Mùa hè đến và cuộc sống thay đổi.

Một buổi sáng đẹp trời, Liza bước vào phòng tôi và cất giọng đùa cợt:

– Nào, thưa Ngài. Mọi thứ đã sẵn sàng rồi ạ.

Họ dìu Đức ông ra phố, đỡ tôi lên một chiếc xe ngựa rồi chở đi. Do không có việc gì làm, trên đường đi, tôi đọc ngược các tấm biển hiệu. Từ "Tavern" (Quán rượu) thành "Nrevat". Tên ấy dùng làm tước hiệu nam tước cũng được đấy: Nữ Nam tước Nrevat. Xa hơn một chút, tôi đi ngang qua cánh đồng cạnh nghĩa trang – nơi chẳng để lại trong tôi chút ấn tượng nào, dù chẳng mấy chốc nữa tôi cũng sẽ nằm lại đó. Sau hai tiếng ngồi xe, Đức ông được dẫn vào tầng trệt của một ngôi nhà tranh, đưa vào một căn phòng nhỏ nhắn, náo nhiệt dán giấy tường màu xanh nhạt.

Ban đêm chứng mất ngủ vẫn như trước, nhưng ban sáng tôi không còn thao thức nữa mà nằm bẹp trên giường, chẳng thèm nghe vợ nói. Tôi không ngủ, nhưng chìm trong một trạng thái lơ mơ, nửa tỉnh nửa mê; lúc ấy, bạn thừa biết mình không ngủ, nhưng lại đang mơ mộng. Tầm xế trưa tôi thức dậy, theo thói quen ngồi vào bàn, nhưng giờ đây tôi chẳng còn làm việc nữa mà tự giải khuây bằng mấy cuốn sách bìa vàng tiếng Pháp do Katy gửi cho. Dĩ nhiên, đọc các tác giả Nga thì sẽ mang tinh thần ái quốc hơn, nhưng thú thật là tôi không mặn mà lắm với họ. Trừ ra hai hay ba bậc lão làng, toàn bộ nền văn học hiện đại trông chẳng giống văn học chút nào, mà giống một thứ thủ công nghiệp gia đình kỳ quặc chỉ cốt để được khuyến khích, dẫu hàng hóa bán ra chang chứa nỗi miễn cưỡng. Những sản phẩm "cây nhà lá vườn" xuất sắc nhất ấy cũng chẳng thể gọi là đáng chú ý, và thật không tài nào khen ngợi một cách chân thành mà thiếu đi chữ "nhưng" vớt vát; điều tương tự cũng phải thốt lên với mọi tác phẩm văn học mới ra lò mà tôi đã đọc trong mười hay mười lăm năm qua. Không một tác phẩm nào nổi bật, và lúc nào bạn cũng phải gắn kèm chữ "nhưng". Chúng có sự khôn vặt, có vẻ cao thượng nhưng lại thiếu tài năng; có tài năng, cao thượng nhưng lại thiếu sự khôn vặt; hoặc rốt cuộc, có tài năng, sự khôn vặt nhưng lại chẳng có chút cao thượng nào.

Tôi không dám khẳng định sách tiếng Pháp là có tài năng, sự khôn vặt và cao thượng. Chúng cũng chẳng làm tôi thỏa mãn. Nhưng chúng không đến nỗi tẻ nhạt như sách Nga; và không hiếm khi ta tìm thấy ở đó thành tố cốt lõi của thiên tài sáng tạo – đó là ý thức về sự tự do cá nhân, thứ mà các tác giả Nga đang thiếu. Tôi chẳng thể nhớ nổi một cuốn sách mới nào mà ngay từ trang đầu tiên, tác giả đã không cố gắng tự trói buộc mình trong đủ mọi thứ ước lệ và khế ước với lương tâm. Người này thì sợ phải nhắc đến thân thể trần trụi, kẻ khác thì bị phân tích tâm lý trói chân trói tay, người thứ ba thì bắt buộc phải có "thái độ nhân ái với đồng loại", còn kẻ thứ tư thì nhồi nhét cả trang giấy miêu tả thiên nhiên chỉ để tránh bị nghi ngờ là đang mang tư tưởng vụ lợi... Người thì bằng mọi giá muốn tỏ ra là một kẻ tư sản qua những trang sách, kẻ khác lại bằng mọi giá muốn làm nhà quý tộc. Sự đắn đo, thận trọng, quỷ quyệt: nhưng tuyệt nhiên không có sự tự do, không có lòng dũng cảm để viết theo sở thích của mình, và do đó, chẳng có lấy một thiên tài sáng tạo nào.

Tất cả những điều này xin dành cho cái gọi là văn chương nghệ thuật.

Còn về các bài viết nghiêm túc bằng tiếng Nga, chẳng hạn như về xã hội học, hay nghệ thuật v.v., thì đơn giản là vì rụt rè nên tôi chẳng thèm đọc. Chẳng hiểu sao từ thời thơ ấu và niên thiếu, tôi đã có nỗi sợ hãi đối với những gác cổng và nhân viên phục vụ nhà hát, và nỗi sợ ấy cứ đeo đẳng tôi cho đến tận bây giờ. Ngay cả lúc này tôi vẫn sợ họ. Người ta bảo rằng chỉ có những gì không thể hiểu được mới đáng sợ. Và quả thực, rất khó để hiểu tại sao những người gác cửa lẫn nhân viên nhà hát lại cứ ra điều kiêu kỳ, ngạo mạn và lịch sự một cách quan cách đến thế. Khi đọc các bài viết nghiêm túc, tôi cũng mang đúng một nỗi sợ mơ hồ y hệt như vậy. Sự trang trọng ra vẻ ta đây của họ, nét đùa cợt mang phong thái của một vị tổng giám mục, thái độ suồng sã quá mức với các tác giả nước ngoài, khả năng tuôn ra những lời lẽ vô nghĩa đầy đường bệ – kiểu "lấy sự trống rỗng để lấp đầy khoảng không" – tất cả những điều ấy đều vượt ngoài tầm hiểu biết và vô cùng đáng sợ đối với tôi, hoàn toàn khác xa với sự khiêm nhường, điềm tĩnh cùng phong thái quý phái mà tôi quen bắt gặp khi đọc các trước tác về y học và khoa học tự nhiên của các nhà văn nước mình. Không chỉ các bài viết; tôi còn gặp khó khăn ngay cả khi đọc các bản dịch, dẫu chúng được biên tập bởi những người Nga nghiêm túc. Sự chiếu cố ra điều kẻ cả của phần lời tựa, sự la liệt của những chú thích từ dịch giả (thứ cản trở người đọc tập trung), cùng những dấu ngoặc hỏi hay chữ "sic" được dịch giả rải đầy sách hoặc bài viết – tất cả đối với tôi chẳng khác nào một cuộc tấn công vào nhân phẩm của tác giả, cũng như vào sự độc lập của tôi với tư cách là một độc giả.

Có bận tôi được mời làm chuyên gia cho Tối cao Pháp viện. Trong giờ giải lao, một đồng nghiệp chuyên gia đã thu hút sự chú ý của tôi vào hành vi thô lỗ của vị công tố viên đối với các bị cáo, trong đó có hai phụ nữ trí thức. Tôi nghĩ mình chẳng hề phóng đại chút nào khi đáp lại đồng nghiệp rằng thái độ của hắn ta chẳng thô lỗ hơn cách mà các tác giả viết bài nghiêm túc đối xử với nhau là mấy. Quả thực, cách hành xử của họ lỗ mãng đến mức người ta chỉ có thể nhắc đến với nỗi cay đắng. Họ đối xử với nhau hoặc với những cây bút mà họ phê bình hoặc là bằng sự cung kính thái quá, chẳng màng đến phẩm giá bản thân, hoặc mặt khác, họ đối xử với những người đó còn tệ hơn gấp bội so với cách tôi từng đối xử với Gnekker – con rể tương lai của tôi – trong những dòng ghi chép và suy nghĩ này. Những lời buộc tội vô trách nhiệm, những ý đồ đen tối, thậm chí là bất kỳ tội danh nào đi nữa, đều là món trang sức quen thuộc của các bài viết nghiêm túc. Và điều này, như các y bác sĩ trẻ của chúng ta rất thích nhắc trong các bài viết nhỏ của họ – hoàn toàn là một thứ lập luận tối hậu (ultima ratio). Một thái độ như thế tất yếu sẽ hằn in lên tính cách của thế hệ nhà văn trẻ, và vì thế tôi chẳng lấy làm ngạc nhiên chút nào khi trong những cuốn sách mới được bổ sung vào nền văn nghệ nước nhà mười hay mười lăm năm qua, các nam nhân vật chính uống rất nhiều vodka và các nữ nhân vật chính thì lại không đủ trinh bạch.

Tôi đọc sách tiếng Pháp và phóng tầm mắt ra khung cửa sổ đang mở – tôi nhìn thấy nhữngh hàng rào nhọn của mảnh vườn nhỏ, hai hoặc ba thân cây gầy guộc, và đằng kia, vượt qua khu vườn là con đường cái, những cánh đồng, rồi đến một dải rừng thông non rộng lớn. Tôi thường thích thú ngắm nhìn một cậu bé và cô bé có mái tóc vàng hoe, ăn mặc rách rưới, trèo lên hàng rào vườn rồi cười nhạo cái đầu hói của tôi. Trong đôi mắt nhỏ bé long lanh ấy, tôi đọc được câu: "Ra đây nào, đồ hói." Đây có lẽ là những con người hiếm hoi chẳng màng mảy may gì đến danh tiếng hay tước vị của tôi.

Bây giờ tôi không còn tiếp khách mỗi ngày nữa. Tôi chỉ xin nhắc đến những chuyến viếng thăm của Nicolas và Piotr Ignatievich. Nicolas thường đến thăm tôi vào các ngày nghỉ lễ, ngụy trang bằng cái cớ đến bàn công chuyện, nhưng thực chất là để thăm nom tôi. Cậu ta rất vui vẻ, một trạng thái chẳng bao giờ xuất hiện ở cậu vào mùa đông.

– Nào, anh có điều gì muốn nói đây? – Tôi vừa bước ra hành lang vừa hỏi.

– Thưa Ngài! – Cậu ta vừa nói vừa đặt tay lên ngực, nhìn tôi với vẻ ngây ngất của kẻ si tình. – Thưa Ngài! Xin Chúa chứng giám cho con! Nguyện xin Chúa đánh chết con tại chỗ này! Gaudeamus igitur juvenestus (*).

Và cậu ta sốt sắng hôn lên vai, lên tay áo và những chiếc cúc áo của tôi.

– Mọi chuyện bên đó vẫn ổn chứ? – Tôi hỏi.

– Thưa Ngài! Con thề với Chúa...

Cậu ta cứ huyên thuyên thề thốt mãi một cách hoàn toàn thừa thãi, khiến tôi chẳng mấy chốc mà chán ngấy, bèn đuổi cổ cậu ta xuống bếp để họ cho ăn cơm. Piotr Ignatievich cũng đến vào các ngày nghỉ lễ, cốt để thăm viếng và giãi bày tâm sự với tôi. Anh ta thường ngồi bên chiếc bàn trong phòng tôi, một cách khiêm nhường, ngăn nắp, khôn ngoan, chẳng dám bắt chéo chân hay chống khuỷu tay lên bàn, cứ thế kể cho tôi nghe bằng một chất giọng đều đều, điềm tĩnh những mẩu tin tức mà anh ta cho là vô cùng thú vị được nhặt nhạnh từ các tạp chí và tờ bướm.

Những mẩu tin ấy đều ná ná nhau và có thể tóm lược theo kiểu thế này: Một người Pháp phát hiện ra điều gì đó. Một người khác – là người Đức – liền vạch mặt kẻ kia bằng cách chỉ ra rằng phát hiện này thực ra đã có từ năm 1870 bởi một người Mỹ nào đó. Thế rồi một kẻ thứ ba – cũng là người Đức – lại chơi khăm cả hai vị bằng cách chứng minh rằng cả hai đều đã lú lẫn, khi nhầm những hạt không khí nhỏ xíu dưới kính hiển vi thành sắc tố tối màu. Ngay cả khi muốn làm tôi cười, Piotr Ignatievich cũng kể chuyện lê thê dài dòng, hệt như đang bảo vệ một luận án tiến sĩ, liệt kê tỉ mỉ các nguồn tài liệu văn học, cố gắng hết sức để không nhầm lẫn dù chỉ là ngày tháng, số báo cụ thể hay tên tuổi. Hơn thế nữa, anh ta không bao giờ gọi đơn giản là Petit, mà thế nào cũng phải là Jean Jacques Petit. Nếu lỡ ở lại ăn trưa, anh ta sẽ lại tuôn ra những mẩu chuyện thú vị kiểu ấy và đẩy tất cả mọi người vào sự chán chường. Nếu Gnekker và Liza nhân lúc có mặt anh ta mà bàn về các khúc trâm và đối khúc trâm, anh ta sẽ khiêm nhường hạ mi mắt xuống, nét mặt sầm lại. Anh ta cảm thấy hổ thẹn vì những chuyện vụn vặt nhảm nhí ấy lại có thể được đem ra bàn tán trước mặt những con người nghiêm túc như anh ta và tôi.

Trong tâm trạng hiện tại của tôi, chỉ năm phút thôi cũng đủ để anh ta làm tôi chán ngấy hệt như đã phải nhìn và nghe anh ta suốt cả một cõi vĩnh hằng. Tôi căm ghét con người tội nghiệp ấy. Tôi héo mòn dưới chất giọng điềm tĩnh, đều đều và thứ ngôn ngữ sách vở của anh ta. Những câu chuyện của anh ta làm tôi trở nên ngu ngốc... Anh ta dành cho tôi những tình cảm thân ái nhất và chỉ nói chuyện với tôi cốt để mang lại niềm vui cho tôi. Tôi báo đáp lại bằng cách trân trân nhìn vào mặt anh ta như thể muốn thôi miên, và thầm nghĩ: "Biến đi. Cút đi, cút đi..." Nhưng anh ta hoàn toàn miễn nhiễm với sự ám thị tinh thần của tôi, cứ ngồi, ngồi, và ngồi mãi...

Trong lúc anh ta ngồi với tôi, ý nghĩ này cứ bám riết lấy tôi không dứt: "Khi tôi chết, rất có thể hắn sẽ được bổ nhiệm vào chỗ của tôi." Thế rồi thính giả đáng thương của tôi hiện lên trong mắt tôi như một ốc đảo nơi dòng suối đã cạn khô, và tôi đâm ra cay nghiệt với Piotr Ignatievich, lầm lì và cau có hệt như thể kẻ ấp ủ những suy nghĩ ấy là hắn chứ không phải chính tôi. Khi anh ta bắt đầu thói quen ca ngợi các học giả Đức, tôi không còn cười đùa xởi lởi nữa, mà càu nhàu nghiêm giọng:

– Chúng là một lũ ngốc, đám người Đức của anh...

Chuyện này y hệt như cố Giáo sư Nikita Krylov thời ông tắm chung với Pirogov ở Reval. Ông nổi giận với dòng nước quá lạnh, rồi chửi bới "mấy tên Đức đểu cáng" ấy. Tôi cư xử tệ bạc với Piotr Ignatievich; và chỉ đến khi anh ta rời đi, nhìn qua cửa sổ thấy chiếc mũ xám của anh ta khuất dần sau hàng rào vườn, tôi mới muốn gọi giật anh ta lại và nói: "Thứ lỗi cho tôi nhé, anh bạn hiền."

Bữa ăn trưa diễn ra còn tẻ nhạt hơn cả hồi mùa đông. Lại cái tên Gnekker mà giờ đây tôi căm ghét và khinh bỉ, ngày nào cũng đến ăn cơm cùng tôi. Trước đây, tôi còn nhẫn nhịn chịu đựng sự hiện diện của hắn, nhưng bây giờ tôi toàn thốt ra những lời cay độc khiến vợ và Liza phải đỏ mặt. Bị cuốn đi bởi một cảm xúc tồi tệ, tôi thường nói những điều ngớ ngẩn và chẳng hiểu tại sao mình lại nói thế. Chẳng hạn có bận, sau khi trừng mắt nhìn Gnekker đầy khinh miệt một hồi lâu, chẳng vì lý do gì, tôi đột ngột phun ra một câu:

– Đại bàng có lúc bay là sát đất;

Loài gà muôn thuở chẳng tới trời cao.

Đáng tiếc thay, con gà Gnekker lại tỏ ra khôn ngoan hơn vị giáo sư đại bàng. Biết vợ và con gái đứng về phía mình, hắn vẫn duy trì chiến thuật ấy. Hắn đáp lại những cú châm chọc của tôi bằng sự im lặng ban ơn ("Ông già lú lẫn rồi... chấp làm gì cho mệt?"), hoặc mang tôi ra cười cợt một cách vui vẻ. Thật đáng kinh ngạc khi con người ta có thể tụt dốc đến mức tiểu nhân bỉ ổi nhường nào. Suốt bữa ăn, tôi chỉ có thể chìm đắm trong mộng tưởng rằng Gnekker sẽ bị vạch mặt là một kẻ bịp bợm, rằng Liza và vợ tôi sẽ nhận ra sai lầm của họ, và rồi tôi sẽ trêu tức họ – những giấc mơ thật lố bịch làm sao vào cái thời điểm mà tôi đã đặt một chân xuống mồ.

Giờ đây xuất hiện những sự hiểu lầm, loại mà trước kia tôi chỉ được nghe qua lời đồn. Dù rất đau đớn, tôi vẫn sẽ mô tả lại một vụ vừa xảy ra sau bữa trưa mấy hôm trước. Tôi đang ngồi trong phòng hút tẩu thuốc nhỏ. Vợ tôi bước vào, như mọi khi, ngồi xuống và bắt đầu trò chuyện. Rằng sẽ thật tuyệt làm sao nếu bây giờ chúng ta đến Kharkov khi thời tiết còn ấm áp và vẫn còn thời gian, để thăm dò xem cái gã Gnekker nhà mình thực chất là người thế nào.

– Được chứ. Tôi sẽ đi, – tôi đồng ý.

Vợ tôi đứng dậy, hài lòng với tôi, rồi đi về phía cửa; nhưng ngay lập tức quay lại:

– Nhân tiện, em còn một việc này muốn nhờ anh nữa. Em biết anh sẽ nổi giận; nhưng đó là bổn phận của em phải cảnh báo anh... Xin lỗi anh nhé, Nicolai – nhưng tất cả hàng xóm đã bắt đầu bàn tán về chuyện anh cứ liên tục đến chỗ Katy. Em không phủ nhận cô ta thông minh và có học thức. Dở mặt với cô ta thì rất vui. Nhưng ở tuổi của anh và với vị trí của anh mà lại đi tìm niềm vui trong cái hội ấy thì hơi kỳ cục... Hơn nữa, tiếng tăm của cô ta cũng đủ để...

Toàn bộ máu trong người tôi tức khắc dồn lên não. Mắt tôi lóe lên những đốm lửa. Tôi túm lấy tóc mình, dậm chân và thét lên bằng một giọng không phải của mình:

– Để mặc tôi, để tôi yên, để mặc tôi...

Khuôn mặt tôi lúc đó chắc hẳn rất đáng sợ, và giọng nói thì kỳ dị, nên vợ tôi bỗng tái mặt, cất tiếng kêu la tuyệt vọng bằng một giọng hét cũng chẳng phải của mình. Nghe tiếng kêu la, Liza và Gnekker lao vào, rồi đến cả Yegor.

Đôi chân tôi tê cứng đi, như thể chúng không còn tồn tại nữa. Tôi cảm thấy mình đang ngã vào vòng tay ai đó. Rồi tôi thoáng nghe thấy tiếng khóc lóc một lúc trước khi chìm vào cơn ngất lịm kéo dài hai, ba tiếng đồng hồ.

Giờ là chuyện về Katy. Ngày nào cô ấy cũng đến thăm tôi trước khi trời tối, điều này dĩ nhiên không thể qua khỏi mắt hàng xóm và bạn bè tôi. Chỉ một lát sau, cô ấy kéo tôi lên xe đi dạo. Katy có cỗ xe ngựa và chiếc xe thùng mới tậu vào mùa hè này. Nói chung, cô ấy sống như một bà hoàng. Cô ấy đã thuê một căn nhà tranh biệt lập đắt đỏ có khu vườn rộng, và mang toàn bộ đồ đạc ở thành phố vào đấy. Katy có hai người hầu gái và một đánh xe. Tôi thường hỏi cô ấy:

– Katy, cháu sẽ sống bằng gì khi đã tiêu sạch số tiền của cha cháu?

– Đến lúc đó rồi tính, – cô ấy đáp.

– Nhưng số tiền này xứng đáng được đối xử trân trọng hơn chứ, cháu yêu. Nó được kiếm ra bởi một người tốt và bằng những giọt mồ hôi lương thiện.

– Cháu nghe anh nói câu này rồi. Cháu biết rồi.

Đầu tiên chúng tôi đi qua cánh đồng, rồi đến khu rừng thông non mà người ta có thể nhìn thấy từ cửa sổ phòng tôi. Thiên nhiên đối với tôi vẫn đẹp đẽ như xưa, dẫu cho quỷ dữ cứ thì thầm vào tai tôi rằng dăm ba cây thông cây tùng này, lũ chim chóc hay những đám mây trắng trên bầu trời kia sẽ chẳng mờm mải gì đến sự vắng mặt của tôi sau ba, bốn tháng nữa khi tôi đã chết. Katy rất thích cầm cương, và thật may là thời tiết đẹp còn tôi thì đang ngồi bên cạnh cô ấy. Cô ấy đang ở tâm trạng vui vẻ và không thốt ra những lời cay đắng.

– Anh là một người rất tốt, Nicolai, – cô ấy nói. – Anh là một kẻ hiếm có khó tìm. Chẳng có diễn viên nào có thể đóng nổi vai của anh. Chẳng hạn như vai của em hay của Mikhail – dẫu là diễn viên tồi cũng có thể xoay xở được, nhưng vai của anh thì – chẳng có ai. Em ghen tị với anh, ghen tị đến phát điên lên được! Em là cái thá gì chứ? Là gì cơ chứ?

Cô ấy trầm ngâm suy nghĩ một lát rồi hỏi:

– Em là một hiện tượng tiêu cực, phải không?

– Đúng vậy, – tôi đáp.

– Hừm... thế thì phải làm sao đây?

Tôi biết đáp lại thế nào đây? Thật dễ dàng để thốt lên "Hãy làm việc đi", hay "Hãy đem tài sản của cô bố thí cho người nghèo", hoặc "Hãy tự ý thức về bản thân đi", và chính vì mọi thứ quá dễ nói nên tôi chẳng biết phải trả lời ra sao.

Các đồng nghiệp chuyên khoa trị liệu của tôi, khi giảng dạy các phương pháp chữa bệnh, thường khuyên rằng "phải cá nhân hóa từng trường hợp cụ thể". Lời khuyên này phải được tuân thủ để tự thuyết phục bản thân rằng những phương thuốc được ca ngợi trong sách giáo khoa là tốt nhất và phù hợp nhất theo quy tắc chung, lại hoàn toàn không thích hợp trong những trường hợp cụ thể. Điều đó cũng đúng với cả các tổn thương tinh thần. Nhưng tôi buộc phải trả lời một điều gì đó. Thế là tôi nói:

– Cháu có quá nhiều thời gian rảnh rỗi, cháu yêu ạ. Cháu phải nhận làm việc gì đó... Thậm chí, sao cháu không quay lại sân khấu nếu có khiếu.

– Cháu không thể.

– Cháu đang mang phong thái và giọng điệu của một kẻ đóng vai nạn nhân. Anh không thích điều đó chút nào, cháu yêu ạ. Cháu phải tự trách mình thôi. Hãy nhớ lại xem, cháu đã bắt đầu bằng việc nổi giận với con người và vạn vật nói chung; nhưng cháu chẳng bao giờ làm gì để cải thiện một trong số chúng cả. Cháu đã không chịu đấu tranh chống lại cái ác. Cháu đã mệt mỏi rồi. Cháu không phải là nạn nhân của cuộc đấu tranh mà là nạn nhân của sự yếu đuối của chính mình. Chắc chắn lúc đó cháu còn trẻ và thiếu kinh nghiệm. Nhưng giờ đây mọi thứ có thể khác đi. Nào, hãy làm diễn viên đi. Cháu sẽ làm việc; cháu sẽ phụng sự trong đền thờ nghệ thuật...

– Đừng có ra điều khôn ngoan nữa, Nicolai, – cô ấy ngắt lời. – Hãy thống nhất với nhau một lần cho rốt ráo: chúng ta hãy nói về các diễn viên, nữ diễn viên, nhà văn, nhưng hãy dẹp cái nghệ thuật ấy sang một bên đi. Anh là một con người hiếm có và xuất sắc. Nhưng anh chẳng hiểu đủ về nghệ thuật để coi nó là thứ gì đó thực sự thiêng liêng. Anh không có sự nhạy bén, không có đôi tai cảm thụ nghệ thuật. Cả đời anh bận rộn, và anh chẳng bao giờ có thời gian để trau dồi cái sự nhạy bén ấy. Thật đấy... em không thích những cuộc trò chuyện về nghệ thuật! – cô ấy tiếp tục với giọng căng thẳng. – Em không thích chúng. Người ta đã dung tục hóa nó đủ lắm rồi, xin cảm ơn.

– Ai đã dung tục hóa nó?

– Bọn họ dung tục hóa nó bằng những trận say xỉn, báo chí dung tục hóa nó bằng sự suồng sã, còn những kẻ thông thái thì dung tục hóa nó bằng triết lý.

– Triết lý thì liên quan gì đến chuyện này chứ?

– Liên quan nhiều lắm chứ. Nếu một kẻ triết lý, điều đó có nghĩa là hắn chẳng hiểu gì sất.

Để mọi chuyện không đi đến những lời cay đắng, tôi vội vã đổi chủ đề rồi im lặng suốt một quãng dài. Phải đến khi chúng tôi ra khỏi khu rừng và lái xe hướng về phía ngôi nhà tranh của Katy, tôi mới quay lại chủ đề khi nãy và hỏi:

– Dù vậy, cháu vẫn chưa trả lời anh tại sao cháu lại không muốn lên sân khấu?

– Thật sự là tàn nhẫn quá, – cô ấy kêu lên, bỗng đỏ bừng cả mặt. – Anh muốn em phải nói thẳng sự thật ra cơ đấy. Được thôi, nếu... nếu anh cứ khăng khăng đòi thế! Em không có tài! Không có tài và... lại quá nhiều tham vọng! Đấy, vừa lòng anh chưa!

Sau lời thú nhận ấy, cô ấy quay mặt đi chỗ khác, và để che giấu đôi bàn tay đang run rẩy, liền giật mạnh dây cương.

Khi chúng tôi đến gần ngôi nhà tranh của cô ấy, từ đằng xa đã thấy Mikhail đang thẩn thơ đi lại bên cổng, vẻ đầy sốt ruột ngóng chờ chúng tôi.

– Lại cái lão Fiodorovich này rồi, – Katy bực dọc nói. – Xin anh hãy kéo hắn ra xa hộ em. Em phát ngấy lên được. Hắn nhạt nhẽo quá... Cứ để hắn đi cho quỷ tha ma bắt.

Lẽ ra Mikhail Fiodorovich phải xuất ngoại từ đời thủa nào rồi, thế nhưng anh ta cứ khất lần việc khởi hành qua mỗi tuần. Dạo gần đây ở anh ta có mấy đổi khác. Anh ta bỗng gầy sọp đi, bắt đầu nhiễm thói nghiện ngập – điều chưa từng xảy ra trước kia, và phần chân mày đen đã ngả màu hoa râm. Khi cỗ xe ngựa dừng lại trước cổng, anh ta chẳng tài nào giấu nổi niềm vui sướng và sự sốt ruột. Anh ta lo lắng đỡ Katy và tôi xuống xe, vồn vã đặt câu hỏi, cười vang, chà xát đôi bàn tay chậm rãi, và cái vẻ dịu dàng, sùng kính, thuần khiết nào đó mà trước đây tôi chỉ nhận ra trong ánh mắt anh ta giờ đây lan tỏa khắp khuôn mặt. Anh ta vừa hạnh phúc lại vừa hổ thẹn vì hạnh phúc của chính mình, hổ thẹn với thói quen đến nhà Katy mỗi buổi chiều, để rồi thấy cần thiết phải ngụy biện một lý do nào đó cho sự xuất hiện của mình, một điều vô lý rành rành kiểu như: "Tôi tiện đường đi qua, nghĩ bụng ghé vào chơi một lát thôi."

Cả ba chúng tôi bước vào nhà. Đầu tiên là uống trà, rồi những người bạn cũ của chúng tôi – hai cỗ bài – lại xuất hiện trên bàn, kèm theo một miếng phô mai lớn, dăm trái cây và một chai champagne vùng Krym. Các chủ đề trò chuyện chẳng có gì mới mẻ, mà y hệt như hồi mùa đông. Đại học, sinh viên, văn chương, sân khấu – tất cả đều được đem ra mổ xẻ. Bầu không khí đặc quánh những lời thị phi và ngày càng ngột ngạt. Nó bị vấy bẩn bởi hơi thở, không phải của hai con cóc như hồi mùa đông, mà giờ đây là của cả ba. Bên cạnh tiếng cười baritone trầm ấm và tiếng khúc khích như tiếng đàn phong cầm, người hầu gái phục vụ chúng tôi còn nghe thấy cả tiếng cười lạo xạo khó chịu của một lão tướng quân trong kịch ca vũ: "Hê, hê, hê!"