Dạy xong trên lớp, tôi về nhà ngồi làm việc. Tôi đọc các bài phê bình, các luận án, hoặc chuẩn bị bài giảng cho buổi tiếp theo, đôi khi cũng tự viết lách điều gì đó. Công việc của tôi luôn bị ngắt quãng, bởi tôi còn phải tiếp khách.

Tiếng chuông cửa vang lên. Một người bạn đến để bàn tính đôi chuyện làm ăn. Ông bước vào, tay cầm nón và gậy. Ông nâng cả hai lên trước ngực rồi nói:

“Chỉ một phút thôi, một phút thôi mà. Mời ngồi, đồng nghiệp thân mến. Chỉ đôi ba lời thôi.”

Trước tiên, cả hai chúng tôi đều cố chứng tỏ cho đối phương thấy mình cực kỳ lịch sự và rất đỗi vui mừng khi gặp nhau. Tôi mời ông ngồi xuống ghế, ông lại nhường tôi ngồi; rồi chúng tôi vỗ nhẹ vào eo nhau, đặt tay lên cúc áo nhau, hệt như đang thăm dò và sợ làm đối phương bị thương. Cả hai cùng cười, dù chẳng ai nói câu gì buồn cười. Khi đã ngồi xuống, chúng tôi ghé đầu lại gần và bắt đầu thì thầm. Câu chuyện bắt buộc phải được phủ một lớp khách khí xa hoa kiểu Trung Hoa bằng những cụm từ như: “Ông nhận xét thật vô cùng xác đáng” hay “Tôi cũng đã từng có dịp phát biểu rằng.” Nếu một trong hai người pha trò, dù là trò đùa dở tệ, người kia cũng phải khẩy cười đáp lễ. Xong việc, bạn tôi vội vã đứng dậy, xua xua chiếc nón về phía đống tài liệu của tôi rồi cất lời từ giã. Chúng tôi lại vỗ nhẹ vào nhau lần nữa rồi cười. Tôi tiễn ông ra tận sảnh. Tại đây, tôi đỡ lấy chiếc áo khoác để giúp ông mặc vào, nhưng ông kiên quyết từ chối vinh dự quá lớn ấy. Rồi khi Yegor mở cửa, bạn tôi đoan chắc rằng tôi sẽ bị cảm lạnh, còn tôi thì vờ như sắp sửa bước theo ông ra tận ngoài đường. Và khi cuối cùng đã trở lại phòng làm việc, gương mặt tôi vẫn giữ nguyên nụ cười ấy, có lẽ chỉ là vì quán tính.

Một lúc sau, chuông lại rung. Có ai đó bước vào sảnh, mất một hồi lâu mới cởi xong áo khoác rồi hắng giọng ho. Yegor vào báo có một sinh viên đến gặp. Tôi bảo cho cậu ta vào. Ngay sau đó, một thanh niên có gương mặt dễ mến xuất hiện. Suốt một năm qua, giữa chúng tôi đã tồn tại thứ quan hệ gượng ép này. Cậu ta nộp những bài thi tồi tệ, còn tôi thì cho điểm gamma. Năm nào tôi cũng gặp chừng bảy người như thế, những kẻ mà theo tiếng lóng của sinh viên là bị tôi “cho ăn cày” hay “kéo qua lưới”. Những người trượt vì kém cỏi hoặc ốm đau thường nhẫn nại gánh chịu số phận chứ không mặc cả với tôi; chỉ có những kẻ tính tình hăng hái, “bản chất bộc bạch” mới đến tận nhà lèo nhèo với tôi, đó là những kẻ bị việc chậm thi làm cho mất cả ngon miệng hoặc không thể đều đặn đi xem nhạc. Với loại người thứ nhất, tôi thường quá tay nương nhẹ; còn loại người thứ hai, tôi bắt họ phải quay như chong chóng suốt một năm trời.

“Mời ngồi,” tôi nói với vị khách. “Cậu có điều gì muốn nói?”

“Xin Giáo sư thứ lỗi vì đã làm phiền....” cậu ta bắt đầu, giọng ấp úng và không bao giờ dám nhìn thẳng vào mặt tôi. “Em đã không dám làm phiền Giáo sư trừ khi.... Em đã thi môn của Giáo sư đến lần thứ năm rồi ... và vẫn trượt. Em khẩn cầu Giáo sư rủ lòng thương cho em điểm 'đạt', bởi vì....”

Lời bào chữa mà tất cả những kẻ lười biếng đưa ra luôn luôn giống nhau. Môn nào họ cũng qua với kết quả xuất sắc, chỉ trượt mỗi môn của tôi, điều này càng kỳ lạ hơn vì họ luôn học môn của tôi chăm chỉ nhất và nắm rất vững. Họ trượt chỉ vì một sự hiểu nhầm không sao giải thích nổi.

“Anh bạn à, xin lỗi nhé,” tôi bảo vị khách. “Nhưng tôi không thể cho cậu điểm 'đạt' được—không thể nào. Cậu hãy về đọc lại bài giảng rồi quay lại đây. Khi đó chúng ta sẽ tính.”

Tới đây là khoảng lặng. Tôi bỗng muốn hành hạ cậu sinh viên này một chút, bởi cậu ta thà chuộng bia và nhạc kịch hơn là khoa học; tôi thở dài nói:

“Theo tôi, điều tốt nhất cho cậu lúc này là từ bỏ hẳn Khoa Y đi. Với năng lực của cậu, nếu việc thi qua môn còn không làm nổi thì xem ra cậu chẳng có ước muốn lẫn thiên chức để làm bác sĩ đâu.”

Gương mặt vị khách hăng hái của tôi bỗng trở nên trầm trọng.

“Xin lỗi Giáo sư,” cậu ta mỉm cười, “nhưng về phần em thì làm vậy thật kỳ quặc, nếu không muốn nói là quá đáng. Học y suốt năm năm trời mà đột nhiên—từ bỏ hết sao.”

“Phải, nhưng thà lãng phí năm năm còn hơn là dành trọn phần đời còn lại cho một nghề mà cậu không hề yêu thích.”

Lập tức tôi lại cảm thấy tội nghiệp cho cậu ta và hối hả nói thêm:

“Thôi được, tùy cậu muốn làm gì thì làm. Hãy đọc thêm một chút rồi quay lại.”

“Khi nào ạ?” kẻ lười biếng hỏi bằng giọng ngây dại.

“Bất cứ khi nào cậu thích. Ngay ngày mai cũng được.”

Và tôi đọc được trong đôi mắt dễ mến của cậu ta suy nghĩ: “Tôi có thể đến lần nữa; nhưng ông lại tống cổ tôi về thôi, đồ lão già độc ác.”

“Dĩ nhiên rồi,” tôi nói, “cậu sẽ chẳng uyên bác hơn đâu dù có phải đến gặp tôi thi lại đến mười lăm lần; nhưng điều đó sẽ rèn luyện nhân cách cho cậu. Cậu phải biết ơn vì điều đó mới phải.”

Im lặng. Tôi đứng dậy chờ vị khách ra về. Nhưng cậu ta vẫn đứng đó, nhìn ra cửa sổ, vuốt ve chòm râu nhỏ và suy ngẫm. Mọi chuyện bắt đầu trở nên tẻ nhạt.

Vị khách hăng hái của tôi có một giọng nói truyền cảm, dễ nghe, đôi mắt thông minh, hóm hỉnh, và gương mặt hiền lành, hơi phúng phính vì quá chăm uống bia và nằm dài trên ghế sofa. Rõ ràng cậu ta có thể kể cho tôi nghe nhiều điều thú vị về nhạc kịch, về những cuộc tình, về những người bạn mà cậu ta thần tượng; nhưng tiếc thay, hoàn cảnh lại không cho phép. Giá mà được nghe thì tôi cũng sẵn lòng lắng nghe biết mấy!

“Lấy danh dự ra mà đảm bảo, thưa Giáo sư, nếu Giáo sư cho em điểm 'đạt', em sẽ....”

Vừa nghe đến câu “lấy danh dự ra”, tôi liền xua tay rồi ngồi xuống bàn. Cậu sinh viên suy nghĩ một hồi rồi ngập ngừng nói:

“Trong trường hợp đó, xin chào Giáo sư.... Xin lỗi Giáo sư!”

“Chào anh bạn.... Chào cậu!”

Cậu ta bước ngập ngừng ra sảnh, chậm rãi mặc áo khoác, và khi ra đến ngoài đường, có lẽ lại đứng suy ngẫm một hồi lâu; chẳng nghĩ ra điều gì tốt đẹp hơn việc gán cho tôi nhãn hiệu “lão quỷ già”, cậu ta bèn đi đến một nhà hàng giá rẻ uống bia ăn tối, rồi về nhà ngủ. Cầu cho hương hồn cậu được siêu thoát, người lao động lương thiện ạ!

Tiếng chuông thứ ba. Bước vào là một bác sĩ trẻ trong bộ âu phục đen mới kíp, đeo kính gọng vàng và thắt chiếc cà vạt trắng không thể thiếu. Cậu ta tự giới thiệu bản thân. Tôi mời cậu ta ngồi và hỏi có việc gì. Vị linh mục trẻ của khoa học bắt đầu trình bày, không giấu nổi sự hồi hộp, rằng cậu ta đã hoàn thành kỳ thi bác sĩ năm nay, giờ chỉ còn phải viết luận án. Cậu ta muốn được làm việc với tôi, dưới sự hướng dẫn của tôi; và tôi sẽ ban cho cậu ta một ân huệ lớn lao nếu gợi ý một chủ đề cho bản luận án ấy.

“Tôi rất vui được giúp đỡ đồng nghiệp thân mến,” tôi nói. “Nhưng trước hết, chúng ta hãy thống nhất với nhau xem luận án là gì đã. Thông thường, chúng ta hiểu đó là tác phẩm được tạo ra từ năng lực sáng tạo độc lập. Có đúng thế không? Còn một công trình được viết dựa trên chủ đề của người khác, dưới sự hướng dẫn của người khác, thì lại mang một tên gọi khác.”

Vị nghiên cứu sinh im lặng. Tôi bùng nổ và nhảy chồm khỏi ghế. “Tại sao tất cả các anh cứ kéo đến tìm tôi? Tôi thật không hiểu nổi,” tôi giận dữ gắt lên. “Tôi mở cửa hàng chắc? Tôi đâu có bán luận văn qua quầy. Lần thứ một nghìn tôi xin tất cả các anh hãy để tôi yên. Xin lỗi vì sự thô lỗ của tôi, nhưng tôi đã quá mệt mỏi với việc này rồi!”

Vị nghiên cứu sinh vẫn im lặng. Chỉ có đôi má cậu ta ửng lên một vệt hồng. Gương mặt cậu ta thể hiện sự kính trọng sâu sắc dành cho cái tên lừng lẫy và sự uyên bác của tôi, nhưng tôi nhìn thấy trong mắt cậu ta sự khinh bỉ dành cho giọng nói, vóc dáng đáng thương và những cử chỉ dồn dập của tôi. Khi giận dữ, trong mắt cậu ta tôi dường như chỉ là một kẻ vô cùng kỳ dị.

“Tôi không mở cửa hàng,” tôi nổi giận đùng đùng. “Chuyện thật vô lý! Tại sao các anh không muốn tự lập? Tại sao các anh lại thấy sự tự do đáng ghét đến thế?”

Tôi nói rất nhiều, nhưng cậu ta vẫn giữ im lặng. Cuối cùng, từng chút một, tôi lấy lại bình tĩnh, và dĩ nhiên là đầu hàng. Vị nghiên cứu sinh sẽ nhận từ tôi một đề tài chẳng có giá trị gì, sẽ viết một bản luận văn thừa thãi dưới sự giám sát của tôi, sẽ bảo vệ thành công buổi tranh luận tẻ nhạt với tấm bằng ưu và nhận về một học vị uyên bác nhưng vô dụng.

Những tiếng chuông cứ liên tục vang lên không hồi kết, nhưng ở đây tôi chỉ giới hạn kể bốn lần. Tiếng chuông thứ tư vang lên, và tôi nghe thấy những bước chân quen thuộc, tiếng váy sột soạt, cùng giọng nói thân thương.

Mười tám năm trước, người bạn thân thiết của tôi, một bác sĩ nhãn khoa, qua đời để lại cô con gái bảy tuổi tên là Katy cùng sáu mươi nghìn rúp. Theo di chúc, ông giao cô bé cho tôi giám hộ. Katy sống trong gia đình tôi cho đến năm mười tuổi. Sau đó cô bé được gửi vào trường nội trú và chỉ sống cùng tôi trong những kỳ nghỉ hè. Tôi không có thời gian để để mắt đến việc học hành của cô. Tôi chỉ quan sát cô theo từng đợt đứt quãng; bởi vậy tôi khó có thể nói được nhiều về thời thơ ấu của cô.

Điều cốt yếu mà tôi nhớ tới, điều mà tôi luôn thích hoài niệm trong ký ức, là niềm tin tưởng kỳ lạ mà cô bé dành cho tôi mỗi khi bước vào nhà tôi, hay những lúc cần bác sĩ khám bệnh—một niềm tin luôn tỏa sáng trên gương mặt đáng yêu ấy. Cô bé thường ngồi đâu đó trong góc phòng với khuôn mặt quấn băng, và chắc chắn là đang chăm chú quan sát điều gì đó. Dù là nhìn tôi viết và đọc sách, nhìn vợ tôi tất bật ngược xuôi, nhìn người đầu bếp gọt khoai tây trong bếp hay nhìn con chó đùa giỡn—đôi mắt cô bé lúc nào cũng biểu lộ một điều duy nhất: “Mọi thứ diễn ra trên thế gian này,—tất cả đều tuyệt vời và thông tuệ.” Cô bé rất tò mò và cực kỳ thích trò chuyện với tôi. Cô sẽ ngồi ở bàn đối diện tôi, dõi theo từng cử động của tôi và đặt câu hỏi. Cô bé muốn biết tôi đọc gì, làm gì ở Đại học, tôi có sợ tử thi không, tôi làm gì với tiền của mình.

“Các anh sinh viên có đánh nhau ở Trường Đại học không ạ?” cô bé thường hỏi.

“Có chứ, cháu yêu.”

“Bác có bắt họ quỳ xuống không?”

“Có chứ.”

Và cô bé thấy thật buồn cười khi sinh viên đánh nhau và tôi bắt họ phải quỳ xuống, rồi cô bé bật cười. Cô là một đứa trẻ dịu dàng, ngoan ngoãn và biết chịu đựng.

Khá thường xuyên tôi thấy cô bé bị giật mất đồ, bị phạt bất công, hoặc sự tò mò không được thỏa mãn. Những lúc ấy, nỗi buồn sẽ phủ lên nét mặt tin cậy thường trực của cô—chỉ có thế thôi. Tôi không biết làm thế nào để đứng ra bảo vệ cô bé, nhưng khi nhìn thấy nỗi buồn của cô, tôi luôn muốn kéo cô lại gần và vỗ về bằng giọng của một bà vú già: “Ôi đứa trẻ mồ côi đáng yêu của tôi!”

Tôi cũng nhớ cô bé rất thích ăn mặc đẹp và xịt nước hoa. Ở điểm này cô bé giống hệt tôi. Tôi cũng thích quần áo đẹp và hương thơm tinh tế.

Tôi hối hận vì đã không có cả thời gian lẫn tâm trí để quan sát những khởi đầu và sự lớn lên của niềm đam mê vốn đã chiếm trọn lấy Katy khi cô mới mười bốn, mười lăm tuổi. Tôi muốn nói đến tình yêu mãnh liệt của cô dành cho sân khấu. Mỗi khi từ trường nội trú về nghỉ hè và sống cùng chúng tôi, không có gì làm cô vui sướng và hào hứng trò chuyện bằng kịch bản và diễn viên. Cô làm chúng tôi mệt mỏi vì những câu chuyện không hồi kết về sân khấu. Chỉ riêng tôi là không lỡ từ chối lắng nghe cô. Vợ và các con tôi thì chẳng buồn nghe. Khi cảm thấy khao khát được chia sẻ những niềm hân hoan ấy, cô sẽ vào phòng làm việc của tôi và nũng nịu: “Bác Nicolai Stiepanich, cho cháu nói chuyện với bác về sân khấu đi.”

Tôi thường chỉ đồng hồ và bảo:

“Bác cho cháu nửa giờ. Bắt đầu đi!”

Về sau, cô thường mang về hàng đống ảnh của những nam nữ diễn viên mà cô tôn thờ—hàng tá bức ảnh. Rồi nhiều lần cô thử tham gia vào các buổi diễn kịch nghiệp dư, và cuối cùng khi rời trường nội trú, cô tuyên bố với tôi rằng mình sinh ra là để làm diễn viên.

Tôi chưa bao giờ chia sẻ niềm đam mê của Katy dành cho sân khấu. Quan điểm của tôi là nếu một vở kịch hay thì chẳng cần làm phiền đến diễn viên để tạo ra ấn tượng đúng đắn; người ta chỉ cần đọc nó là đủ thấy hài lòng rồi. Còn nếu kịch đã dở, thì không diễn xuất nào có thể cứu vãn được.

Hồi còn trẻ tôi hay đi xem kịch, còn ngày nay gia đình tôi mỗi năm hai lần lại thuê một khán phòng hộp rồi kéo tôi đi đổi gió. Dĩ nhiên điều đó không đủ để cho tôi quyền phán xét về sân khấu; nhưng tôi xin phép nói vài lời. Theo tôi, sân khấu chẳng có chút tiến bộ nào trong suốt ba mươi hay bốn mươi năm qua. Tôi vẫn chẳng thể tìm thấy một ly nước sạch ở hành lang hay phòng giải lao, hệt như ngày trước. Giống như hồi đó, đám nhân viên phục vụ vẫn phạt tôi sáu xu cho chiếc áo khoác, mặc dù mặc áo ấm vào mùa đông chẳng có gì là phạm pháp. Giống như ngày trước, dàn nhạc vẫn chơi nhạc một cách hoàn toàn thừa thãi trong giờ nghỉ giữa hiệp, tạo thêm một ấn tượng mới lạ, chẳng liên quan gì đến cảm xúc thu nhận từ vở kịch. Giống như hồi đó, đàn ông vẫn kéo nhau ra quầy giải khát trong giờ nghỉ để uống rượu mạnh. Nếu không có sự cải thiện rõ rệt ở những chi tiết nhỏ, thì việc tìm kiếm sự tiến bộ ở những điều lớn lao hơn cũng là vô ích. Khi một diễn viên, bị trói buộc trong những truyền thống và định kiến sân khấu, cố đọc đoạn độc thoại đơn giản, bộc trực: “Sống hay không sống,” không chút tự nhiên mà lại kèm theo tiếng hít hà khó hiểu, tất yếu cùng những cơn co giật khắp cơ thể, hoặc khi anh ta cố thuyết phục tôi rằng Chazky, kẻ luôn trò chuyện với những đứa ngốc và yêu một đứa ngốc, là một người rất thông minh và vở “Nỗi đau của trí tuệ” không phải là một vở kịch tẻ nhạt,—thì từ trên sân khấu tôi lại hít phải bầu không khí của lối mòn cũ kỹ từng làm tôi phát điên bốn mươi năm trước khi tôi được chiêu đãi những tiếng than khóc cổ điển cùng hành động đấm ngực rầm rập. Mỗi lần bước ra khỏi rạp hát, tôi lại trở thành một kẻ bảo thủ triệt để hơn so với lúc mới vào.

Người ta hoàn toàn có thể thuyết phục đám đông ủy mị, tự mãn rằng sân khấu ở trạng thái hiện tại là một sự giáo dục. Nhưng không một ai hiểu rõ sự giáo dục thực sự là gì lại có thể tin vào điều đó. Tôi không biết năm mươi hay một trăm năm nữa nó sẽ ra sao, nhưng trong điều kiện hiện tại, sân khấu chỉ có thể là một hình thức giải trí. Thế nhưng sự giải trí ấy lại quá đắt đỏ nếu dùng thường xuyên, và cướp đi của đất nước hàng nghìn nam thanh nữ tú trẻ trung, khỏe mạnh, tài năng, những người mà nếu không cống hiến cho sân khấu thì đã có thể trở thành những bác sĩ, nông dân, cô giáo hay sĩ quan tuyệt vời. Nó cướp đi của công chúng những buổi tối, khoảng thời gian tốt nhất cho lao động trí óc và những cuộc trò chuyện bạn bè. Tôi xin bỏ qua sự tốn kém tiền bạc và những tổn hại về mặt đạo đức đối với khán giả khi họ chứng kiến những cảnh giết người, ngoại tình, hay phỉ báng bị dàn dựng sai lệch trên sân khấu.

Thế nhưng ý kiến của Katy thì hoàn toàn trái ngược. Cô đoan chắc với tôi rằng ngay cả ở trạng thái hiện tại, sân khấu vẫn đứng trên các phòng giảng đường và sách vở, đứng trên tất cả mọi thứ trên đời. Sân khấu là một sức mạnh hội tụ trong mình mọi ngành nghệ thuật, còn diễn viên là những con người mang sứ mệnh. Không một ngành nghệ thuật hay khoa học riêng lẻ nào có thể tác động đến tâm hồn con người mạnh mẽ và chân thực như sân khấu; và vì thế, việc một diễn viên trung bình tận hưởng sự nổi tiếng lớn hơn nhiều so với một học giả hay họa sĩ tài năng nhất là điều hoàn toàn hợp lý. Không có hoạt động công cộng nào có thể mang lại niềm hân hoan và sự thỏa mãn như hoạt động sân khấu.

Thế rồi vào một ngày đẹp trời, Katy gia nhập một đoàn kịch và rời đi, tôi tin là đến Ufa, mang theo rất nhiều tiền, một túi đầy những hy vọng hồng cầu phồng, cùng một số quan điểm rất cao siêu về nghề nghiệp này.

Những lá thư đầu tiên của cô trong chuyến đi thật tuyệt vời. Khi đọc chúng, tôi chỉ biết kinh ngạc rằng những tờ giấy nhỏ bé lại có thể chứa đựng nhiều sức trẻ, sự trong sáng thấu suốt, sự ngây thơ thần thánh đến thế, và đồng thời cũng có biết bao nhận định tinh tế, thấu đáo làm rạng danh cho một trí tuệ nam giới vững vàng. Về sông Volga, về thiên nhiên, về những thành phố cô đã ghé thăm, về bạn bè, về những thành công và thất bại—cô không phải đang viết, mà là đang hát. Mỗi dòng chữ đều tỏa ra niềm tin tưởng mà tôi từng thấy trên mặt cô; và cùng với tất cả những điều đó là vô số lỗi chính tả và hầu như không có lấy một dấu chấm câu.

Chưa đầy sáu tháng sau, tôi nhận được một lá thư đầy chất thơ và hào hứng, bắt đầu bằng câu: “Cháu đã yêu rồi.” Cô gửi kèm bức ảnh một thanh niên cạo râu sạch sẽ, đội chiếc mũ rộng vành, khoác chiếc áo choàng ca-rô qua vai. Những lá thư tiếp theo cũng tuyệt vời không kém, nhưng dấu chấm câu đã bắt đầu xuất hiện và các lỗi chính tả dần biến mất. Chúng mang một hương thơm nam tính nồng nàn. Katy bắt đầu viết về việc sẽ tốt biết bao nếu xây dựng một nhà hát lớn đâu đó ở vùng Volga, nhưng trên cơ sở hợp tác, và thu hút những nhà kinh doanh giàu có cùng các chủ tàu tham gia vào dự án. Sẽ có rất nhiều tiền, doanh thu khổng lồ, và các diễn viên sẽ làm việc theo hình thức góp vốn.... Có lẽ tất cả những điều này thực sự tốt đẹp, nhưng tôi không thể không nghĩ rằng những kế hoạch như vậy chỉ có thể đến từ cái đầu của một người đàn ông.

Dù sao thì trong khoảng mười tám tháng hay hai năm, mọi thứ dường như vẫn ổn thỏa. Katy đang yêu, dồn hết tâm trí vào công việc và hạnh phúc. Nhưng về sau, tôi bắt đầu nhận thấy những dấu hiệu suy sụp rõ rệt trong các lá thư của cô. Nó bắt đầu bằng việc Katy phàn nàn về bạn bè. Đây là dấu hiệu đầu tiên và đáng ngại nhất. Nếu một học giả hay nhà văn trẻ bắt đầu sự nghiệp của mình bằng việc phàn nàn cay đắng về các học giả hay nhà văn khác, điều đó có nghĩa là anh ta đã mệt mỏi và không còn phù hợp với công việc của mình nữa. Katy viết cho tôi rằng bạn bè cô không chịu đến tập luyện và chẳng bao giờ thuộc thoại; rằng họ thể hiện sự khinh bỉ tột cùng đối với công chúng trong những vở kịch vớ vẩn mà họ dàn dựng cũng như cách họ ứng xử. Để tăng doanh thu phòng vé—chủ đề duy nhất trong các cuộc trò chuyện—các nữ diễn viên nghiêm túc đã tự hạ thấp mình bằng cách hát những bài hát ủy mị, còn các nam diễn viên kịch nghệ thì hát những bài hát vũ trường, nhạo báng những người chồng bị cắm sừng và những người vợ bất trung đang mang thai. Nói ngắn gọn, thật kinh ngạc khi nghề này ở các tỉnh lẻ lại không hoàn toàn chết quị. Điều kỳ diệu là nó lại có thể tồn tại được với thứ máu loãng và mục nát chạy trong vú quản của mình.

Đáp lại, tôi gửi cho Katy một lá thư dài và, tôi xin thú nhận, rất tẻ nhạt. Trong số những điều khác, tôi đã viết: “Bác từng trò chuyện khá thường xuyên với các diễn viên trong quá khứ, những con người có nhân cách cao đẹp nhất, những người đã dành cho bác tình bạn ưu ái. Từ các cuộc trò chuyện với họ, bác hiểu rằng hoạt động của họ hướng theo ý thích bất chợt và thời trang của xã hội nhiều hơn là sự vận hành tự do của trí tuệ chính họ. Những người giỏi nhất trong số họ trong suốt cuộc đời đã phải đóng kịch nghệ, hài kịch âm nhạc, kịch hài Pháp, và kịch câm; thế nhưng trong suốt thời gian đó họ vẫn cho rằng mình đang đi đúng đường và có ích. Cháu thấy đấy, điều này có nghĩa là cháu phải tìm nguyên nhân của tội lỗi không phải ở các diễn viên, mà sâu xa hơn, ở chính nghệ thuật và thái độ của xã hội đối với nó.” Lá thư này của tôi chỉ làm Katy thêm tức giận. “Bác và cháu đang diễn ở những vở opera khác nhau. Cháu không viết cho bác về những con người có nhân cách cao đẹp nhất, mà về một lũ cá mập chẳng có lấy một tia cao đẹp nào trong người. Chúng là một đám dã man lên sân khấu chỉ vì không nơi nào khác chấp nhận chúng. Cơ sở duy nhất để chúng tự gọi mình là nghệ sĩ chính là sự tráo trở. Không một tài năng nào trong số chúng, mà chỉ toàn những kẻ bất tài, nghiện rượu, mưu đồ và phỉ báng. Cháu không thể tả cho bác hiểu cháu cảm thấy cay đắng thế nào khi nghệ thuật cháu yêu thương đến thế lại rơi vào tay những kẻ cháu khinh bỉ. Cháu đau đớn khi thấy những người tốt nhất lại hài lòng nhìn cái ác từ xa mà không muốn đến gần hơn. Thay vì tham gia một cách tích cực, họ lại viết những lời sáo rỗng nặng nề và những bài thuyết giáo vô dụng....” và nhiều điều tương tự như thế.

Một thời gian ngắn sau, tôi nhận được lá thư sau: “Cháu đã bị lừa dối một cách dã man. Cháu không thể tiếp tục sống được nữa. Bác hãy làm những gì bác cho là đúng với số tiền của cháu. Cháu đã yêu bác như một người cha và như người bạn duy nhất của cháu. Xin hãy thứ lỗi cho cháu.”

Hóa ra hắn ta cũng thuộc về đám người dã man ấy. Về sau, tôi nhận ra từ nhiều manh mốt khác nhau rằng đã có một nỗ lực tự sát. Rõ ràng là Katy đã cố tự tử bằng thuốc độc. Tôi nghĩ sau đó cô phải bị bệnh nặng lắm, vì tôi nhận được lá thư tiếp theo từ Yalta, nơi rất có thể các bác sĩ đã gửi cô đến. Lá thư cuối cùng cô gửi cho tôi chứa đựng một lời yêu cầu tôi gửi cho cô ở Yalta một nghìn rúp, và nó kết thúc bằng những lời: “Xin thứ lỗi cho cháu vì đã viết một lá thư buồn đến thế. Cháu đã chôn cất con mình ngày hôm qua.” Sau khi sống khoảng một năm ở Crimea, cô trở về nhà.

Cô đã đi xa khoảng bốn năm, và trong bốn năm ấy, tôi thú nhận rằng mình đã ở vào một vị trí kỳ lạ và chẳng mấy dễ chịu đối với cô. Khi cô thông báo với tôi rằng cô sẽ lên sân khấu và sau đó viết cho tôi về tình yêu của cô; khi ham muốn tiêu xài xâm chiếm cô, như nó vẫn thường làm theo chu kỳ, và tôi phải gửi cho cô từng đợt một hoặc hai nghìn rúp theo yêu cầu của cô; khi cô viết rằng cô định chết, và sau đó là con cô đã chết,—lần nào tôi cũng thấy bối rối. Tất cả sự cảm thông của tôi với số phận của cô chỉ gói gọn trong việc suy nghĩ miên man và viết những lá thư dài tẻ nhạt mà thà đừng viết còn hơn. Nhưng dù sao tôi cũng ở vị trí người giám hộ và tôi yêu cô như con gái mình.

Hiện giờ Katy sống cách tôi nửa dặm. Cô thuê một ngôi nhà năm phòng và bài trí nó thoải mái, với gu thẩm mỹ bẩm sinh. Nếu có ai đứng ra phác họa lại không gian sống của cô, thì sắc thái chủ đạo của bức tranh ấy sẽ là sự lười nhác. Những chiếc gối mềm mại, những chiếc ghế mềm cho cơ thể lười nhác của cô; những tấm thảm cho đôi chân lười nhác; những gam màu phai nhạt, u mờ, ảm đạm cho đôi mắt lười nhác; đối với tâm hồn lười nhác của cô, là một đống quạt rẻ tiền và những bức tranh nhỏ xíu trên tường, những bức tranh mà sự mới lạ trong cách thể hiện nổi bật hơn là nội dung; rất nhiều bàn nhỏ và kệ trưng bày, bày ra những thứ hoàn toàn vô dụng và không giá trị, những mảnh vải không hình thù thay cho rèm cửa.... Tất cả những điều này, kết hợp với sự kinh hãi những màu sắc tươi sáng, sự đối xứng và khoảng trống, chứng tỏ một sự biến dạng của gu thẩm mỹ tự nhiên cũng như sự lười nhác của tâm hồn. Suốt cả ngày Katy nằm trên ghế sofa và đọc sách, chủ yếu là tiểu thuyết và truyện ngắn. Cô chỉ ra khỏi nhà mỗi ngày một lần, để đến thăm tôi.

Tôi làm việc. Katy ngồi trên ghế sofa bên cạnh tôi. Cô im lặng, quấn mình trong chiếc khăn đao như thể đang lạnh. Dù là vì cô có cảm tình với tôi, hay vì tôi đã quen với những chuyến ghé thăm liên tục của cô từ khi cô còn là một cô bé, sự hiện diện của cô không ngăn cản tôi tập trung vào công việc. Thỉnh thoảng, tôi lại hỏi cô câu gì đó một cách máy móc, và cô trả lời rất cộc lốc; hoặc, để nghỉ ngơi một chút, tôi quay về phía cô và quan sát cô đang chăm chú lật xem một tạp chí y khoa hay một tờ báo. Và rồi tôi thấy rằng biểu cảm tin tưởng ngày xưa trên mặt cô không còn nữa. Biểu cảm của cô giờ đây lạnh lẽo, thờ ơ, lơ đãng, hệt như của một hành khách phải chờ đợi chuyến tàu của mình một thời gian dài. Cô ăn mặc như trước—đẹp và đơn giản, nhưng lơ đễnh. Rõ ràng quần áo và tóc tai của cô chịu ảnh hưởng không ít từ những chiếc sofa và võng mà cô nằm dài suốt nhiều ngày liền. Và cô cũng không còn tò mò nữa. Cô không còn đặt câu hỏi cho tôi nữa, như thể cô đã trải nghiệm mọi thứ trên đời và không mong đợi được nghe điều gì mới mẻ.

Khoảng bốn giờ, có tiếng động rộn rã ngoài sảnh và phòng khách. Đó là Liza trở về từ Viện Âm nhạc, mang theo bạn bè của nó. Người ta có thể nghe thấy họ chơi piano, luyện giọng và cười khúc khích. Yegor đang dọn bàn trong phòng ăn và làm vang lên tiếng đĩa khua.

“Chào bác,” Katy nói. “Cháu sẽ không vào gặp mọi người đâu. Xin mọi người thứ lỗi cho cháu. Cháu không có thời gian. Bác qua thăm cháu nhé.”

Khi tôi tiễn cô ra sảnh, cô nhìn tôi chằm chằm từ đầu đến chân một cách nghiêm khắc, rồi bực bội nói:

“Bác ngày càng gầy đi đấy. Sao bác không đi chữa bệnh đi? Cháu sẽ đến tìm Sergius Fiodorovich và bảo ông ấy đến. Bác phải để ông ấy khám cho mới được.”

“Không cần đâu, Katy.”

“Cháu không hiểu sao gia đình bác lại chẳng làm gì cả. Đúng là một đám người hay thật.”

Cô khoác chiếc áo jacket một cách vội vã. Tất yếu, hai hoặc ba chiếc kẹp tóc rơi ra khỏi mái tóc lơ đễnh của cô xuống sàn. Giờ đây việc búi lại tóc quá phiền phức; hơn nữa cô lại đang vội. Cô đẩy những lọn tóc xòa ra một cách cẩu thả vào dưới chiếc mũ rồi đi khỏi.

Ngay khi tôi bước vào phòng ăn, vợ tôi hỏi:

“Có phải Katy vừa ở cùng anh không? Sao cô ta không vào chào chúng ta một tiếng. Thật là kỳ quặc....”

“Mẹ!” Liza nói giọng trách móc, “Nếu cô ấy không muốn vào thì đó là việc của cô ấy. Chúng ta việc gì phải quỳ lụy.”

“Được rồi; nhưng thật là xúc phạm. Ngồi trong phòng làm việc suốt ba tiếng đồng hồ mà chẳng thèm nghĩ đến chúng ta. Nhưng cô ta muốn làm gì thì tùy.”

Varya và Liza đều ghét Katy. Nỗi hận thù này đối với tôi thật khó hiểu; có lẽ phải là phụ nữ mới hiểu được. Tôi sẵn sàng đánh cược cuộc đời mình rằng anh khó có thể tìm thấy dù chỉ một người trong số một trăm mười lăm thanh niên tôi gặp mỗi ngày trong phòng giảng, hay một trăm người già tôi vô tình gặp mỗi tuần, có thể hiểu tại sao phụ nữ lại ghét bỏ và kinh tởm quá khứ của Katy, việc cô mang thai khi chưa kết hôn và đứa con ngoài giá thú của cô. Thế nhưng cùng lúc đó, tôi không thể nhớ ra một người phụ nữ hay một cô gái nào quen biết mà lại không nuôi dưỡng những cảm xúc như vậy, dù là vô thức hay bản năng. Và điều đó không phải vì phụ nữ trong sạch hay đức hạnh hơn đàn ông. Nếu đức hạnh và sự trong sạch không thoát khỏi những cảm xúc độc hại, thì chẳng có mấy sự khác biệt giữa chúng và sự đồi truỵ. Tôi giải thích điều đó đơn giản là do sự chậm phát triển của phụ nữ. Nỗi đau xót cảm thông và sự dằn dộ của lương tâm mà người đàn ông hiện đại trải qua khi thấy sự khốn cùng nói với tôi nhiều hơn về văn hóa và sự phát triển đạo đức so với sự hận thù và xua đuổi. Người phụ nữ hiện đại vẫn ủy mị và thô bạo trong tâm hồn như thời trung cổ vậy. Và theo tôi, những ai khuyên cô ấy nên được giáo dục như một người đàn ông là những người có trí tuệ đứng về phía mình.

Thế nhưng vợ tôi vẫn không thích Katy, vì cô ấy từng là diễn viên, và vì sự vô ơn, sự kiêu ngạo, sự xa hoa của cô, cùng tất cả vô số những thói xấu mà một người phụ nữ luôn có thể phát hiện ở một người phụ nữ khác.

Ngoài tôi và gia đình ra, chúng tôi còn có hai hoặc ba người bạn gái của con gái tôi đến ăn tối cùng Alexander Adolphovich Gnekker, người theo đuổi và là cầu hôn của Liza. Hắn là một thanh niên tóc vàng, không quá ba mươi tuổi, tầm vóc trung bình, rất béo, vai rộng, với mái tóc hơi đỏ quanh tai và một chòm râu ố nhỏ, làm cho gương mặt tròn trĩnh nhẵn nhụi của hắn trông như của một con búp bệ. Hắn mặc một chiếc áo jacket rất ngắn, một chiếc áo gile hoa văn, chiếc quần sọc to bản, rất rộng ở hông và rất hẹp ở chân, cùng đôi bốt màu nâu không gót. Đôi mắt hắn lồi ra như mắt tôm hùm, chiếc cà vạt của hắn như đuôi tôm hùm, và tôi thậm chí không thể ngăn mình nghĩ rằng mùi súp tôm hùm bám chặt lấy toàn bộ gã thanh niên này. Hắn ghé thăm chúng tôi mỗi ngày; nhưng không ai trong gia đình biết hắn từ đâu đến, được giáo dục ở đâu, hay sống ra sao. Hắn không biết chơi nhạc hay hát, nhưng hắn có mối liên hệ nhất định với âm nhạc cũng như ca hát, vì hắn là đại lý piano cho ai đó, và thường xuyên có mặt ở Viện Âm nhạc. Hắn quen biết tất cả những người nổi tiếng, và hắn quản lý các buổi hòa nhạc. Hắn đưa ra ý kiến của mình về âm nhạc với thẩm quyền lớn lao và tôi nhận thấy rằng mọi người đều vội vã đồng ý với hắn.

Những kẻ giàu có luôn có những kẻ ký sinh xung quanh mình. Khoa học và nghệ thuật cũng vậy. Có vẻ như không có ngành khoa học hay nghệ thuật nào tồn tại mà lại không có những "dị vật" như gã Gnekker này. Tôi không phải là một nhà âm nhạc và có lẽ tôi đã lầm về Gnekker, hơn nữa tôi không biết rõ hắn lắm. Nhưng tôi không thể ngăn mình nghi ngờ về thẩm quyền và sự trang trọng mà hắn thể hiện khi đứng bên chiếc piano và lắng nghe khi có ai đó hát hoặc chơi nhạc.

Anh có thể là một quý ông và một ủy viên hội đồng riêng hàng trăm lần; nhưng nếu anh có một cô con gái, anh không thể đảm bảo chống lại những điều tầm thường thường được mang vào nhà anh và vào tâm trạng của chính anh bởi những cuộc tán tỉnh, đính hôn và đám cưới. Chẳng hạn, tôi không thể hòa giải mình với vẻ mặt trọng thể của vợ tôi mỗi khi Gnekker đến nhà chúng tôi, cũng như những chai Château Lafitte, port và sherry được đặt trên bàn chỉ dành riêng cho hắn, để thuyết phục hắn không chút nghi ngờ về sự xa hoa rộng lượng mà chúng tôi đang sống. Tôi cũng không thể nuốt nổi tiếng cười ngắt quãng mà Liza học được ở Viện Âm nhạc, và cách nó nheo mắt lại khi có đàn ông trong nhà. Trên hết, tôi không thể hiểu tại sao một sinh thể như vậy lại đến nhà tôi mỗi ngày và ăn tối cùng tôi—một sinh thể hoàn toàn xa lạ với thói quen, khoa học, và toàn bộ nếp sống của tôi, một sinh thể hoàn toàn không giống những người đàn ông tôi yêu mến. Vợ tôi và đám gia nhân thì thầm bí ẩn rằng đó là "chú rể", nhưng tôi vẫn không thể hiểu tại sao hắn lại ở đó. Điều đó làm tâm trí tôi xáo trộn hệt như thể một người Zulu được xếp ngồi cạnh tôi ở bàn ăn. Bên cạnh đó, tôi thấy kỳ lạ khi con gái tôi, người mà tôi từng nghĩ chỉ là một đứa bé, lại có thể yêu chiếc cà vạt đó, đôi mắt đó, đôi má phúng phính đó.

Trước đây, tôi vừa thưởng thức bữa ăn vừa thờ ơ với nó. Giờ đây nó chẳng làm gì ngoài việc chán ngắt và làm tôi bực mình. Kể từ khi tôi được phong làm Quan Lớn và Trưởng khoa, vì lý do nào đó gia đình tôi thấy cần thiết phải thay đổi toàn bộ thực đơn và cách bài trí bữa ăn. Thay vì những món ăn đơn giản tôi đã quen thuộc thời sinh viên và bác sĩ, giờ đây tôi được cho ăn potage-puree, với vài miếng sossoulki nổi bồng bềnh trong đó, và quả thận nấu rượu Madeira. Danh hiệu Tướng quân và sự nổi tiếng của tôi đã cướp đi vĩnh viễn của tôi món schi và bánh nhân thịt ngon lành, cùng ngỗng quay sốt táo, và cá mè nấu kasha. Họ cũng cướp đi của tôi người nữ tỳ Agasha, một bà lão vui tính, nói nhiều, thay vào đó tôi giờ đây được phục vụ bởi Yegor, một gã ngu ngốc, tự cao luôn đeo một chiếc găng tay trắng ở tay phải. Khoảng thời gian giữa các món ăn ngắn, nhưng chúng có vẻ dài lê thê một cách khủng khếp. Chẳng có gì để lấp đầy chúng. Chúng tôi không còn những sự vui vẻ cũ, những cuộc trò chuyện thân mật, những trò đùa và tiếng cười nữa; không còn những sự âu yếm lẫn nhau, hay sự náo nhiệt từng làm sống động các con tôi, vợ tôi và chính tôi khi chúng tôi gặp nhau ở bàn ăn. Đối với một người bận rộn như tôi, bữa ăn tối là thời gian để nghỉ ngơi và gặp giỡ bạn bè, và là một bữa tiệc cho vợ và các con tôi, không phải là một bữa tiệc quá dài, dĩ nhiên, nhưng là một bữa tiệc vui vẻ và hạnh phúc, vì họ biết rằng trong nửa giờ tôi không thuộc về khoa học và các sinh viên của tôi, mà hoàn toàn thuộc về họ và không ai khác. Không còn cơ hội để chếnh choáng chỉ với một ly rượu, không còn Agasha, không còn cá mè nấu kasha, không còn sự ồn ào cũ để chào đón những sự cố nhỏ của chúng tôi tại bữa ăn, khi con mèo đánh nhau với con chó dưới bàn, hay băng rôn của Katy rơi xuống má vào bát súp của cô.

Bữa ăn của chúng tôi ngày nay thật tồi tệ để mô tả cũng như để ăn. Trên mặt vợ tôi có sự phô trương, một sự nghiêm trọng giả tạo, và sự lo âu thường nhật. Bà nhìn vào đĩa của chúng tôi một cách lo âu: "Tôi thấy anh không thích thịt?... Thật lòng đấy, anh không thích sao?" Và tôi phải trả lời, "Đừng lo, em yêu. Meat rất ngon." Bà: "Anh lúc nào cũng đứng về phía tôi, Nicolai Stiepanich. Anh không bao giờ nói thật. Tại sao Alexander Adolphovich lại ăn ít thế?" và cùng một loại trò chuyện cho toàn bộ bữa ăn. Liza cười ngắt quãng và nheo mắt. Tôi nhìn cả hai người họ, và tại thời điểm này ở bữa ăn ở đây tôi có thể thấy rõ ràng rằng cuộc sống nội tâm của họ đã trượt khỏi sự quan sát của tôi từ lâu. Tôi cảm thấy như thể đã có lúc tôi sống ở nhà với một gia đình thực sự, nhưng giờ đây tôi đang ăn tối như một vị khách với một người vợ không thực và nhìn vào một Liza không thực. Đã có một sự thay đổi hoàn toàn ở cả hai người họ, trong khi tôi đã mất dấu quá trình dài dẫn đến sự thay đổi đó. Chẳng có gì kinh ngạc khi tôi không hiểu gì cả. Lý do của sự thay đổi là gì? Tôi không biết. Có lẽ rắc rối duy nhất là Chúa đã không ban cho vợ và con gái tôi sức mạnh Ngài đã ban cho tôi. Từ nhỏ tôi đã quen chống lại những ảnh hưởng bên ngoài và đã đủ cứng cỏi. Những thảm họa trần thế như sự nổi tiếng, được phong Tướng quân, sự thay đổi từ sự thoải mái sang sống quá khả năng của mình, quen biết với xã hội thượng lưu, hầu như không chạm đến tôi. Tôi đã sống sót an toàn và lành lặn. Nhưng tất cả những điều đó đã đổ xuống như một trận lở tuyết lên người vợ yếu đuối, không cứng cỏi của tôi và Liza, và đè bẹp họ.

Gnekker và các cô gái nói về fugues và counter-fugues; ca sĩ và nghệ sĩ piano, Bach và Brahms, và vợ tôi, sợ bị nghi ngờ về sự thiếu hiểu biết âm nhạc, mỉm cười cảm thông và thì thào: "Tuyệt vời.... Có thể sao?... Tại sao?..." Gnekker ăn một cách đều đặn, đùa giỡn một cách nghiêm trọng, và lắng nghe một cách hạ cố những nhận xét của các bà các cô. Thỉnh thoảng hắn lại có ham muốn nói tiếng Pháp dở tệ, và rồi hắn thấy cần thiết vì lý do không xác định nào đó để xưng hô với tôi một cách tráng lệ, "Votre Excellence."

Và tôi thì ủ rũ. Rõ ràng tôi làm tất cả họ lúng túng và họ làm tôi lúng túng. Tôi chưa từng có bất kỳ sự quen biết thân mật nào với sự đối kháng giai cấp trước đây, nhưng giờ đây điều gì đó thuộc loại này thực sự hành hạ tôi. Tôi cố gắng chỉ tìm những đặc điểm tồi tệ ở Gnekker. Không mất nhiều thời gian và rồi tôi bị hành hạ vì một trong những người bạn của tôi đã không lấy chỗ của hắn như một chú rể. Theo một cách khác, sự hiện diện của hắn cũng có ảnh hưởng tồi tệ đối với tôi. Thông thường, khi tôi ở một mình với chính mình hoặc khi tôi ở cùng công ty của những người tôi yêu mến, tôi không bao giờ nghĩ đến những công trạng của mình; và nếu tôi bắt đầu nghĩ về chúng, chúng dường như nhỏ bé như thể tôi mới trở thành một học giả ngày hôm qua. Nhưng trước sự hiện diện của một người như Gnekker, những công trạng của tôi dường như đối với tôi như một ngọn núi cực kỳ cao, ngọn của nó mất hút trong mây, trong khi những Gnekker di chuyển xung quanh chân núi, nhỏ bé đến mức hầu như không thể nhìn thấy.

Sau bữa ăn tôi đi lên phòng làm việc và đốt chiếc tẩu nhỏ của mình, chiếc duy nhất trong cả ngày, kẻ sống sót duy nhất của thói quen hút thuốc cũ của tôi từ sáng đến tối. Vợ tôi vào gặp tôi trong khi tôi đang hút thuốc và ngồi xuống để nói chuyện với tôi. Giống như buổi sáng, tôi biết trước cuộc trò chuyện sẽ là gì.

“Chúng ta nên nói chuyện nghiêm túc, Nicolai Stiepanovich,” bà bắt đầu. “Ý tôi là về Liza. Tại sao anh không chịu chú ý?”

“Chú ý đến cái gì?”

“Anh vờ như không nhận ra điều gì. Thật không đúng: Thật không đúng khi thờ ơ như vậy. Gnekker có ý định với Liza. Anh nói sao về điều đó?”

“Tôi không thể nói hắn là một kẻ tồi tệ, vì tôi không biết hắn; nhưng tôi đã nói với cô một nghìn lần rồi rằng tôi không thích hắn.”

“Nhưng điều đó là không thể ... không thể....” Bà đứng dậy và đi qua đi lại trong sự xúc động.

“Không thể có thái độ như vậy đối với một vấn đề nghiêm túc,” bà nói. “Khi hạnh phúc của con gái chúng ta bị đe dọa, chúng ta phải gạt bỏ mọi thứ cá nhân sang một bên. Tôi biết anh không thích hắn.... Tốt thôi.... Nhưng nếu chúng ta từ chối hắn bây giờ và làm hỏng mọi chuyện, làm sao anh có thể đảm bảo rằng Liza sẽ không có sự oán hận đối với chúng ta trong phần còn lại của cuộc đời nó? Trời biết đấy không có nhiều thanh niên ngày nay. Rất có thể sẽ không có cơ hội khác. Hắn yêu Liza rất nhiều và nó thích hắn, rõ ràng là vậy. Dĩ nhiên hắn chưa có một vị trí ổn định. Nhưng phải làm gì đây? Cầu Chúa, hắn sẽ có một vị trí theo thời gian. Hắn xuất thân từ một gia đình tốt, và hắn giàu có.”

“Làm sao cô tìm ra điều đó?”

“Chính hắn đã nói vậy. Bố hắn có một ngôi nhà lớn ở Kharkov và một trang trại ở bên ngoài. Anh nhất định phải đi Kharkov.”

“Tại sao?”

“Anh sẽ tìm hiểu ở đó. Anh có người quen giữa các giáo sư ở đó. Tôi tự đi cũng được. Nhưng tôi là đàn bà. Tôi không thể.”

“Tôi sẽ không đi Kharkov,” tôi nói một cách ủ rũ.

Vợ tôi trở nên sợ hãi; một biểu cảm bị hành hạ xuất hiện trên mặt bà.

“Vì Chúa, Nicolai Stiepanich,” bà khẩn cầu, thổn thức, “Vì Chúa hãy giúp tôi với gánh nặng này! Nó làm tôi đau đớn.”

Thật đau đớn khi nhìn bà.

“Được rồi, Varya,” tôi nói một cách tử tế, “Nếu cô thích—được rồi tôi sẽ đi Kharkov, và làm mọi thứ cô muốn.”

Bà đưa chiếc khăn tay lên mắt và đi khóc trong phòng mình. Tôi còn lại một mình.

Một lúc sau họ mang đèn vào. Những bóng tối quen thuộc đã làm tôi mệt mỏi trong nhiều năm đổ xuống từ những chiếc ghế và chao đèn lên tường và sàn nhà. Khi tôi nhìn chúng, dường như đã là đêm rồi, và sự mất ngủ đáng nguyền rủa đã bắt đầu. Tôi nằm xuống giường; rồi tôi đứng dậy và đi lại trong phòng rồi lại nằm xuống. Sự kích động thần kinh của tôi thường đạt đến mức cao nhất sau bữa ăn, trước buổi tối. Không vì lý do gì tôi bắt đầu khóc và giấu đầu trong gối. Trong suốt thời gian đó tôi sợ có ai đó vào; tôi sợ mình sẽ chết đột ngột; tôi xấu hổ vì những giọt nước mắt của mình; nhìn chung, điều gì đó không thể chịu nổi đang xảy ra trong tâm hồn tôi. Tôi cảm thấy mình không thể nhìn vào chiếc đèn hay những cuốn sách hay những bóng tối trên sàn nhà, hay nghe những giọng nói trong phòng khách nữa. Một lực lượng vô hình, bí ẩn nào đó đẩy tôi một cách thô bạo ra khỏi nhà. Tôi nhảy dựng lên, mặc quần áo vội vã, và đi một cách cẩn trọng ra đường để gia đình không nhận ra tôi. Tôi sẽ đi đâu?

Câu trả lời cho câu hỏi này đã có từ lâu trong não tôi: "Đến nhà Katy."