳ quái như vậy, và sẽ sẵn sàng cho phép vợ và con gái mình đến quán rượu với một bạn nam, như Aubanus đã nói, modo absit lascivia, mà chẳng mảy may nghi ngờ gì, cho phép họ hôn chào lúc đến và lúc đi, điều mà, như Erasmus đã viết trong một bức thư của mình, họ tuyệt đối không thể chịu nổi. Nước Anh là thiên đường cho phụ nữ, và là địa ngục cho loài ngựa: nước Ý là thiên đường cho loài ngựa, và là địa ngục cho phụ nữ, theo như câu tục ngữ vẫn truyền tai nhau. Một số người đặt câu hỏi liệu cơn thịnh nộ bướng bỉnh này có hoành hành ở phụ nữ nhiều hơn đàn ông hay không, như Montaigne đã bàn trong sách 3. Nhưng chắc chắn là nó dữ dội hơn ở phụ nữ, giống như mọi chứng u sầu khác, bởi vì sự yếu đuối về mặt giới tính của họ. Scaliger trong sách Poet. lib. cap. 13. đã đưa ra kết luận chống lại phụ nữ: “Bên cạnh sự bất thường, tính phản trắc, lòng nghi ngờ, thói đạo đức giả, sự mê tín, tính kiêu ngạo” (bởi vì tất cả phụ nữ về bản chất đều kiêu ngạo) “khát vọng thống trị, nếu họ là những người phụ nữ quyền cao chức trọng” (ông lấy ví dụ từ nữ thần Juno) “thì sự cay nghiệt và ghen tuông chính là những cảm xúc nổi bật nhất của họ.”

Sed neque fulvus aper media tam fulvus in ira est,

Fulmineo rapidos dum rotat ore canes.

Nec leo, &c.———

Hổ, lợn rừng, gấu dữ, độc xà cùng sư tử cái,

Cũng chẳng thể nào tả xiết cơn cuồng nộ của đàn bà.

Một số người nói rằng những người phụ nữ có tóc đỏ, da tái nhợt, mắt đen và giọng nói lanh lảnh chính là những đối tượng dễ mắc bệnh ghen tuông nhất.

Da dẻ hồng hào ở phụ nữ tố cáo tính đanh đá,

Hư hỏng, khó chiều, kiêu ngạo lại hiểm ác khôn lường;

Nhưng tồi tệ nhất là tóc đỏ, giọng chát chúa và hay ghen.

Những sự so sánh thường mang tính khiêu khích ghét bỏ, tôi không đặt họ lên bàn cân so sánh với những người khác cũng không hạ thấp họ thêm chút nào nữa: cả đàn ông lẫn phụ nữ đều tồi tệ như nhau, và đều quá đỗi dễ mắc phải căn bệnh diệt vong này. Nó phần lớn vừa là triệu chứng vừa là nguyên nhân của chứng u sầu, như Plater và Valescus đã dạy chúng ta: những người đàn ông u sầu rất dễ ghen tuông, và những kẻ ghen tuông cũng rất dễ nhiễm bệnh u sầu.

Nỗi ghen tuông tái nhợt, đứa con của tình yêu vô độ,

Sinh ra từ những nỗi bận tâm đau đáu mà u sầu đã nuôi dưỡng,

Một nỗi sợ hãi tra tấn chốn hỏa ngục, chẳng đức tin nào lay chuyển nổi,

Được nuôi dưỡng bằng thứ độc dược chết người của sự bất mãn;

Bị dẫn dắt một cách mù quáng bởi tuổi trẻ bồng bột và những lầm tưởng hão huyền.

Một tai họa chí tử, một dòng lũ dìm chết mọi đức hạnh,

Một ngọn lửa hỏa ngục chỉ có thể dập tắt bằng máu.

Nếu sự lười biếng kết hợp cùng chứng u sầu, những đối tượng đó sẽ là những kẻ dễ ghen tuông nhất; đó là ghi chú của Nevisanus: “một người phụ nữ lười biếng thường bị mặc định là lẳng lơ, và hay ghen tuông.” Mulier cum sola cogitat, male cogitat: và điều đó cũng không phải là không có lý, bởi vì họ chẳng có công việc bận rộn nào khác để mà bận tâm suy nghĩ.

Những nguyên nhân cụ thể hơn bao gồm các điều sau đây. Đầu tiên là chứng bất lực, khi một người đàn ông không còn khả năng tự mình thực hiện những nghĩa vụ mà lẽ ra anh ta phải làm đối với vợ mình: bởi vì mặc dù anh ta là một người sống lương thiện, không làm hại bất kỳ ai, thế nhưng nhà luật học Trebius có thể đặt ra câu hỏi: an suum cuique tribuat, liệu anh ta có thực sự mang lại cho mỗi người những gì thuộc về họ hay không; và do đó, khi nhận thức được những thiếu sót của bản thân và nhận ra rằng vợ mình ham muốn, kêu la, khao khát vô độ và dễ dâm đãng hơn mức cần thiết, anh ta liền lập tức đâm ra nghi ngờ rằng, ở điểm nào mà anh ta bất lực, nàng sẽ tự tìm cách thỏa mãn bản thân, nàng sẽ tự làm mình vui lòng bằng những phương tiện khác. Cornelius Gallus đã diễn tả thật tinh tế tâm trạng này trong một bài thơ trào phúng gửi cho Lychoris của mình.

Jamque alios juvenes aliosque requirerit amores,

Me vocat imbellem decrepitumque senem, &c.

Nàng giờ đây tìm kiếm những thanh niên khác và những cuộc tình khác,

Gọi ta là kẻ bất tài, là lão già lẩm cẩm, v.v.

Nguyên nhân này rõ rệt nhất ở những người đàn ông lớn tuổi, vốn có bản tính khô khan và lạnh lẽo, lại kết hôn, succi plenis, với những người vợ trẻ lẳng lơ; giống như lão già lú lẫn Janivere trong tác phẩm của Chaucer, họ bắt đầu hoài nghi rằng mọi chuyện không hề ổn thỏa,

———Nàng còn trẻ và ông thì đã già,

Nên ông sợ mình sẽ mọc sừng trên đỉnh đầu.

Và nếu không thế thì sao được? Tuổi già tự thân nó đã là một căn bệnh, đáng ghớm, đầy rẫy sự nghi ngờ và sợ hãi; khi ở trạng thái sung sức nhất, nó cũng bất lực, chẳng còn thích hợp cho những chuyện đó nữa. Tam apta nuptiis quam bruma messibus, chào đón một người phụ nữ trẻ chẳng khác nào tuyết rơi giữa mùa gặt, theo lời của Nevisanus: Et si capis juvenculam, faciet tibi cornua: hãy cưới một cô thôn nữ tràn trề sinh lực và nàng chắc chắn sẽ cắm sừng lên đầu ngươi. “Tất cả phụ nữ đều lươn lẹo, thường xuyên không chung thủy với chồng” (như Aeneas Sylvius đã đồng tình với ông trong bức thư thứ 38), “nhưng đối với những kẻ già cả thì họ lại càng phản trắc bội bạc nhất:” bọn họ thà rằng mortem amplexarier, nằm chung với một thây ma còn hơn là với một kẻ như thế: Oderunt illum pueri, contemnunt mulieres. Mặt khác, rất nhiều người đàn ông, theo lời Hieronymus, tỏ ra nghi ngờ vợ mình, nếu các bà có bản tính lẳng lơ, nhưng những kẻ già nua thì còn lấn át tất cả những người khác. Đến mức mà một người phụ nữ trong tác phẩm của Apuleius đã không hề phàn nàn vô cớ về gã chồng già đầu hói nằm liệt giường của mình: “Khốn khổ cho thân phận đàn bà tôi, tôi phải làm sao đây? Tôi có một lão chồng già nua cau có, đầu hói thùi lùi như một con chim cộc, nhỏ thó và bất lực chẳng khác nào một đứa trẻ,” một bọc xương khô trên giường, “lão ta khóa chặt mọi cánh cửa và cài then không cho tôi bước ra ngoài, khốn khổ thân tôi, tôi phải làm sao đây?” Lão thì ghen tuông, còn nàng thì cắm sừng lão vì cái tội giam cầm nàng trong bốn bức tường: sự nghi ngờ không có căn nguyên, thái độ đối xử khắc nghiệt bản thân nó đủ sức đẩy một người phụ nữ vốn dĩ đoan chính vào con đường lầm lạc,

———plerasque bonas tractatio pravas

Esse facit,———

“thái độ đối xử tồi tệ chỉ càng làm tồi tệ thêm tình hình.” Nam quando mulieres cognoscunt maritum hunc advertere, licentius peccant, như Nevisanus quan niệm, khi một người phụ nữ nghĩ rằng chồng mình đang rình rập theo dõi nàng, nàng lại càng nhanh chóng phạm lỗi hơn; Liberius peccant, et pudor omnis abest, sự đối xử thô bạo chỉ khiến họ trở nên tồi tệ hơn: giống như người phụ nữ vùng Bath trong tác phẩm của Chaucer khoe khoang rằng,

Ta khiến hắn phải tự rán trong mỡ của chính mình

Vì sự tức giận và vì mọi nỗi ghen tuông.

Trong hai thái cực, cách đối xử khắc nghiệt này chính là điều tồi tệ nhất. Đó là một sai lầm lớn (bởi vì một số người đàn ông mắc bệnh uxorii) khi quá cưng chiều vợ, mê muội vì họ như Senior Deliro đối với Fallace của mình, trở nên quá yểu điệu thướt tha, hoặc như một số kẻ, phát ốm vì vợ, mang thai thay cho vợ, và giống như người Tiberini nằm ổ thay cho vợ, hệt như một số loài chim thay phiên nhau ấp trứng, họ làm thay mọi công việc của phụ nữ: Caelius Rhodiginus trong tác phẩm ant. lect. Lib. 6. cap. 24. có nhắc đến một anh chàng trích dẫn từ Seneca, kẻ say mê vợ đến mức không thể chịu nổi dù chỉ một khoảnh khắc rời xa nàng, hắn đeo chiếc khăn choàng của vợ sát bên tim mỗi khi đi ra ngoài, và nhất quyết không bao giờ chịu uống rượu bằng chiếc cốc nào khác ngoài chiếc cốc mà nàng đã nhấp môi trước. Chúng ta có rất nhiều gã bám váy vợ thảm hại như thế, những kẻ làm phu khuân vác và nô lệ cho vợ mình (nam grave malum uxor superans virum suum, như lời nhà thơ trào phúng đã viết, chẳng có sự khốn khổ nào lớn hơn đối với một người đàn ông bằng việc để cho vợ mình lấn át quyền uy), xách mang ống tay áo ấm, dắt chó, cầm quạt cho nàng, để nàng mặc quần đẩu, tiêu xài hoang phí và muốn làm gì thì làm, muốn đi đâu, khi nào thì tùy ý, và họ chỉ việc gả gẫm gật đầu tuân lệnh.

Nào, hãy cầm ống tay áo ấm cho em, và này ông xã, nghe đây;

Giờ hãy mua ngọc cho em, còn anh hãy xách quạt cho em, v.v.

———poscit pallam, redimicula, inaures;

Curre, quid hic cessas? vulgo vult illa videri,

Tu pete lecticas———

Rất nhiều người đàn ông dũng cảm và đáng kính đã phạm phải sai lầm này, multos foras claros domestica haec destruxit infamia, và không ít các vị nguyên lão cùng binh sĩ quý tộc (như Pliny đã ghi nhận) đã đánh đổi cả danh dự của mình chỉ vì mắc phải thói uxorii, bị vợ mình thao túng một cách ngu xuẩn; và chính vì lý do đó mà Cato trong tác phẩm của Plutarch đã đưa ra một lời châm chọc cay đắng nhắm vào những người đồng hương La Mã của ông: “Chúng ta thống trị cả thế giới rộng lớn ở bên ngoài, nhưng những người vợ ở nhà lại cai trị chúng ta.” Những kẻ này phạm sai lầm ở một thái cực; nhưng những kẻ quá khắt khe và quá nghiêm khắc lại càng gây ra sự phẫn nộ ở thái cực ngược lại một cách trầm trọng hơn.

Một nguyên nhân chính đáng không kém chính là việc vắng nhà lâu ngày của một trong hai bên, khi họ buộc phải rời xa nhà trong thời gian dài do tính chất công việc, chẳng hạn như luật sư, bác sĩ, thủy thủ; hoặc mặt khác là những chuyến đi vô bổ, nhảm nhí, la cà bên ngoài vô tích sự, cứ la cà hết chỗ này đến chỗ khác vì những lý do cỏn con, điều đó chắc chắn sẽ sinh ra mầm mống hoài nghi, khi họ đối xử với vợ mình một cách thiếu tình cảm trong suốt thời gian đó và chẳng bao giờ chịu ở nhà, điều này ắt hẳn sẽ sản sinh ra những suy đoán tương tự.

Uxor si cessas amare te cogitat

Aut tote amari, aut potare, aut animo obsequi,

Ex tibi bene esse soli, quum sibi sit male.

Nếu anh vắng nhà lâu ngày, vợ anh sẽ nghĩ rằng

Anh đang say xỉn, hưởng lạc, hoặc vui vẻ với ả nào đó chăng,

Rằng mọi chuyện đều tốt đẹp với anh, trong khi bản thân nàng

Hỡi ôi, kẻ khốn khổ ở nhà lại phải chịu đựng cảnh đắng cay.

Hippocrates, vị danh y nọ, cũng nhiễm một chút căn bệnh này; bởi vì khi ông phải về nhà ở tận Abdera và một số thành phố xa xôi khác của Hy Lạp, ông đã viết thư cho người bạn Dionysius của mình (nếu như những bức thư đó thực sự là của ông) “đừng quên giám sát vợ ông trong lúc ông vắng nhà (giống như thần Apollo từng giao cho một con quạ canh chừng Coronis của ngài) mặc dù nàng sống trong nhà với cả cha lẫn mẹ đẻ, những người mà ông thừa biết sẽ chăm sóc nàng cẩn thận; thế nhưng điều đó vẫn chưa đủ để xoa dịu lòng ghen tuông của ông, ông muốn người bạn đặc biệt của mình là Dionysius phải đến sống chung nhà với nàng trong suốt thời gian ông đi vắng, nhằm quan sát hành vi của nàng, xem nàng cư xử ra sao khi không có chồng bên cạnh, và đảm bảo rằng nàng không khao khát những người đàn ông khác. Bởi vì một người phụ nữ rất cần có người giám sát để giữ gìn sự trinh bạch; bản chất họ vốn dĩ hư hỏng và dễ lẳng lơ, và nếu không được kìm hãm kịp thời, chẳng khác nào một cái cây không được tỉa cành, họ sẽ mọc đầy những nhánh dại và thoái hóa đi một cách bất thình lình.” Nhất là khi vắng chồng: dẫu cho một Lucretia có đoan chính, một Penelope có thủy chung, thì Clytemnestra vẫn cắm sừng Agamemnon; và không còn nghi ngờ gì nữa, có quá nhiều kẻ mang tư chất giống như ả ta. Nếu những ông chồng cứ mãi la cà quá lâu ở bên ngoài vì những công việc không cần thiết, họ hoàn toàn có quyền hoài nghi; hoặc nếu họ đi theo hướng này, những người vợ ở nhà cũng sẽ bay nhảy sang hướng khác, quid pro quo. Hoặc nếu có mặt ở nhà nhưng lại không mang lại cho họ sự thỏa mãn đáng có, Primum ingratae, mox invisae noctes quae per somnum transiguntur, họ không thể nào chịu nổi cảnh ngủ một mình, hoặc phải chịu đựng cơn đói khát ái tình trong thời gian dài. Peter Godefridus, trong cuốn sách thứ hai về Tình yêu và chương thứ sáu của mình, có kể một câu chuyện được trích từ cuộc đời của Thánh Anthony về một người quý tộc, theo lời khuyên của vị thánh nhân đó, đã không dám gần gũi vợ mình trong tuần lễ thánh, thế nhưng cái giá mà hắn nhận được là nàng đã mọc cho hắn một cặp sừng trên đầu. Một câu chuyện tương tự cũng được ông trích từ Abstemius về một người đàn ông vừa mới kết hôn, được ai đó khuyên nhủ “hãy kiêng cữ ba đêm đầu tiên, và bù lại suốt cả cuộc đời sau đó anh ta sẽ gặp nhiều may mắn về gia súc,” thế nhưng người vợ thiếu kiên nhẫn của anh ta lại chẳng đời nào chịu chờ đợi lâu đến thế: anh ta có thể gặp may với bầy gia súc thật đấy, nhưng chắc chắn là không có nổi một đứa con. Heinsius cũng kể một câu chuyện tương tự về một gã học giả bất lực và chậm chạp, một mọt sách chính hiệu, và là một người bạn của ông, kẻ tình cờ nhìn thấy một thiếu nữ xinh đẹp ca múa liền nằng nặc đòi cưới cho bằng được, đám cưới diễn ra vô cùng nhanh chóng, bởi vì hắn ta vừa trẻ tuổi lại vừa giàu có, genis gratus, corpore glabellus, arte multiuscius, et opulentus, hệt như vị thần Apollo trong tác phẩm của Apuleius. Đêm tân hôn, sau khi đã chén chú chén anh say túy lúy (như thói quen của người dân vùng đó), vị học giả ưu tú của chúng ta say khướt đến mức vừa đặt lưng xuống giường là ngủ say như chết, không tài nào thức dậy nổi cho đến tận sáng hôm sau, và rồi trong sự ngượng ngùng tột độ, purpureis formosa rosis cum Aurora ruberet; khi ánh ban mai rực rỡ sắc hồng bắt đầu chiếu rọi, hắn liền bịa ra một cái cớ nào đó, chẳng biết từ Hippocrates Cous, v.v., và lần đó thì mọi chuyện cũng trót lọt qua đi; thế nhưng khi về sau, hắn không còn thể hiện được bản lĩnh đàn ông của mình như lẽ ra phải thế, nàng liền bắt đầu tằng tịu với một anh chàng bảnh bao khác, và trong lúc hắn ngồi thức khuya miệt mài bên bàn học để nghiên cứu những điểm ngữ pháp khó nhằn, chỉnh sửa những đoạn văn khó hiểu trong các tác phẩm của Festus hay Pollux, rồi lạnh ngắt bước lên giường và cứ huyên thuyên kể cho vợ nghe những gì hắn vừa làm, thì nàng chẳng thèm bận tâm đến những lời hắn nói, v.v. “Nàng thà rằng có những thứ khác được chỉnh sửa một cách thú vị hơn nhiều, thứ mà hắn hoàn toàn không hiểu là đang bị thối rữa:” cứ thế, hắn tiếp tục cặm cụi bên bàn học đến tận khuya khoắt, còn nàng thì mải mê với những trò vui chơi của mình, alibi enim festivas noctes agitabat, căm ghét tất cả đám học giả vì cái gã chồng ấy, cho đến tận khi hắn bắt đầu hoài nghi và ngả sang sắc thái vàng vè, điều mà hắn hoàn toàn xứng đáng nhận được; bởi vì đó là lỗi của chính hắn; và nếu đàn ông ghen tuông trong những hoàn cảnh như thế (như vẫn thường xảy ra) thì sự đền bù nằm ngay trong tay họ, họ chỉ có thể tự trách lấy bản thân mình mà thôi. Sẽ chẳng ai thèm thương hại họ đâu, Neander đã nói như vậy, hay cảm thấy phẫn nộ với những người phụ nữ ấy, si deceptae prius viros decipiant, et cornutos reddant, nếu các nàng lừa dối những kẻ đã lừa gạt họ trước. Vợ của một luật sư trong tác phẩm của Aristaenetus, bởi vì chồng nàng quá chểnh mảng trong công việc, quando lecto danda opera, đã đe dọa sẽ cắm sừng hắn; và chẳng ngần ngại gì mà kể thẳng thừng điều đó với Philinna, một người bạn thân của nàng, thậm chí còn nói lớn để cho hắn nghe thấy: “Nếu anh ta cứ bận lo chuyện của thiên hạ mà bỏ bê chuyện của nhà mình, tôi sẽ tìm một vị hùng biện để biện hộ cho vụ án của tôi,” tôi chẳng màng việc hắn có nghe thấy hay không.

Nguyên nhân nổi bật thứ tư dẫn đến sự ghen tuông có thể là khi một kẻ bề ngoài dị dạng, hệt như lời Pindarus miêu tả về thần Vulcan, sine gratiis natus, rậm rạp, luộm thuộm, thế nhưng lại mang tâm tính đạo đức, lại đi kết hôn với một tiểu thư đài các xinh đẹp nào đó hoặc một mụ nội trợ lẳng lơ, hắn bắt đầu đâm ra ngờ vực (điều hoàn toàn dễ hiểu) rằng nàng không hề yêu thương mình. Lis est cum forma magna pudicitiae, nhan sắc và sự trinh bạch từ xưa đến nay vốn chưa bao giờ chung đường. Abraham từng ghen tuông với vợ mình bởi vì nàng quá xinh đẹp; thần Vulcan cũng từng ghen tuông với Venus của mình khi ông đóng cho nàng những chiếc giày phát ra tiếng kêu cọt kẹt, theo lời Philostratus, ne maecharetur, sandalio scilicet deferente, để ông có thể nghe thấy âm thanh từ chúng mỗi khi nàng cựa quậy, điều mà Mars indigne ferre, tỏ ra vô cùng khó chịu. Vulcan hoàn toàn có lý khi hành động như vậy, bởi vì nàng chẳng hề đoan chính hơn mức bình thường là bao. Những khuôn mặt xinh xắn thường mắc phải tật xấu này; và thật khó lòng tìm được, như Francis Philelphus đã viết trong một bức thư gửi cho người bạn Saxola của mình, một kẻ giàu có mà lương thiện, một người phụ nữ đoan trang mà không kiêu ngạo hay lẳng lơ. “Liệu nàng vừa có thể xinh đẹp lại vừa đoan chính hay sao?”

Saepe etenim oculuit picta sese hydra sub herba,

Sub specie formae, incauto se saepe marito

Nequam animus vendit,———

Bởi vì ẩn dưới lớp cỏ tươi thường giấu một con thủy quái sắc màu,

Dưới lớp vỏ bọc nhan sắc, tâm hồn đồi bại thường tự phơi bày

Trước người chồng bất cẩn.

Kẻ nào kết hôn với một người phụ nữ chỉ có vẻ đẹp trắng muốt như tuyết, kẻ đó hãy chuẩn bị tinh thần, Barbarus đã nói, để đón nhận kết cục chẳng khá khẩm hơn những gì Vulcan từng trải qua với Venus, hay Claudius với Messalina. Và gần như là điều bất khả thi trong những hoàn cảnh như thế để người vợ có thể giữ mình, hay người chồng không đâm ra ghen tuông: bởi vì khi anh ta vừa bất lực, yếu đuối, cân đối kém, kém hấp dẫn ở những bộ phận mà phụ nữ khao khát nhất, trong khi nàng lại sở hữu nhan sắc tuyệt mỹ và đầy sung mãn ở chiều ngược lại, nếu nàng không phải là một người có đạo đức vô cùng cao thượng, thì làm sao nàng có thể yêu thương anh ta được? Và cho dù nàng không hề xinh đẹp, thế nhưng nếu anh ta tôn sùng nàng và ảo tưởng rằng nàng đẹp, thì trong tâm trí anh ta nàng chính là hiện thân của sự hoàn hảo, anh ta cho rằng bất kỳ người đàn ông nào trên đời này cũng đều sẽ mê muội như anh ta, nhìn ngắm nàng là sẽ dâm đãng, thèm khát, và nếu được ở chung với nàng thì sẽ tìm cách tấn công sự trinh bạch của nàng; hoặc ngược lại, xuất phát từ sự nhận thức sâu sắc về những khiếm khuyết, sự dị dạng của bản thân và những ưu điểm của những người đàn ông khác, xuất phát từ sự kém cỏi và thiếu xứng đáng của chính mình, anh ta đâm ra mất lòng tin vào bản thân (vì ghen tuông chẳng qua cũng chỉ là sự mất lòng tin?), anh ta nghi ngờ rằng nàng không thể yêu mình, hoặc không đủ ân cần và trìu mến như lẽ ra phải thế, và chắc chắn nàng đang yêu một người đàn ông nào đó khác hơn là chính anh ta.

Nevisanus, sách 4. số 72, cho rằng chứng vô sinh chính là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sự ghen tuông. Nếu người chồng không thể đóng tròn vai trò của một người đàn ông, thì sẽ có kẻ khác thay thế, họ sẽ không từ bất kỳ phương thuốc nào, và từ đó người chồng đâm ra ghen tuông; tôi có thể nêu ra một ví dụ, nhưng thôi cứ để mọi chuyện diễn ra theo cách tự nhiên của nó.

Tôi tìm thấy lý do này được đưa ra bởi một số người đàn ông, bởi vì bản thân họ trước đây đã từng là những kẻ trăng hoa đồi bại, nên họ nghĩ rằng mình cũng có thể bị đối xử tương tự bởi những kẻ khác; họ đã lật ngửa quân bài tẩy trước khi bộ bài được xào xáo; và do đó họ sẽ phải chịu đựng legem talionis, gậy ông đập lưng ông.

Ipse miser docui, quo posset ludere pacto

Custodes, eheu nunc premor arte mea.

Thân phận khốn khổ này đã dạy nàng cách lừa gạt những kẻ canh gác,

Để rồi giờ đây, ôi chao, chính ta lại bị trói buộc bởi mánh khóe của chính mình.

Mala mens, malus animus, như người ta vẫn thường nói, tâm địa độc ác sẽ sinh ra những hoài nghi tăm tối.

Ta dám đánh cược cả sinh mạng của mình rằng,

Chẳng có kẻ nào ghen tuông, ngoại trừ kẻ từng ô uế vợ của người khác,

Và bởi vì chính hắn đã từng đi lệch đường,

Nên hắn lập tức nghĩ rằng vợ mình cũng sẽ bước theo con đường đó.

Bên cạnh hai nguyên nhân hoặc ngòi nổ đã nêu ở trên của cơn phẫn nộ này, tôi hoàn toàn có thể gắn kèm thêm những hoàn cảnh về thời gian, địa điểm, con người, những yếu tố khiến nó lúc dâng trào lúc lắng xuống, chính là thứ nhiên liệu nuôi dưỡng ngọn lửa cuồng nộ này, như Vives đã quan sát một cách xác đáng; và những tai nạn hoặc cơ hội tương tự xuất phát từ chính các bên liên quan hoặc từ những người khác, điều làm trầm trọng thêm và khoét sâu thêm tâm trạng nghi ngờ này. Bởi vì rất nhiều người đàn ông có bản tính lẳng lơ, hoặc xuất phát từ một bản tính đồi bại, hoặc do sự tự do thái quá mà họ tự cho phép bản thân được hưởng, nhờ vào địa vị cao sang của mình khi họ là những nhà quý tộc (bởi vì licentiae peccandi, et multitudo peccantium luôn là những động lực lớn lao), cho dù những người vợ của họ có xinh đẹp, quý phái, đức hạnh, đoan chính, khôn ngoan, tài năng và đoan trang đến đâu đi chăng nữa, họ vẫn cứ thèm khát sự đổi thay.

Qui cum legitimi junguntur foedere lecti,

Virtute egregiis, facieque domoque puellis,

Scorta tamen, foedasque lupas in fornice quaerunt,

Et per adulterium nova carpere gaudia tentant.

Những kẻ đã kết hôn với những người vợ vô cùng đức hạnh,

Quý phái và xinh đẹp, vẫn lén lút tìm đến những ả lẳng lơ bẩn thỉu trong các ổ nhơ,

Và mưu cầu những niềm vui mới qua những cuộc tình ngoại tình.

Quod licet ingratum est, những gì quá tầm tay với hoặc quá bình thường đều trở nên nhàm chán. Nero (như Tacitus đã kể) căm ghét chính người vợ của mình là Octavia, một vị phu nhân quý tộc vô cùng đức hạnh, lại đi yêu Acte, một ả đĩ mướn hèn kém nếu so sánh với bà. Cerinthus từ chối Sulpitia, con gái của một nhà quý tộc, để ve vãn một nữ tì nghèo hèn —tanta est aliena in messe voluptas, bởi vì “những giọt nước ăn cắp bao giờ cũng ngọt ngào hơn:” hoặc như vị hoàng đế Vitellius vẫn thường hay nói: Jucundiores amores, qui cum periculo habentur, giống như món thịt thú rừng ăn trộm, thứ tình yêu ngọt ngào nhất vẫn là thứ tình yêu khó khăn lắm mới đạt được: họ thích lén lút đi săn trong khu rừng của kẻ khác hơn là tận hưởng một con đường săn bắn đường đường chính chính với con mồi của chính mình.

Aspice ut in coelo modo sol, modo luna ministret,

Sic etiam nobis una pella parum est.

Giống như mặt trời và mặt trăng thay phiên nhau đổi ngôi trên bầu trời,

Họ cũng thay đổi những bóng hồng, dẫu đôi khi kết cục lại tồi tệ hơn.

Hoặc là vì một đối tượng xinh đẹp nào đó thu hút họ quá mạnh mẽ khiến họ không tài nào kiềm chế nổi bản thân, hễ cứ nghe thấy hoặc nhìn thấy là họ sẽ lao vào. Nessus, gã nhân mã, theo thỏa thuận là sẽ cõng Hercules và vợ của chàng qua sông Evenus; thế nhưng vừa mới đặt Dejanira sang đến bờ bên kia, hắn liền giở trò bạo lực với nàng, bỏ mặc Hercules phải tự bơi qua sông bằng sức của mình; và mặc dù chồng nàng đứng ngay đó chứng kiến, thế nhưng hắn vẫn không chịu buông tay cho đến khi Hercules dùng một mũi tên tẩm độc bắn hạ hắn ta. Neptune tình cờ nhìn thấy nàng Tyro người Thessalian, vợ của Eunippius, lập tức trong cơn cuồng nộ của dục vọng, hắn liền giả dạng làm chồng nàng và cắm sừng lão. Tarquin nghe Collatine ca ngợi vợ mình, và cơn thịnh nộ bùng lên dữ dội đến mức giữa đêm hôm khuya khoắt, hắn tìm đến tận phòng nàng. Theseus từng bắt cóc Ariadne, vi rapuit nàng Anaxa xứ Trazenian, Antiope, và giờ đây khi đã già nua, hắn lại bắt cóc Helen, một cô bé còn chưa đến tuổi lấy chồng. Đàn ông quyền quý phần lớn đều bị chi phối bởi thứ cảm xúc này, “họ hí vang,” như lời tiên tri Jeremiah miêu tả, khi nhìn thấy vợ của những người hàng xóm —ut visa pullus adhinnit equa: và nếu họ ở cùng với những người phụ nữ khác, dù là ngay trước mặt vợ mình đi chăng nữa, họ vẫn cứ phải ve vãn và đùa cợt với những người đó. Nữ thần Juno trong các tác phẩm của Lucian phàn nàn về thần Jupiter rằng ngài cứ mãi hôn hít Ganymede ngay trước mặt bà, khiến bà không khỏi vô cùng tức giận; và bên cạnh đó ngài còn đóng vai một kẻ giả mạo Amphitryo, một con bò đực, một con thiên nga, một trận mưa vàng, và gây ra vô số trò đày đọa tồi tệ khác, quá dài và quá hổ thẹn để có thể kể ra hết.

Hoặc là bởi vì họ chẳng mảy mua quan tâm gì đến những người vợ chính thất của mình và cũng chẳng sợ hãi bất kỳ luật lệ nào, họ dám hiên ngang nuôi gái điếm ngay trước mũi vợ. Tình trạng này quá phổ biến ở tầng lớp quý tộc đến mức thành thói quen; Pietas, probitas, fides, privata bona sunt, như người xưa từng nói, lòng đạo hạnh, sự trinh bạch và những đức tính tương tự chỉ dành cho những người bình dân: chứ không cần phải bận tâm quá nhiều ở chốn vương giả triều đình; và những gì Suetonius nói về các vị minh quân thời ông, rằng tất cả những đức tính ấy có thể được khắc chung trên một chiếc nhẫn, chúng ta hoàn toàn có thể áp dụng điều đó đối với những bậc quân vương trinh bạch của thời đại chúng ta. Bởi vì những nhân vật quyền cao chức trọng thường rất hay buông thả bản thân trong lĩnh vực này và tạo ra cớ cho sự bất hòa. Montaigne, trong các bài tiểu luận của mình, đã đưa ra ví dụ về Julius Caesar, Mahomet người Thổ Nhĩ Kỳ, kẻ đã chiếm đóng Constantinople, và Ladislaus, vua của Naples, kẻ đã vây hãm Florence: những người đàn ông quyền lực và những vị tướng vĩ đại thường là những tay chơi cừ khôi, probatum est, họ hành động cực kỳ giỏi giang. Thần Mars và nữ thần Venus luôn đạt trạng thái cân bằng hoàn hảo trong các hành vi của họ,

Militis in galea nidum fecere columbae,

Apparet Marti quam sit amica Venus.

Một chú bồ câu làm tổ trong chiếc mũ giáp của binh sĩ,

Hãy nhìn xem mối thâm tình giữa thần Mars và nữ thần Venus.

Đặc biệt là nếu họ bị hói đầu, bởi vì những kẻ hói đầu từ trước đến nay vẫn luôn mang tiếng đa nghi (xin đọc thêm về điều này trong tác phẩm của Aristotle, Phần 4, vấn đề 19.) chẳng hạn như Galba, Otho, Domitian, và đáng chú ý nhất trong số đó chính là vị danh nhân Caesar. Urbani servate uxores, maechum calvum adducimus; bên cạnh đó, vị Caesar hói đầu này, theo lời Curio ghi chép trong tác phẩm của Sueton, là omnium mulierum vir; hắn tán tỉnh Eunoe, nữ hoàng xứ Mauritania; Cleopatra; Posthumia, vợ của Sergius Sulpitius; Lollia, vợ của Gabinius; Tertulla, vợ của Crassus; Mutia, vợ của Pompey và không biết bao nhiêu người phụ nữ khác nữa: và hắn hoàn toàn có quyền làm thế, bởi vì nếu mọi thứ tôi đọc được là sự thật, hắn được ban cho đặc quyền được ngủ với bất kỳ người phụ nữ nào hắn muốn. Inter alios honores Caesari decretos (như Suetonius đã thuật lại trong chương 52 về Julius, và Dion, sách 44) jus illi datum, cum quibuscunque faeminis se jungendi. Mỗi cuốn lịch sử cá nhân đều sẽ mang lại vô số những ví dụ đa dạng như thế: mặt khác, họ là những người đàn ông tốt, khôn ngoan, thận trọng, đức hạnh và dũng cảm, thế nhưng lại quá mức lầm lỗi trong vấn đề này. Priamus có tới năm mươi người con trai, nhưng chỉ có mười bảy người là con hợp pháp. Philippus Bonus để lại tới mười bốn đứa con hoang. Lorenzo de Medici, một vị hoàng tử nhân từ và khôn ngoan, thế nhưng, theo lời Machiavel, lại vô cùng dâm đãng một cách kỳ quái. Không ai dũng cảm bằng Castruccius Castrucanus, thế nhưng, cũng theo tác giả đó, không ai có đời sống tình dục buông thả hơn hắn. Và sự đơng độc này không chỉ chiếm ưu thế ở các bậc quyền quý: mà nếu bạn muốn lấy lời chứng thực của một người đàn ông từng trải, nó là một điều quá đỗi quen thuộc đối với mọi tên lính đánh thuê hèn kém ở nước Pháp (và tôi nghĩ là ở cả những nơi khác nữa). “Tội lỗi này” (tác giả của tôi viết) “phổ biến đến mức ở nước Pháp chúng tôi, kẻ nào không phải là một tay trơ tráo chơi bời sa đọa thì kẻ đó chẳng có chút giá trị gì, chỉ là một tên hèn nhát thảm hại, không xứng đáng với danh hiệu một người lính.” Ở Ý, một quý tộc đúng nghĩa là kẻ bên cạnh vợ mình còn phải nuôi thêm một cô đào và một người tình. Do đó, chẳng có gì là ngạc nhiên khi những người phụ nữ tội nghiệp trong hoàn cảnh ấy lại đâm ra ghen tuông, khi họ thấy rõ ràng bản thân mình đang bị bỏ rơi, bị khinh miệt, bị ghẻ lạnh và đối xử một cách tàn nhẫn: những ông chồng phản trắc của họ thì rước những kẻ khác về thay chỗ của họ, và nhiều lần còn công khai ve vãn các tiểu thư ngay trước mặt vợ; những người vợ của kẻ khác thì diện những món trang sức của chính họ: làm sao một người phụ nữ khốn khổ có thể kìm chế nổi cơn giận dữ trong một hoàn cảnh như thế? Quis tibi nunc Dido cernenti talios sensus?

Mặt khác, làm thế nào một người đàn ông tội nghiệp có thể kiềm chế bản thân khỏi căn bệnh tàn khốc này, khi anh ta chứng kiến quá rõ những dấu hiệu bất trung của vợ mình? Khi mà, giống như người vợ của Milo, nàng say đắm bất kỳ gã thanh niên nào nàng nhìn thấy, hoặc giống như Sota trong thơ của Martial —deserto sequitur Clitum marito, “bỏ mặc chồng mình và chạy theo Clitus.” Dẫu cho người chồng có bảnh bao cao lớn, gương mặt khôi ngô tuấn tú, đủ sức mang lại sự thỏa mãn cho bất kỳ người phụ nữ nào trên đời, thế nhưng nàng vẫn cứ muốn nếm thử trái cấm; đích thị là nàng Iberina trong thơ của Juvenal, nàng cảm thấy thỏa mãn với một gã trai trẻ chẳng khác nào với một người chồng. Nếu một gã trai tơ bảnh bao nào đó tình cờ bước vào không gian của nàng, một gã điệu đà nhanh nhẹn biết cách diện những bộ trang phục thời thượng, với một lọn tóc xoăn, chiếc cựa giày khua lất phất, một chiếc mũ lông chim, biết cách khép nép cúi chào và đồng thời thốt ra những lời đường mật, ve vãn một tiểu thư, nàng sẽ phát cuồng lên vì hắn, “Ôi, một người đàn ông mới bảnh bao và hoàn hảo làm sao,” hệt như một Hector tái thế, một Alexander, một nam nhân khôi ngô, một vị á thần, cách mà hắn di chuyển thật ngọt ngào biết bao, với một vẻ duyên dáng lịch lãm xiết bao, sic oculos, sic ille manus, sic ora ferebat, cách hắn diện trang phục mới gọn gàng làm sao! Quam sese ore ferens, quam forti pectore et armis, cách hắn trò chuyện, cưỡi ngựa, ca hát và nhảy múa thật hào hoa biết bao, v.v., và rồi nàng bắt đầu đâm ra ghê tởm chồng mình, repugnans osculatur, căm ghét hắn cùng bộ râu bẩn thỉu của hắn, làn da hôi hám như loài dê của hắn, hệt như cách Doris đã lăng mạ Polyphemus, totus qui saniem, totus ut hircus olet, hắn là một gã dơ dáy hôi hám, một gã mặt quỷ, hắn bốc mùi, hắn hôi thối, Et caepas simul alliumque ructat —si quando ad thalamum, &c., trông hắn ngớ ngẩn, ngu ngốc và đần độn làm sao, cách hắn hành xử chẳng khác nào một tên hề quê mùa! Nàng thậm chí chẳng thèm đến gần hắn nếu không hoàn toàn tự nguyện, mà hất hủi hắn một cách triệt để, giống như cách Venus từng ruồng bỏ gã Vulcan nhọ nhem của mụ vào phút cuối,

Nec Deus hunc mensa, Dea nec dignata cubili est.

Và Lucretia, một tiểu thư xứ Senae, sau khi chỉ vừa lướt nhìn thấy Euryalus, in Eurialum tota ferebatur, domum reversa, &c., nàng không tài nào rời mắt khỏi hắn khi hắn có mặt —tantum egregio decus enitet ore, và khi hắn vắng bóng, nàng chẳng thể nghĩ đến ai khác ngoài hắn, odit virum, nàng lập tức căm ghét chồng mình, chẳng thể nào chịu nổi sự hiện diện của hắn:

Et conjugalis negligens tori, viro

Praesente, acerbo nauseat fastidio;

Trái ngược hoàn toàn với những luật lệ của hôn nhân,

Nàng căm ghét tận xương tủy diện mạo của chồng mình;

và tìm kiếm mọi cơ hội để được gặp lại người tình trong mộng.

Giờ đây, khi người chồng quan sát thấy vợ mình có bản tính lẳng lơ đến thế, “tỏ ra quá đỗi phóng túng và thân mật với mọi gã trai trẻ, sự vô liêm sỉ và trăng hoa của nàng” (như Camerarius đã lưu ý), điều đó ắt hẳn sẽ mang lại mầm mống hoài nghi cho anh ta, khi nàng vẫn cứ chưng diện vượt quá khả năng và tài sản của mình, thực hiện những chuyến đi vô bổ, những cuộc thăm viếng không cần thiết, la cà ở ngoài quá lâu cùng những thành phần này thành phần nọ, thường xuyên lui tới các buổi biểu diễn kịch nghệ, vũ hội, yến tiệc và mọi buổi tụ tập công cộng, lại có những cử chỉ thiếu đoan chính, những lời lẽ suồng sã, đồng thời bày tỏ sự chán ghét đối với chính người chồng của mình; làm sao anh ta có thể tránh khỏi việc trở nên nghi ngờ và lập tức nổi cơn ghen tuông, “cho dù anh ta có là một Socrates thứ hai đi chăng nữa?” Socraticas tandem faciet transcendere metas; nhất là khi anh ta nhận thức được những thủ đoạn tinh vi và lén lút hơn của họ, những mánh khóe mà họ thường sử dụng để cắm sừng chồng (dum ludis, ludos haec te facit) họ giả vờ yêu thương, tôn kính, trinh bạch, và tỏ ra tôn trọng chồng hơn tất cả mọi người sống trên đời, trông chẳng khác nào những vị thánh sống, họ có thể giả nai che đậy khéo léo đến mức thậm chí không thèm liếc nhìn một người đàn ông khác trước mặt chồng, vô cùng đoan chính, vô cùng đạo đức và vô cùng sùng kính, họ không thể chịu đựng nổi cái tên hoặc diện mạo của một ả đĩ điếm nào, ôi trời ơi khiếp đảm quá! Và trong dáng vẻ bề ngoài của họ lại vô cùng ân cần và chu đáo, họ sẽ hôn chồng và ôm quàng lấy cổ chồng (chồng yêu ơi, chồng ngọt ngào của tôi ơi), đồng thời chào đón anh ta với một biểu cảm khuôn mặt được sắp đặt sẵn, nhất là khi anh ta trở về nhà; hoặc nếu anh ta rời khỏi nhà, họ sẽ khóc lóc, thở dài, than van và ra điều bệnh hoạn ngất xỉu (giống như người vợ của Jocundo trong tác phẩm của Ariosto, khi chồng nàng sắp sửa phải lên đường), thế nhưng thực chất lại là những ả đalam khốn kiếp, v.v., họ chẳng mảy mua màng gì đến chồng mình,

Trời ơi, nàng than thở, ý nghĩ đó khiến em sợ hãi vô cùng,

Đến mức hơi thở dường như muốn thắt nghẹn trong lồng ngực;

Hãy bình tĩnh nào người vợ và tình yêu ngọt ngào của anh, Jocundo cất lời

Và rơi nước mắt đầm đìa, hết lòng dỗ dành an ủi nàng, v.v.

Tất cả những điều đó vẫn chẳng thể xoa dịu nổi nỗi đau của người phụ nữ,

Em chắc chắn sẽ chết mất trước khi anh kịp quay trở lại,

Và em chẳng tài nào nghĩ ra cách gì để giữ lại mạng sống của mình,

Những ngày tháng và đêm dài đằng đẵng em phải chịu đựng sắp tới đây,

Miệng sẽ từ chối thức ăn, đôi mắt sẽ từ chối giấc ngủ, v.v.

Đúng ngay đêm hôm trước ngày mai,

Ngày mà chàng đã định sẵn chắc chắn sẽ lên đường,

Vợ của Jocundo ngã bệnh và ngất lịm đi vì đau đớn

Trong vòng tay chàng, trái tim nàng nặng trĩu sầu thương.

Thế nhưng bất chấp tất cả những giọt nước mắt giả tạo và lời thề thốt ấy, Jocundo vội vã quay trở lại vì quên mất một món trang sức,

Và chàng đã bắt quả tang người vợ hiền chung chăn gối của mình

Đang quấn quýt bên một gã trai lẳng lơ, vứt bỏ mọi sự liêm sỉ,

Tên ngoại tình đang ngủ say như chết,

Thế nhưng chỉ cần nhìn khuôn mặt hắn cũng đủ để nhận ra ngay lập tức:

Một đứa con hoang rách rưới được chồng nuôi nấng từ thuở lọt lòng,

Và giờ đây đang hiên ngang cưỡi trên yên ngựa của chủ nhân.

Cứ như thế, họ có thể ngụy trang một cách vô cùng tinh vi, như Platina đã miêu tả những thói hư tật xấu của họ, “hôn những người chồng mà họ thà muốn nhìn thấy treo cổ trên giá gót còn hơn, và thề thốt rằng họ yêu thương chồng thiết tha hơn cả sinh mạng của chính mình, người mà linh hồn họ thậm chí không thèm đánh đổi bằng một con chó nhỏ của họ,”

———similis si permutatio detur,

Morte viri cupiunt animan servare catellae.

Nhiều người trong số họ ra điều tỏ ra cực kỳ chuẩn mực và đạo đức thánh thiện, và tìm mọi cách để đến một nhà thờ nào đó để lắng nghe một vị linh mục tài đức nào đó thuyết giảng, một con người xuất sắc, thế nhưng mục đích thực chất chẳng phải vì điều gì khác (như tác giả tiếp tục phân tích) ngoài việc “được nhìn ngắm và được người ta ngắm nhìn, để quan sát xem thời trang nào đang thịnh hành, để gặp gỡ một kẻ dắt mối, mụ mối, một tu sĩ, thầy tu, hoặc để quyến rũ một gã trai bảnh bao nào đó.” Bởi vì họ tự thuyết phục bản thân rằng, như Nevisanus đã chỉ ra, “Được ngủ với một nhà quý tộc hoặc một vị linh mục giáo xứ hoàn toàn không phải là tội lỗi hay sự hổ thẹn, miễn là gã đó là một nam nhân khôi ngô;” “và mặc dù nàng quỳ gối rất thường xuyên và cầu nguyện một cách vô cùng sùng kính, thế nhưng” (như Platina nói) “tấm lòng nàng không hề hướng về sự bình an của chồng, hay phúc lợi của con cái, hay bất kỳ người bạn nào, mà là vì sức khỏe của người tình, sự bình an của kẻ dắt mối.” Nếu người chồng muốn nàng đi cùng, nàng sẽ giả vờ đổ bệnh,

Et simulat subito condoluisse caput: đầu nàng đau nhức và nàng không thể nhúc nhích nổi: thế nhưng nếu gã nhân tình của nàng cất lời mời gọi, nàng sẵn sàng đáp ứng mọi lúc mọi nơi, vào bất kỳ thời điểm nào trong đêm. Ở vương quốc Malabar và xung quanh vùng Goa thuộc Đông Ấn Độ, phụ nữ xảo quyệt đến mức bằng một loại thức uống nào đó mà họ cho đàn ông uống để xua tan muộn phiền theo lời họ nói, “họ sẽ khiến những người chồng chìm vào giấc ngủ suốt hai mươi bốn tiếng đồng hồ hoặc làm họ say mèm đến mức chẳng thể nhớ nổi bất kỳ điều gì họ vừa nhìn thấy hay nghe thấy, và sau đó bằng cách rửa chân cho họ, họ sẽ làm cho họ tỉnh lại, và cứ thế cắm sừng ngay trước mặt chồng mình.” Một số người có bản tính lẳng lơ vào mọi thời điểm, với tất cả những kẻ mà họ thích, trong khi những kẻ khác thì thận trọng hơn với một vài người, vào những thời điểm nhất định, giống như Augusta, Livia, non nisi plena navi vectorem tollebat. Nhưng như người ta đã nói,

Chẳng ngòi bút nào có thể viết nổi, chẳng chiếc lưỡi nào có thể thốt nên lời,

Bằng sức mạnh của sự hùng biện hay sự trợ giúp của nghệ thuật,

Một phần trăm những thói phản trắc của đàn bà.

Công bằng mà nói, cả hai bên đều thường xuyên mắc lỗi; cả nam lẫn nữ đều tạo ra những nguyên nhân chính đáng trong tâm trạng bất mãn này, làm trầm trọng thêm và mang lại mầm mống hoài nghi: thế nhưng phần lớn các nguyên nhân chủ yếu lại bắt nguồn từ những tai nạn và hoàn cảnh ngoại lai khác, ngay cả khi các bên tham gia hoàn toàn trong sạch và cả hai đều có bản tính tốt đẹp. Hành vi thiếu tế nhị của một gã trai lẳng lơ nào đó (và ngược lại là của một người phụ nữ lẳng lơ) thông qua việc thường xuyên lui tới một ngôi nhà, những cử chỉ suồng sã táo bạo, có thể tạo ra một vết nứt, và thông qua sự quá thân mật đó, nếu người chồng có sẵn máu ghen tuông, nó sẽ tô vẽ cho sự nghi ngờ của anh ta thành sự thật hoàn toàn. Nếu gã đó nghèo hèn, xuất thân thấp kém, theo Benedetto Varchi, và bề ngoài không có gì bắt mắt, anh ta sẽ ít nghi ngờ hơn; thế nhưng nếu đó là một gã trai khôi ngô, tuấn tú, giống như Alcibiades ở Hy Lạp và Castruccius Castrucanus ở Ý, có dòng dõi tốt, được ca ngợi vì những phẩm chất tốt đẹp, anh ta sẽ càng bận tâm nhiều hơn và rình rập mọi hành động của gã đó. Hoàng đế Theodosius từng tặng cho vợ mình là Eudoxia một quả táo bằng vàng khi ông đang theo đuổi nàng, quả táo mà mãi về sau nàng đã đem tặng cho một gã thanh niên trẻ tuổi trong triều đình có mối quan hệ đặc biệt với nàng. Hoàng đế tình cờ nhìn thấy quả táo này trên tay gã trai nọ, lập tức nổi cơn ghen tuông, nghĩ ngợi xa xôi vượt quá sự thật về sự không chung thủy của vợ, liền trục xuất gã đó khỏi triều đình và từ ngày hôm đó trở đi từ chối sống chung với nàng. Một thương gia giàu có có người vợ xinh đẹp; theo thói quen, ông lên đường đi làm ăn xa; trong lúc ông vắng nhà, một gã trai lẳng lơ đã đến cám dỗ vợ ông; nàng từ chối; thế nhưng gã đó, khi chết đi một ít lâu sau, đã để lại cho nàng một khoản thừa kế vì tình cảm mà hắn dành cho nàng. Khi trở về, người chồng ghen tuông của nàng, chỉ vì thấy vợ mình kiếm được nhiều tài sản hơn cả những gì ông thu về từ những chuyến đi biển, đã tống cổ nàng đi chỉ vì sự hoài nghi.

Giờ đây, khi những hoàn cảnh khác về thời gian và địa điểm, cơ hội và sự nài nỉ cùng hội tụ, liệu chúng có thể tạo nên điều gì mà không thành?

Cơ hội thuận lợi có thể chinh phục cả những ả kiêu kỳ nhất trên đời,

Miễn là gã biết chọn đúng thời điểm để chắc chắn không bao giờ thất bại:

Và rồi kẻ yêu mến tâm hồn ham vui của nàng, kết hợp sự đùa cợt bằng nghệ thuật,

Sẽ khiến ngọn lửa tình đang bùng cháy trong đôi mắt nàng lặn sâu vào tận trái tim.

Giống như tại các buổi biểu diễn, vũ hội, những bữa yến tiệc lớn, người này tách vợ mình ra để khiêu vũ, người kia ve vãn nàng ngay trước mặt chồng, kẻ thứ ba cám dỗ, kẻ thứ tư tìm cách luồn lách bằng một lời khen ngợi ngọt ngào, một nụ cười đắm say, tự làm mình trở nên đáng yêu bằng một câu nói mang hàm ý kép, hệt như gã bạn nhí nhảnh trong tác phẩm Satirist từng làm với Glycerium của mình, adsidens et interiorem palmam amabiliter concutiens,

Quod meus hortus habet sumat impune licebit,

Si dederis nobis quod tuus hortus habet;

cùng vô số những lời tương tự, v.v., và rồi như người ta đã nói,

Nàng chẳng thể nào giữ mình trinh bạch được lâu,

Khi bị tấn công dồn dập từ mọi phía.

Bởi vì sau mỗi bữa yến tiệc linh đình, Vino saepe suum nescit amica virum. Noah (như Hieronymus đã nói) “đã phơi bày thân thể trần truồng của mình trong cơn say xỉn, thứ mà suốt sáu trăm năm qua ông đã che đậy trong sự tỉnh táo.” Lot ngủ với các con gái của mình khi say rượu, giống như Cyniras với Myrrha —quid enim Venus ebria curat? Những kẻ đoan chính nhất cũng có thể bị đánh gục, hoặc nếu không, họ kết giao với những kẻ xấu, những người vốn dĩ đoan chính và không dám phạm lỗi, “nhưng được củng cố bởi những người khác, họ trở nên trơ trẽn, tự tin và vướng vào một thói hư tật xấu.”

Alia quaestus gratia matrimonium corrumpit,

Alia peccans multas vult morbi habere socias.

Hoặc nếu họ sinh sống ở những nơi bị nghi ngờ, chẳng hạn như trong một quán trọ tai tiếng, gần các khu ổ chuột, gần các tu viện nam nữ, Nevisanus bổ sung thêm, nơi có rất nhiều kẻ cám dỗ và chèo kéo, những kẻ ăn không ngồi rồi thường xuyên lai vãng quanh họ, điều đó hoàn toàn có thể mang lại cớ chính đáng cho sự nghi ngờ. Martial thời cổ đại từng lên án những kẻ giả vờ bệnh tật để được đến nhà tắm; bởi vì cứ thế, rất nhiều lần,

———relicto

Conjuge Penelope venit, abit Helene.

Penelope ra đi để lại chồng phía sau, và Helene bước tới.

Aeneas Sylvius đưa ra lời cảnh báo chống lại các cung điện hoàng gia, bởi vì ở đó có tot formosi juvenes qui promunt, quá nhiều những gã trai bảnh bao sẵn sàng chèo kéo, v.v. “Nếu bạn để nàng lại ở một nơi như thế, rất có thể bạn sẽ tìm thấy nàng trong một nhóm người mà bạn không hề thích thú gì, hoặc là họ đến tìm nàng, hoặc nàng đã đi tìm họ.” Kornmannus đưa ra một câu hỏi đùa cợt hoài nghi trong đất nước lẳng lơ của ông: Virginis illibata censeatur ne castitas ad quam frequentur accedant scholares? Và nhà luật học Baldus mỉa mai thêm rằng: quum scholaris, inquit, loquitur cum puella, non praesumitur ei dicere, Pater noster, khi một học giả trò chuyện với một thiếu nữ hoặc vợ của người khác trong phòng riêng, người ta sẽ mặc định là hắn không đọc kinh lạy cha đâu. Hoặc nếu tôi nhìn thấy một tu sĩ nam hay thầy tu leo thang vào ban đêm qua cửa sổ phòng của một thiếu nữ hay một góa phụ, tôi sẽ khó lòng mà nghĩ rằng lúc đó hắn ta đang đi ban phát các bí tích hay lắng nghe lời xưng tội của nàng. Đó chính là những nguyên nhân thông thường dẫn đến sự ghen tuông, những yếu tố được gia giảm hoặc đẩy lên tùy theo sự biến đổi của hoàn cảnh.