Viên tham sự nhà nước Usielkov, một kiến trúc sư, đã trở về quê nhà theo lệnh triệu tập để trùng tu ngôi nhà thờ nghĩa trang. Ông sinh ra ở thị trấn này, đã lớn lên và kết hôn ở đây, thế nhưng khi bước xuống tàu, ông hầu như không còn nhận ra nó nữa. Mọi thứ đều đã đổi thay.

Chẳng hạn, mười tám năm trước, khi ông rời thị trấn để định cư ở Petersburg, nơi nay là ga xe lửa thì xưa kia từng là bãi trẻ con săn chuột nhảy; giờ đây, khi bước vào Phố Lớn, người ta thấy một khách sạn bốn tầng mang tên "Hotel Vienna" với những căn hộ cho thuê, vị trí mà ngày trước từng là một hàng rào xám xịt xấu xí. Thế nhưng, chẳng phải hàng rào, hay những ngôi nhà, hay bất cứ thứ gì thay đổi nhiều cho bằng con người. Qua gặng hỏi người gác cổng, Usielkov phát hiện ra rằng hơn nửa số người mà ông nhớ mặt đều đã qua đời, thành kẻ ăn mày, hoặc bị lãng quên.

– Anh có nhớ Usielkov không? – ông hỏi người gác cổng. – Usielkov, viên kiến trúc sư, kẻ đã ly dị vợ... Anh ta có một ngôi nhà ở phố Sviribev... Chắc chắn là anh phải nhớ chứ.

– Không, tôi chẳng nhớ ai mang cái tên ấy cả.

– Sao lại thế được, không thể nào quên được chứ. Đó là một vụ án đình đám. Ngay cả mấy kẻ đánh xe ngựa cũng biết cơ mà. Cố nhớ lại xem. Vụ ly hôn của anh ta do viên biện hộ Shapkin lo liệu, kẻ bịp bợm đó... tay lừa đảo khét tiếng, kẻ từng bị ăn đòn tơi bời ở câu lạc bộ...

– Ý ngài là Ivan Nicolaich phăng-chê?

– Đúng rồi... Cậu ta còn sống không? Hay đã chết rồi?

– Tạ ơn trời, ngài ấy vẫn còn sống. Ngài ấy bây giờ là công chứng viên, có văn phòng hẳn hoi. Khấm khá lắm. Hai ngôi nhà ở phố Kirpichny. Mới đây vừa gả chồng cho con gái xong.

Usielkov đi qua đi lại từ góc phòng này sang góc phòng khác. Một ý nghĩ chợt lóe lên trong đầu ông. Vì quá buồn chán, ông quyết định đi tìm Shapkin. Lúc đó trời đã xế chiều khi ông rời khách sạn và thong thả đi bộ đến phố Kirpichny. Ông tìm thấy Shapkin tại văn phòng và hầu như không thể nhận ra hắn.

– Anh không nhận ra tôi ư... Anh quên mất tôi rồi sao... – Usielkov lên tiếng. – Tôi là thân chủ cũ của anh đây, Usielkov.

– Usielkov ư? Usielkov nào cơ? À! – Trí nhớ bỗng ùa về với Shapkin: hắn nhận ra ông và đâm ra bối rối. Những tiếng kêu lên ngạc nhiên, những câu hỏi, những ký ức tuôn trào.

– Chưa từng nghĩ tới... chưa bao giờ dám mơ tới... – Shapkin cười khúc khích. – Ngài muốn dùng gì nào? Ngài thích uống sâm-panh chứ? Hay có lẽ ngài thích ăn hàu. Ôi trời ơi, tôi từng vét của ngài không biết bao nhiêu là tiền trong những ngày tháng cũ — nhiều đến mức tôi chẳng biết phải đền đáp ngài ra sao cho xứng đáng.

– Xin đừng bận tâm, – Usielkov nói. – Tôi không có thời gian. Tôi phải đến nghĩa trang và kiểm tra nhà thờ. Tôi đang nhận một công việc.

– Tuyệt quá. Chúng ta sẽ ăn gì đó, làm vài ly rồi cùng đi. Tôi có mấy con ngựa tuyệt vời lắm! Tôi sẽ đưa ngài đến đó và giới thiệu ngài với ông trùm chánh... Tôi sẽ sắp xếp mọi chuyện ổn thỏa... Nhưng có chuyện gì thế, người anh em quý mến của tôi? Ngài đang né tránh tôi à, hay sợ hãi điều gì? Xin mời ngồi lại gần đây. Giờ thì chẳng còn gì phải sợ nữa đâu... Xưa kia, quả thực tôi rất sắc sảo, cũng hơi đểu cáng một chút... nhưng bây giờ thì tôi ngoan hiền hơn nước, khiêm nhường hơn cỏ rồi. Tôi đã già; có gia đình rồi. Con cái đùm đề... Đến lúc phải chết rồi đây!

Hai người bạn ăn uống qua loa vài món rồi lên một cỗ xe ngựa kéo đôi phóng thẳng ra nghĩa trang.

– Phải, đó là một quãng thời gian tuyệt đẹp, – Shapkin hồi tưởng khi ngồi trên xe trượt tuyết. – Tôi nhớ, nhưng thực sự không thể tin nổi. Ngài còn nhớ cách ngài ly dị vợ thế nào không? Đã ngót nghét hai mươi năm rồi, và có lẽ ngài đã quên sạch mọi thứ, nhưng tôi thì vẫn nhớ như in cứ như thể mình mới nhận đơn kiện ngày hôm qua vậy. Chúa tôi, ngày ấy tôi khốn nạn làm sao! Hồi đó tôi là một tay ranh mãnh, quỷ quyệt, đầy rẫy những thủ đoạn và thói lọc lừa... và tôi hay dính líu vào những vụ mờ ám, nhất là khi có thù hòn hậu hĩnh, chẳng hạn như trường hợp của ngài. Hồi đó ngài trả tôi bao nhiêu nhỉ? Năm — sáu trăm. Đủ làm cho bất cứ ai phải chao đảo! Lúc ngài lên đường đi Petersburg thì ngài đã phó mặc toàn bộ vụ việc vào tay tôi. "Tùy anh muốn làm gì thì làm!" Còn người vợ cũ của ngài, Sophia Mikhailovna, dẫu xuất thân từ một gia đình thương gia, lại là kẻ kiêu ngạo và ích kỷ. Để mua chuộc mụ nhận phần lỗi về mình là điều khó khăn — vô cùng khó khăn. Tôi thường đến gặp mụ để bàn chuyện làm ăn, và hễ trông thấy tôi, mụ liền bảo người hầu: "Masha, có phải ta đã dặn là ta không tiếp mấy kẻ khốn nạn này không." Tôi thử cách này rồi cách khác... viết thư cho mụ, tìm cách gặp mặt tình cờ — chẳng ăn thua gì. Tôi buộc phải thông qua một bên thứ ba. Tôi đã mất rất nhiều thời gian rắc rối với mụ, và mụ chỉ chịu khuất phục khi ngài đồng ý đưa cho mụ mười nghìn. Mụ không thể cưỡng lại sức nặng của mười nghìn rúp. Mụ đã đầu hàng... Mụ bật khóc, nhổ nước bọt vào mặt tôi, nhưng rồi vẫn phải chịu khuất phục và nhận phần lỗi về mình.

– Theo tôi nhớ thì số tiền mụ ta nhận từ tôi là mười lăm, chứ không phải mười nghìn, – Usielkov nói.

– Vâng, tất nhiên rồi... mười lăm, tôi nhớ nhầm đấy thôi, – Shapkin lúng túng đáp. – Dù sao thì mọi chuyện cũng đã qua và khép lại rồi. Sao tôi lại không thể thú nhận một cách thành thật cơ chứ? Mười nghìn tôi đưa cho mụ, còn năm nghìn còn lại tôi kỳ kèo bớt xén từ ngài để làm phần của mình. Tôi đã lừa cả hai người các ngài... Mọi chuyện đã qua rồi, có gì mà phải hổ thẹn chứ? Mà còn ai khác để mà vơ vét nữa cơ chứ, hỡi Boris Pietrovich, nếu không phải là từ ngài? Tôi hỏi ngài đấy... Ngài giàu có và khá giả. Ngài kết hôn vì bốc đồng: ngài ly dị cũng vì bốc đồng. Ngài đang kiếm được một gia tài lớn. Tôi nhớ ngài từng kiếm được tận hai mươi nghìn từ một bản hợp đồng duy nhất. Tôi còn có thể moi tiền ai, nếu không phải là ngài? Và tôi phải thú nhận rằng, tôi bị lòng đố kỵ gặm nhấm. Nếu ngài kiếm được một khoản tiền kếch xù, người ta sẽ ngả mũ kính chào ngài; nhưng cũng chính những con người ấy lại sẵn sàng nện cho tôi những trận đòn nhừ tử chỉ vì mấy đồng bạc lẻ và tát vào mặt tôi ở câu lạc bộ. Nhưng sao lại phải nhắc đến chuyện cũ làm gì? Đã đến lúc phải quên đi rồi.

– Xin anh cho biết, sau đó Sophia Mikhailovna sống ra sao?

– Với mười nghìn trong tay ấy à? Không thể thảm hại hơn thế... Chúa mới biết liệu đó là cơn điên cuồng hay chính sự kiêu hãnh và lương tâm đã dằn vặt mụ, vì mụ đã bán rẻ bản thân vì tiền — hoặc có lẽ vì mụ yêu ngài; nhưng ngài biết đấy, mụ đã đâm đầu vào rượu chè. Nhận được tiền là mụ bắt đầu la cà cùng bọn sĩ quan trên những chiếc xe tam mã... Rượu chè, trăng hoa, trụy lạc... Mụ bước vào một quán rượu với một tên sĩ quan, và thay vì uống rượu vang nhẹ hay rượu vang Bồ Đào Nha, mụ nốc cạn những loại cô-nhắc nặng đô nhất để tự đẩy mình vào cơn điên dại.

– Phải, mụ ta vốn là kẻ kỳ quặc. Tôi đã khổ sở đủ đường với mụ rồi. Mụ hay hờn dỗi vì mấy chuyện cỏn con rồiâm ỉ sinh bệnh thần kinh... Thế rồi chuyện gì đã xảy ra sau đó?

– Một tuần trôi qua, nửa tháng trôi qua... Tôi đang ngồi ở nhà viết lách. Bỗng nhiên, cánh cửa mở toang và mụ bước vào. "Hãy cầm lấy số tiền bị nguyền rủa của anh đi," mụ nói, rồi ném thẳng gói tiền vào mặt tôi... Mụ không thể cưỡng lại được... Đã thiếu mất năm trăm. Mụ mới chỉ tiêu hết có năm trăm thôi.

– Thế anh đã làm gì với số tiền đó?

– Mọi chuyện đã qua và chìm vào dĩ vãng rồi. Giấu giếm làm gì nữa chứ?... Chắc chắn là tôi đã nhận lấy nó rồi. Sao ngài cứ trừng trừng nhìn tôi thế? Hãy nghe tiếp đoạn sau đây đi. Đó cả là một cuốn tiểu thuyết, là nỗi đau đớn bệnh hoạn của một tâm hồn! Hai tháng trôi qua. Có đêm tôi lê thân về nhà trong cơn say khướt, tâm trạng đầy bực dọc... Tôi bật đèn lên và thấy Sophia Mikhailovna đang ngồi trên chiếc ghế sô-pha nhà tôi, cũng đang say mèm, đầu óc mơ màng, với một vẻ mặt hoang dại cứ như thể vừa mới trốn khỏi nhà thương điên vậy. "Trả lại tiền cho tao," mụ nói. "Tao đã đổi ý rồi. Nếu tao đã phải đèo bồng xuống âm phủ, tao muốn được điên cuồng, được cháy bỏng. Nhanh lên, đồ khốn, trả tiền cho tao." Thật là một cảnh tượng trơ trẽn làm sao!

– Thế còn anh... anh có đưa tiền cho mụ ấy không?

– Tôi nhớ là tôi đã đưa cho mụ mười rúp.

– Ồ... sao lại có chuyện đó được cơ chứ? – Usielkov cau mày. – Nếu bản thân anh không thể làm, hoặc không muốn làm, thì anh có thể viết thư cho tôi chứ... Mà tôi thì chẳng hề hay biết... tôi hoàn toàn không biết gì cả.

– Trời ạ, tại sao tôi phải viết thư, khi mà chính mụ ấy đã tự viết thư cho ngài lúc mụ đang nằm trong bệnh viện cơ mà?

– Lúc đó tôi quá bận rộn với cuộc hôn nhân mới nên chẳng màng gì đến những lá thư... Còn anh thì chỉ là người ngoài cuộc; anh đâu có mối thù hằn nào với Sophia Mikhailovna... Sao anh lại không giúp đỡ mụ ấy?

– Chúng ta không thể dùng tiêu chuẩn hiện tại để phán xét quá khứ được đâu, hỡi Boris Pietrovich. Bây giờ thì chúng ta suy nghĩ theo kiểu khác; nhưng hồi đó chúng ta lại nghĩ hoàn toàn khác... Giờ đây có lẽ tôi sẵn sàng bố thí cho mụ một nghìn rúp; nhưng ngày ấy, dẫu chỉ là mười rúp... mụ cũng chẳng dễ dàng gì mà có được. Đó là một câu chuyện khủng khiếp. Đã đến lúc phải quên đi rồi... Nhưng mà chúng ta đến nơi rồi đây!

Xe trượt dừng lại trước cổng nghĩa trang. Usielkov và Shapkin xuống xe, bước qua cổng và đi dọc theo một đại lộ dài và rộng. Những hàng cây anh đào trụi lá, những khóm keo, những cây thánh giá và đài tưởng niệm màu xám đang lấp lánh dưới lớp sương giá. Trong từng bông tuyết phản chiếu ánh nắng ngày xuân rực rỡ. Nơi đây thoang thoảng thứ mùi đặc trưng của mọi nghĩa trang: mùi trầm hương và mùi đất mới đào.

– Nghĩa trang nhà các anh đẹp thật đấy, – Usielkov nói. – Trông cứ như một vườn cây ăn quả vậy.

– Vâng, nhưng chỉ tiếc là bọn trộm thường hay lai vãng lấy cắp các đài tưởng niệm. Ngài nhìn kìa, đằng kia, phía sau cái đài tưởng niệm bằng gang ở bên phải ấy, Sophia Mikhailovna được chôn cất ở đó. Ngài có muốn đến xem không?

Hai người bạn rẽ sang bên phải, bước bì bõm trong lớp tuyết dày hướng về phía đài tưởng niệm bằng gang.

– Ngay dưới này, – Shapkin vừa nói vừa chỉ xuống một phiến đá cẩm thạch trắng nhỏ. – Hồi đó có tay sĩ quan cấp dưới nào đấy đã dựng tấm bia này trên mộ mụ. Usielkov chậm rãi cởi mũ, để lộ chiếc đầu hói trước màn tuyết trắng. Nhìn thấy vậy, Shapkin cũng cởi mũ ra, và một chiếc đầu hói khác lại lấp lánh dưới ánh mặt trời. Không gian xung quanh tĩnh mịch như chốn âm ti, ngỡ như bầu không khí cũng đã chết đi rồi. Hai người bạn lặng lẽ nhìn phiến đá, chìm đắm trong suy tư.

– Mụ ấy đang ngủ say! – Shapkin phá vỡ sự im lặng. – Và mụ chẳng mảy may bận tâm đến chuyện mình từng nhận phần lỗi về mình hay từng nốc rượu cô-nhắc nữa đâu. Xin ngài hãy thú nhận đi, Boris Pietrovich!

– Thú nhận điều gì? – Usielkov nghiêm giọng hỏi.

– Rằng dẫu quá khứ có gớm ghiếc đến đâu đi nữa, thì nó vẫn tốt đẹp hơn thế này. – Và Shapkin chỉ tay vào mái tóc điểm bạc của mình.

– Ngày trước tôi chẳng thèm nghĩ đến cái chết... Nếu gặp lại mụ ấy, có lẽ tôi đã tìm cách qua mặt, nhưng còn bây giờ... ồ, bây giờ thì khác rồi!

Nỗi buồn bã bủa vây Usielkov. Bất chợt, ông muốn khóc, khóc một cách thiết tha, giống như khao khát yêu đương thuở nào... Và ông cảm thấy những giọt nước mắt ấy thật tuyệt vời, thật thanh thảng biết bao. Khóe mắt ông rớm lệ và cổ họng nghẹn đắng, thế nhưng... Shapkin đang đứng ngay bên cạnh, và Usielkov cảm thấy hổ thẹn vì sự yếu đuối của mình trước mặt người khác. Ông vội vã quay người bước nhanh về phía nhà thờ.

Hai tiếng sau, sau khi đã thỏa thuận xong xuôi với tay trùm chánh và kiểm tra lại nhà thờ, ông chớp lấy cơ hội lúc Shapkin đang huyên thuyên trò chuyện với vị linh mục để chạy vụt đi khóc một trận cho thỏa lòng. Ông lủi thủi tiến về phiến đá với những bước chân dè dặt, ngó nghiêng quan sát xung quanh liên hồi. Tấm bia đá nhỏ màu trắng ngước nhìn ông đầy vẻ lơ đễnh, buồn bã và ngây thơ đến tội nghiệp, tựa hồ như bên dưới nấm mồ ấy là một thiếu nữ trong trắng chứ không phải một ả đàn bà hư hỏng từng qua một lần đò.

– Phải chi mình khóc được, phải chi có thể khóc được! – Usielkov thầm nghĩ.

Thế nhưng khoảnh khắc để khóc đã trôi qua mất rồi. Dẫu cho viên lão gia cố gắng làm cho đôi mắt mình rưng rưng và tự nhủ phải đẩy cảm xúc lên đến cao trào, nhưng những giọt nước mắt vẫn không sao chảy nổi và cổ họng cũng chẳng thể nghẹn ngào thêm lần nữa... Sau chừng mười phút chờ đợi, Usielkov buông thõng hai tay rồi bước đi tìm Shapkin.