Sophia Pietrovna, vợ của viên luật sư Loubianzev, một người phụ nữ trẻ xinh đẹp độ chừng hai mươi lăm tuổi, đang rảo bước nhanh dọc theo con đường mòn trong rừng cùng với Ilyin, một luật sư biện hộ cũng là hàng xóm thuê nhà tranh sát vách với cô. Lúc đó vừa qua bốn giờ chiều. Phía xa, trên lối đi, những đám mây trắng tựa lông vũ tụ lại; ẩn sau chúng là vài khoảng trời xanh ngắt lộ ra. Mây đứng yên phăng phắc, như thể vướng vào ngọn những cây thông già cao vút. Trời êm ả và ấm áp.

Ở đằng xa, lối đi bị cắt ngang bởi một con đắp đường tàu thấp, nơi vào giờ này, chẳng vì lý do gì mà có một người lính gác đang đi lại tuần tra. Ngay sau đoạn đường đắp ấy, một ngôi nhà thờ lớn sáu tháp với mái nhà rỉ sét hiện lên trắng phau.

"Tôi không ngờ lại gặp anh ở đây," Sophia Pietrovna cất lời, mắt nhìn xuống đất và dùng đầu chiếc ô khẽ khều những chiếc lá của mùa thu năm trước. "Nhưng giờ thì tôi thấy mừng vì đã gặp anh. Tôi muốn nói chuyện với anh một cách nghiêm túc và dứt khoát. Ivan Mikhailovich, nếu anh thực sự yêu và tôn trọng tôi, tôi van xin anh hãy ngừng bám theo tôi! Anh cứ lẽo đẽo theo tôi như cái bóng — trong ánh mắt anh có một vẻ tàn nhẫn lạ lùng — anh tán tỉnh tôi — viết những bức thư kỳ quái và... tôi không biết mọi chuyện rồi sẽ đi đến đâu — Trời đất ơi! Tất cả những điều này có thể dẫn đến đâu cơ chứ?"

Ilyin im lặng. Sophia Pietrovna bước đi vài bước rồi tiếp lời:

"Và sự thay đổi đột ngột và hoàn toàn này lại xảy ra chỉ trong vòng hai, ba tuần sau năm năm làm bạn. Tôi chẳng còn nhận ra anh nữa, Ivan Mikhailovich."

Sophia Pietrovna liếc xéo người bạn đồng hành. Anh đang đăm đăm nhìn lên những đám mây lông vũ, nheo cả mắt lại. Nét mặt anh tỏ rõ vẻ bực bội, thất thường và lơ đễnh, giống như nét mặt của một kẻ đang phải chịu đựng đau khổ mà lại cứ phải nghe những lời nhảm nhí.

"Thật khó chịu khi chính anh lại không nhận thức được điều đó!" phu nhân Loubianzev tiếp lời, nhún vai. "Xin hãy hiểu rằng trò chơi của anh chẳng mấy tốt đẹp gì đâu. Tôi đã có gia đình, tôi yêu và tôn trọng chồng mình. Tôi lại có một đứa con gái. Anh thực sự chẳng mảy may bận tâm đến những điều đó sao? Hơn nữa, với tư cách là một người bạn cũ, anh thừa biết quan điểm của tôi về đời sống gia đình... về sự thiêng liêng của mái ấm nói chung."

Ilyin bực bội hừ lên một tiếng rồi thở dài:

"Sự thiêng liêng của mái ấm," anh lẩm bẩm, "Lạy Chúa!"

"Đúng vậy, đúng vậy. Tôi yêu và tôn trọng chồng mình, và dù thế nào đi nữa, sự bình yên trong gia đình mới là điều trân quý đối với tôi. Tôi thà để cho người ta giết đi còn hơn là trở thành nguyên nhân mang lại bất hạnh cho Andrey hay con bé. Cho nên, xin anh, Ivan Mikhailovich, vì ơn trên, hãy để tôi yên. Chúng ta hãy làm những người bạn tốt và thân thiết của nhau, và từ bỏ những tiếng thở dài thườn thượt chẳng hợp với anh chút nào đi thôi. Mọi chuyện chấm dứt tại đây và coi như xong! Không một lời nào về chuyện này nữa. Chúng ta hãy nói về chuyện khác!"

Sophia Pietrovna lại liếc xéo Ilyin. Anh đang ngẩng mặt lên nhìn trời. Trông anh tái mét, đôi môi run rẩy đang bặm lại vì tức giận. Phu nhân Loubianzev không thể hiểu nổi tại sao anh lại quẫn trí và nổi giận đến thế, nhưng sắc diện nhợtạt của anh lại khiến cô chạnh lòng.

"Đừng giận nữa. Chúng ta hãy là bạn nhé," cô nói với giọng ngọt ngào.

"Đồng ý! Đây là tay tôi."

Ilyin cầm lấy bàn tay nhỏ nhắn bụ bẫm của cô trong cả hai tay, siết chặt và chậm rãi đưa lên môi hôn.

"Tôi không phải là một cậu học sinh," anh lẩm bẩm. "Tôi chẳng có chút hứng thú nào với ý định làm bạn với người phụ nữ mà tôi yêu."

"Thế là đủ rồi. Dừng lại đi! Mọi chuyện đã được định đoạt và chấm dứt rồi. Chúng ta đã đi đến băng ghế này rồi đấy. Ngồi xuống thôi...."

Một cảm giác thanh thản ngọt ngào tràn ngập tâm hồn Sophia Pietrovna. Điều khó khăn và tế nhị nhất đã được nói ra rồi. Vấn đề dằn vặt nay đã được giải quyết dứt điểm. Giờ đây cô có thể thở phào nhẹ nhõm và nhìn thẳng vào mặt Ilyin. Cô ngắm nhìn anh, và cảm giác kiêu hãnh ích kỷ mà một người phụ nữ cảm thấy trước người tình đã mơn man cô một cách dễ chịu. Cô thích thú ngắm nhìn người đàn ông to lớn, vạm vỡ với gương mặt nam tính đang cáu kỉnh và bộ râu đen rậm rạp ấy lại đang ngoan ngoãn ngồi bên cạnh mình và cúi gằm đầu. Họ lặng im trong chốc lát.

"Chưa có chuyện gì được định đoạt và chấm dứt hết," Ilyin bắt đầu lên tiếng. "Em đang giảng đạo cho anh đấy à. 'Tôi yêu và tôn trọng chồng tôi... sự thiêng liêng của mái ấm....' Anh thừa biết tất cả những điều đó, thậm chí anh còn có thể nói cho em nhiều hơn thế. Anh xin thành thực và chân thành thú nhận rằng anh coi hành động của mình là tội lỗi và vô đạo đức. Còn gì nữa không? Nhưng sao lại phải nói những điều ai cũng biết cơ chứ? Thay vì lên lớp giảng đạo, tốt hơn hết là em hãy bảo anh phải làm gì đi."

"Tôi đã nói với anh rồi đấy thôi. Hãy đi đi."

"Anh đi rồi. Em thừa biết mà. Đã năm lần anh xách hành lý đi nhưng ra đến nửa đường rồi lại quay về. Anh có thể đưa em xem những chiếc vé tàu suốt. Anh vẫn giữ gìn cẩn thận tất cả đấy chứ. Nhưng anh không đủ sức để trốn chạy khỏi em. Anh đã phải đấu tranh đến cùng cực, nhưng lạy Chúa, để làm gì kia chứ? Nếu anh không thể trở nên sắt đá, nếu anh là kẻ yếu đuối và nhát gan, anh nào chống lại được tự nhiên. Em hiểu không? Anh không thể! Anh trốn chạy khỏi cô ấy nhưng cô ấy cứ níu vạt áo anh kéo lại. Thật là một sự yếu đuối hèn hạ và đê tiện."

Ilyin đỏ bừng mặt, đứng phắt dậy và bắt đầu đi qua đi lại trước băng ghế:

"Sao mà anh căm ghét và khinh bỉ bản thân mình thế không biết. Lạy Chúa, anh chẳng khác nào một thằng tồi tệ — cứ bám riết lấy vợ của người ta, viết những bức thư ngớ ngẩn, tự hạ thấp bản thân mình. A!" Anh ôm lấy đầu, rên rỉ rồi ngồi phịch xuống.

"Và giờ thì lại lòi thêm cả sự thiếu chân thành của em nữa," anh tiếp tục với giọng đầy cay đắng. "Nếu em thấy trò chơi của anh chẳng hay ho gì — tại sao em lại có mặt ở đây? Cái gì đã lôi kéo em đến? Trong thư, anh chỉ xin em một câu trả lời thẳng thắn: Có hoặc Không; thế mà thay vì đưa ra câu trả lời đó, ngày nào em cũng sắp xếp để chúng ta gặp nhau 'tình cờ' và ban phát cho anh những lời trích dẫn từ cuốn sổ tay đạo đức."

Phu nhân Loubianzev đỏ bừng mặt và hoảng sợ. Cô chợt cảm thấy sự lúng túng giống như cảm giác của một người phụ nữ đoan trang khi bất ngờ bị phát hiện trong trạng thái khỏa thân.

"Có vẻ như anh đang nghi ngờ sự gian dối từ phía tôi," cô lẩm bẩm. "Tôi vẫn luôn đưa ra cho anh một câu trả lời thẳng thắn; và hôm nay tôi cũng đã hỏi anh điều đó."

"Ồ, người ta lại đi hỏi những chuyện như thế bao giờ không? Nếu ngay từ đầu em nói 'Hãy đi đi,' anh đã bỏ đi từ lâu rồi, nhưng chưa bao giờ em bảo anh thế cả. Chưa một lần nào em tỏ ra thành thật. Thật là một sự do dự kỳ lạ. Chúa tôi, hoặc là em đang đùa giỡn với tôi, hoặc là..."

Ilyin nói dở chừng rồi gục đầu vào hai bàn tay. Sophia Pietrovna hồi tưởng lại toàn bộ hành xử của mình từ trước đến nay. Cô nhớ lại rằng trong suốt những ngày qua, không chỉ trong hành động mà ngay cả trong những suy nghĩ thầm kín nhất, cô đều phản đối tình yêu của Ilyin. Nhưng đồng thời cô cũng biết rằng trong lời nói của viên luật sư có một phần sự thật. Và vì không hiểu rõ đó là sự thật gì nên dẫu có suy nghĩ nát óc bao nhiêu đi chăng nữa, cô cũng chẳng biết phải đáp lại những lời than trách của anh ra sao. Cứ im lặng thế này thì thật là ngượng ngùng, thế là cô nhún vai nói:

"Vậy ra tôi cũng đáng trách trong chuyện đó nữa sao?"

"Anh không trách em vì sự không thành thật," Ilyin thở dài. "Nó bộc lộ ra một cách vô thức đấy thôi. Sự không thành thật vốn là bản chất của em, xét theo trật tự tự nhiên của vạn vật. Nếu toàn nhân loại đột nhiên đồng lòng trở nên nghiêm túc, mọi thứ sẽ tiêu tùng và sụp đổ hết cho quỷ tha ma bắt."

Sophia Pietrovna lúc này chẳng có tâm trí đâu mà bàn chuyện triết lý; nhưng cô lại mừng vì có cơ hội để đổi chủ đề nên liền hỏi:

"Sao lại thế cơ chứ?"

"Bởi vì chỉ có dã nhân và loài vật mới sống chân thật. Kể từ khi nền văn minh đưa vào xã hội những đòi hỏi, chẳng hạn như thói xa hoa gọi là đức hạnh của phụ nữ, thì sự thành thật đã trở nên lỗi thời mất rồi."

Ilyin giận dữ cắm phập chiếc gậy của mình xuống lớp cát. Phu nhân Loubianzev lắng nghe mà chẳng hiểu được bao nhiêu; chỉ là cô thích cuộc trò chuyện này. Trước hết, cô lấy làm hài lòng vì một người đàn ông tài năng lại đang trò chuyện với cô, một phụ nữ bình thường, về những vấn đề trí tuệ; hơn nữa, cô cũng vô cùng thích thú khi ngắm nhìn nét mặt trẻ trung, nhợtạt, tràn đầy sinh khí nhưng vẫn còn đang giận hờn ấy đang chuyển động. Có rất nhiều điều cô chẳng tài nào hiểu nổi; nhưng sự can đảm tinh tế của con người hiện đại đã phơi bày trước mắt cô, thứ dã tâm can đảm giúp anh ta không chút do dự hay phỏng đoán mà giải quyết những câu hỏi lớn lao và đưa ra những kết luận đơn giản cho chính mình.

Bất chợt cô nhận ra rằng mình đang ngắm nhìn anh với vẻ thán phục, và điều đó khiến cô hoảng sợ.

"Xin lỗi, nhưng thực tình tôi không hiểu nổi," cô vội vã lên tiếng. "Sao tự dưng anh lại nhắc đến sự không thành thật? Tôi lại một lần nữa khẩn khoản xin anh, hãy là một người bạn tốt bụng và hãy để tôi yên. Tôi thực lòng cầu xin anh đấy."

"Được rồi — anh sẽ cố gắng hết sức. Nhưng chắc chẳng đi đến đâu đâu. Hoặc là anh sẽ tự bắn một phát đạn vào đầu, hoặc là... anh sẽ bắt đầu chè chén say sưa theo cái cách ngớ ngẩn nhất có thể. Mọi chuyện rồi sẽ kết thúc tồi tệ đối với anh thôi. Cái gì cũng có giới hạn của nó, ngay cả cuộc đấu tranh với tự nhiên cũng vậy. Em thử nói xem, làm sao người ta có thể đấu tranh lại với sự điên cuồng? Khi đã uống rượu say, làm thế nào để dứt ra khỏi cơn phấn khích? Anh phải làm sao đây khi hình bóng em đã cắm rễ vào tâm hồn anh, hiện diện không phút nào rời trước mắt anh, cả ngày lẫn đêm, rõ mồn một như cái cây thông kia kìa? Vậy em hãy nói cho anh biết anh phải làm gì để thoát khỏi cái trạng thái khốn khổ, bất hạnh này, khi mà mọi suy nghĩ, khao khát và ước mơ của anh đều không thuộc về anh nữa, mà thuộc về một thứ ác quỷ nào đó đang chiếm đoạt lấy anh? Anh yêu em, anh yêu em nhiều đến mức đã lạc lối, từ bỏ cả sự nghiệp lẫn những người bạn thân thiết nhất, quên cả Chúa trời. Chưa bao giờ trong đời anh lại yêu nhiều đến thế."

Sophia Pietrovna, vốn không ngờ câu chuyện lại rẽ ngoặt theo hướng này, liền rụt người ra xa Ilyin và liếc nhìn anh đầy sợ hãi. Nước mắt ngấn dài trong khóe mắt anh. Đôi môi anh run rẩy, và trên toàn bộ gương mặt hiện lên một vẻ thèm khát, van nài.

"Anh yêu em," anh thì thầm, đưa đôi mắt lại gần đôi mắt to tròn đang hoảng hốt của cô. "Em thật xinh đẹp. Giờ đây anh đang đau khổ; nhưng anh thề là anh có thể cứ thế này suốt cả cuộc đời, vừa đau khổ vừa nhìn sâu vào mắt em, thế nhưng... Hãy im lặng đi, anh van em."

Sophia Pietrovna như bị đánh úp bất ngờ liền cuống cuồng, vội vã vắt óc tìm từ ngữ để chặn anh lại. "Mình phải đi thôi," cô tự quyết định, nhưng cô vừa nhúc nhích định đứng lên thì Ilyin đã quỳ rạp xuống dưới chân cô từ lúc nào. Anh ôm lấy đôi chân cô, ngắm nhìn vào mắt cô và thốt lên những lời đầy say đắm, nồng nhiệt và đẹp đẽ. Cô chẳng thể nghe rõ những lời anh nói bởi nỗi sợ hãi và sự bấn loạn trong lòng. Giờ đây, vào khoảnh khắc nguy hiểm này, khi đôi chân cô bỗng co lại một cách dễ chịu hệt như đang ngâm mình trong làn nước ấm, cô lại mang một ý đồ đen tối để cố tìm kiếm một ý nghĩa nào đó trong cảm giác ấy. Cô giận bản thân vì thay vì tỏ thái độ kiên quyết giữ gìn đức hạnh thì toàn thân cô lại tràn ngập sự yếu đuối, lười biếng và trống rỗng, giống như một kẻ say rượu thấy đại dương cũng chỉ nông đến đầu gối; chỉ có điều ở tận đáy tâm hồn, một giọng nói nhỏ bé hiểm độc đang trêu ngươi: "Sao cô không đi đi? Thế này là đúng đấy phỏng?"

Tự tìm kiếm lời giải thích cho chính mình, cô không sao hiểu nổi tại sao mình lại không rút tay ra khỏi đôi môi đang bám chặt như đỉa đói của Ilyin, và tại sao cùng lúc với Ilyin, cô lại cứ láo liên nhìn sang trái sang phải để xem có ai đang nhìn thấy họ không.

Những cây thông và đám mây vẫn đứng yên bất động, nghiêm nghị nhìn họ như những ông chủ đã sa sút đang chứng kiến một chuyện động trời nhưng đã bị đút lót để ngậm miệng không báo cáo lên bề trên. Người lính gác trên đoạn đắp cao đứng bất động như một cái cọc và có vẻ như đang chằm chằm nhìn về phía chiếc băng ghế. "Cứ để hắn nhìn đi!" Sophia Pietrovna thầm nghĩ.

"Nhưng... Nhưng hãy nghe tôi đã," cuối cùng cô cất tiếng với nỗi tuyệt vọng tràn ngập trong giọng nói. "Chuyện này sẽ dẫn đến đâu chứ? Rồi sau đó sẽ ra sao?"

"Anh không biết. Anh không biết," anh bắt đầu thì thầm, phất tay xua đi những câu hỏi khó chịu đó.

Tiếng còi tàu hỏa khàn đợt, chói tai bỗng vang lên. Âm thanh lạnh lùng, tầm thường của thế giới đời thường ấy khiến phu nhân Loubianzev giật nảy mình.

"Đến giờ rồi, tôi phải đi đây," cô nói, vội vã đứng bật dậy. "Tàu đến rồi kìa. Andrey đang về. Anh ấy sẽ muốn ăn tối đấy."

Sophia Pietrovna quay cái gò má đang bừng bừng lửa giận về phía đoạn đường đắp cao. Đầu tiên là đầu máy chậm rãi xuất hiện, tiếp theo sau là những tòa toa tàu. Đó không phải là đoàn tàu chở khách vùng ngoại ô, mà là một đoàn tàu chở hàng. Nối đuôi nhau dài dằng dặc, hết tòa này đến tòa khác hệt như những ngày tháng trong cuộc đời con người, những toa tàu lướt qua phông nền trắng của nhà thờ, tưởng chừng như chẳng bao giờ có điểm dừng.

Nhưng rồi cuối cùng đoàn tàu cũng khuất dạng, và tòa toa cuối cùng có nhân viên gác tàu cùng những ngọn đèn sáng trưng cũng biến mất vào khoảng không xanh ngút ngàn. Sophia Pietrovna quay phắt người lại, không thèm nhìn Ilyin lấy một cái, vội vã rảo bước quay ngược lại lối mòn. Cô đã lấy lại được quyền kiểm soát bản thân. Đỏ mặt vì hổ thẹn, bị xúc phạm — không phải bị xúc phạm bởi Ilyin, không! — mà là bởi sự hèn nhát và trơ trẽn của chính bản thân cô, một người phụ nữ đoan trang, đàng hoàng lại để cho một kẻ lạ mặt ôm lấy đôi chân mình. Giờ đây trong đầu cô chỉ duy nhất một ý nghĩ: phải về đến ngôi nhà tranh và gia đình của mình càng nhanh càng tốt. Viên luật sư chật vật lắm mới theo kịp những bước chân của cô. Rẽ khỏi con đường mòn để vào một lối nhỏ, cô liếc nhanh về phía anh đến mức chỉ kịp nhìn thấy cát dính trên đầu gối anh, rồi cô khua tay ra hiệu bảo anh hãy để mặc cô yên.

Chạy ào vào nhà, Sophia Pietrovna đứng như trời trồng mất khoảng năm phút trong phòng mình, lúc thì nhìn ra cửa sổ, lúc lại nhìn bàn làm việc.... "Đúng là một người phụ nữ trơ trẽn," cô tự mắng mỏ chính mình; "thật đê tiện!" Bất chấp ý muốn của bản thân, cô nhớ lại từng chi tiết nhỏ, không che giấu điều gì: rằng suốt những mấy ngày qua, mặc dù ngoài mặt luôn tỏ ra chống lại tình ý của Ilyin, nhưng không hiểu sao cô vẫn bị lôi kéo để gặp gỡ và thanh minh với anh; thế nhưng bên cạnh đó, ngay cả lúc anh đang quỳ rạp dưới chân mình, cô lại cảm nhận được một thứ khoái cảm kỳ lạ. Cô nhớ lại tất cả mà không hề dung túng cho bản thân, và lúc này, nghẹt thở vì hổ thẹn, cô chỉ muốn tự tát vào mặt mình một cái.

"Tội nghiệp Andrey," cô thầm nghĩ, vừa nhớ đến chồng vừa cố bày ra nét mặt dịu dàng nhất có thể — "Varya, đứa con gái tội nghiệp đáng yêu của tôi, nó nào có biết mình có một người mẹ ra sao chứ. Xin hãy tha thứ cho mẹ, những con người bé nhỏ của tôi. Mẹ yêu các con lắm... lắm lắm!..."

Và để tự thuyết phục bản thân rằng mình vẫn là một người vợ, người mẹ tốt, rằng sự đồi bại vẫn chưa chạm đến những "giá trị thiêng liêng" mà cô vừa hùng hồn tuyên bố với Ilyin, Sophia Pietrovna chạy sầm vào bếp và mắng mát mụ đầu bếp vì tội không chịu dọn bàn ăn cho Andrey Ilyitch. Cô cố tưởng tượng ra vẻ mặt mệt mỏi, đói khát của chồng, rồi vừa lớn tiếng xót xa vừa tự tay dọn bàn — một việc mà trước nay cô chưa từng làm bao giờ. Sau đó, cô tìm con gái Varya, bế xốc con lên và hôn hít say đắm; đứa bé đối với cô bỗng trở nên nặng trịch và lạnh lẽo, nhưng cô tự lừa dối chính mình để gạt phắt ý nghĩ đó đi, và bắt đầu kể cho con nghe về việc con bé có một người cha tốt bụng, đáng yêu và tuyệt vời nhường nào.

Thế nhưng, chỉ một lát sau, khi Andrey Ilyitch vừa về đến nhà, cô lại hờ hững chẳng thèm chào hỏi anh lấy một câu. Dòng cảm xúc tưởng tượng vừa nãy đã cạn khô mà chẳng thể thuyết phục nổi cô điều gì; cô chỉ thấy cáu bẳn và tức điên lên vì sự giả dối. Cô ngồi bên cửa sổ, vừa đau khổ vừa giận dữ. Chỉ trong cơn khốn cùng con người ta mới hiểu được việc kìm hãm suy nghĩ và cảm xúc của mình khó khăn đến nhường nào. Chút nữa đây Sophia Pietrovna sẽ bảo rằng trong lòng cô đang diễn ra một mớ hỗn độn khó mà định nghĩa nổi, giống như việc đếm số lượng một đàn sẻ đang bay vút qua. Cứ thế, từ việc cô cảm thấy vui mừng khôn tả khi chồng về nhà và hài lòng với cách cư xử của anh trong bữa tối, cô bỗng đi đến kết luận rằng mình đã bắt đầu căm ghét anh. Andrey Ilyitch, vẻ mặt bơ phờ vì đói và mệt, trong lúc chờ món súp liền lao vào đĩa xúc xích và ăn ngấu nghiến, miệng nhai chõ chóp và màng tang động đậy.

"Lạy Chúa," Sophia Pietrovna thầm nghĩ. "Tôi thực sự yêu và tôn trọng anh ấy, nhưng... sao anh ấy lại nhai trông ghê tởm thế cơ chứ."

Tâm trí cô cũng rối bời chẳng kém gì cảm xúc. Phu nhân Loubianzev, cũng như tất cả những ai chưa có kinh nghiệm đối phó với những suy nghĩ khó chịu, đã cố hết sức để không phải nghĩ về sự bất hạnh của mình, thế nhưng càng cố gạt đi bao nhiêu, hình ảnh Ilyin lại càng hiện lên rõ mồn một trong tâm trí cô bấy nhiêu: lớp cát dính trên đầu gối anh, những đám mây lông vũ, đoàn tàu hỏa....

"Tại sao mình lại — cái đồ ngốc này — lại đi ra đấy vào ngày hôm nay cơ chứ?" cô tự cấu xé bản thân. "Và mình có thực sự là một người không thể làm chủ nổi bản thân hay sao?"

Sợ hãi thường làm người ta tưởng tượng ra đủ thứ to tát. Khi Andrey Ilyitch vừa ăn xong món cuối cùng, cô đã quyết định sẽ kể hết mọi chuyện cho anh nghe để trốn chạy khỏi mối hiểm họa này.

"Andrey, em muốn nói chuyện với anh một cách nghiêm túc," cô bắt đầu cất lời sau bữa tối, khi chồng cô đang cởi áo khoác và giày để nằm nghỉ một lát.

"Gì thế em?"

"Chúng ta rời khỏi đây đi!"

— "Sao cơ — đi đâu cơ chứ? Vẫn còn quá sớm để về thành phố mà em."

"Không. Đi du lịch hay đại loại thế."

"Đi du lịch," viên luật sư vừa duỗi người vừa lẩm bẩm. "Anh cũng hằng mơ ước điều đó, nhưng lấy đâu ra tiền, với lại ai sẽ trông nom công việc làm ăn của anh chứ."

Suy nghĩ một lát, anh nói thêm:

"Ừm, quả thật em đang buồn chán nhỉ. Nếu muốn thì em cứ đi một mình đi."

Sophia Pietrovna đồng ý; nhưng đồng thời cô cũng thấy rằng Ilyin chắc chắn sẽ rất vui mừng nếu chớp được cơ hội được đi chung một chuyến tàu với cô, chung một toa tàu...

Cô trầm ngâm suy nghĩ và nhìn chồng mình, người đã no nê nhưng vẫn còn đang mệt mỏi. Không hiểu sao ánh mắt cô lại dừng lại ở đôi giày của anh, nhỏ xíu, trông gần giống như giày phụ nữ, nằm trong đôi tất ngốc nghếch. Trên mũi của cả hai chiếc tất đều có những sợi chỉ tua rua đâm ra ngoài. Phía dưới tấm rèm cửa sổ đang kéo xuống, một con ong nghệ đang đập đầu vào kính rền rĩ bay vo ve. Sophia Pietrovna trân trân nhìn những sợi chỉ, lắng nghe tiếng ong nghệ kêu và mường tượng ra chuyến hành trình của họ.... Ngày cũng như đêm, Ilyin cứ ngồi lì ở chiếc ghế đối diện, dán chặt mắt vào cô, vừa giận dữ sự yếu đuối của bản thân vừa tái mét vì nỗi đau giằng xé trong tâm hồn. Anh tự lăng mạ mình là một kẻ đồi bại, kết tội cô, bứt tóc bứt tai; nhưng khi màn đêm buông xuống, anh sẽ chớp lấy thời cơ lúc các hành khách đã chìm vào giấc ngủ hoặc xuống ga để quỳ rạp xuống dưới chân cô và ôm lấy chân cô hệt như anh đã làm bên chiếc băng ghế ấy...

Cô chợt nhận ra mình đang mộng mị...

"Nghe này. Em không đi một mình đâu," cô nói. "Anh cũng phải đi cùng em!"

"Sophochka, toàn là do em tự tưởng tượng ra đấy thôi!" Loubianzev thở dài. "Em phải sống thực tế và chỉ đòi hỏi những điều trong khả năng thôi chứ..."

"Rồi anh sẽ phải sững sờ cho mà xem!" Sophia Pietrovna thầm nghĩ.

Đã quyết tâm bằng mọi giá phải bỏ đi, cô bắt đầu cảm thấy thoát khỏi hiểm hoạ; những suy nghĩ trong đầu dần đi vào quỹ đạo, cô trở nên vui vẻ hơn và thậm chí còn cho phép bản thân suy nghĩ về vạn vật. Cho dù cô có nghĩ hay mơ mộng về điều gì đi nữa, thì cô vẫn cứ đi là cái chắc. Trong lúc chồng cô vẫn đang say giấc nợ đời, từng chút một, buổi tối đã buông xuống...

Cô ngồi trong phòng khách đánh đàn dương cầm. Ngoài cửa sổ, sự ồn ã náo nhiệt của buổi chiều tối, tiếng âm thanh nhạc cụ, nhưng trên hết là ý nghĩ về sự khôn ngoan của bản thân trong việc chế ngự nỗi thống khổ đã tạo nên nét chấm phá hoàn hảo cho niềm vui sướng của cô. Lương tâm thanh thản mách bảo cô rằng những người phụ nữ khác, nếu rơi vào hoàn cảnh như cô chắc chắn sẽ không thể chống cự nổi, họ sẽ quay cuồng như một trận cuồng phong; thế nhưng cô thì gần như bị thiêu rụi bởi sự hổ thẹn, cô đã phải chịu đựng khổ sở và giờ đây cô đã thoát khỏi một mối hiểm họa có lẽ vốn chẳng hề tồn tại! Đức hạnh và sự quyết tâm của cô khiến cô xúc động đến mức cô đã ngắm mình trong gương tận ba lần.

Khi trời tối hẳn, khách khứa bắt đầu kéo đến. Đàn ông quây quần đánh bài ở phòng ăn, phụ nữ ngồi ở phòng khách và ngoài hiên. Ilyin đến muộn nhất, trông anh có vẻ nghiêm nghị, u ám và tiều tụy. Anh ngồi thụp xuống một góc ghế sô-pha và không đứng lên suốt cả buổi tối hôm đó. Vốn là một kẻ hay nói cười và hoạt bát, giờ đây anh lại im thin thít, cau mày và liên tục dùng tay chà xát đôi mắt. Khi buộc phải trả lời một câu hỏi nào đó, anh chỉ cười gượng gạo bằng nửa môi trên, cộc lốc và đầy vẻ hằn học. Cả buổi tối anh chỉ bắn được tầm năm câu nói đùa, nhưng câu nào trông cũng thô thiển và xấc xược. Sophia Pietrovna có cảm giác như anh đang đứng bên bờ vực của sự suy nhược thần kinh. Nhưng mãi cho đến tận bây giờ, khi ngồi trước cây đàn piano, cô mới thừa nhận rằng người đàn ông bất hạnh này chẳng có tâm trí đâu mà đùa cợt, tâm hồn anh đang đau bệnh và chẳng thể tìm được chốn dung thân. Chính vì cô mà anh đang hủy hoại những năm tháng tươi đẹp nhất của sự nghiệp lẫn tuổi trẻ, ném sạch những đồng xu cuối cùng vào căn nhà tranh, bỏ mặc mẹ và các chị em không ai chăm sóc, và trên hết, anh đang quỵ ngã dưới sự tra tấn của cuộc đấu tranh nội tâm. Chỉ bằng lòng nhân đạo đơn thuần, cô cũng cần phải đối xử nghiêm túc với anh...

Tất cả những điều đó hiện lên vô cùng rõ ràng trong đầu cô, rõ đến mức nhói buốt. Nếu lúc này cô bước đến bên Ilyin và nói thẳng với anh một tiếng "Không," thì giọng cô sẽ mang một sức mạnh lớn lao đến mức anh khó lòng mà dám cãi lời. Thế nhưng cô đã không bước tới và cũng chẳng thốt ra lời nào, thậm chí trong đầu cô còn chẳng hề nghĩ đến điều đó... Sự ích kỷ nhỏ mọn của một bản tính trẻ con dường như chưa bao giờ bộc lộ rõ rệt ở cô như vào buổi tối hôm ấy. Cô thừa nhận rằng Ilyin rất bất hạnh và anh ngồi trên ghế sô-pha chẳng khác nào đang ngồi trên đống lửa. Cô thương hại anh, nhưng đồng thời sự hiện diện của người đàn ông đang yêu cô đến cuồng dại ấy lại lấp đầy lòng cô bằng cảm giác kiêu hãnh đắc thắng về quyền lực của chính mình. Cô cảm nhận được tuổi trẻ, sắc đẹp, sự kiêu kỳ khó với tới của bản thân, và — một khi đã quyết định cao chạy xa bay — cô liền buông thả bản thân mình hoàn toàn trong tối nay. Cô làm dáng, cười cợt không ngớt, cô cất tiếng hát với thứ cảm xúc kỳ lạ tựa như một kẻ đang xuất thần. Mọi thứ đều làm cô vui thích và mọi thứ đều có vẻ buồn cười. Cô thấy buồn cười khi nhớ lại sự cố ở băng ghế, với lão lính gác đang trân trân đứng nhìn. Khách khứa cũng làm cô buồn cười, cả những lời đùa cợt xấc xược của Ilyin, lẫn chiếc ghim cài áo của anh mà trước nay cô chưa từng thấy bao giờ. Chiếc ghim cài là một con rắn nhỏ màu đỏ với đôi mắt đính kim cương li ti; con rắn trông buồn cười đến mức cô chỉ muốn chồm tới hôn lấy hôn để.

Sophia Pietrovna, với trạng thái thần kinh căng như dây đàn, cất cao giọng hát những bản tình ca với một thứ cảm xúc nửa như say men, và như thể đang giễu cợt nỗi đau của người khác, cô toàn chọn những khúc ca não nề, sầu thảm kể về những hoài bão tan vỡ, về quá khứ, về tuổi già... "Và tuổi già đang đến gần, càng lúc càng gần," cô hát vang. Tuổi già thì dính dáng gì đến cô cơ chứ?

"Có điều gì đó không ổn đang diễn ra trong con người mình," thỉnh thoảng cô tự nhủ giữa những tiếng cười và lời ca tiếng hát.

Đúng mười hai giờ đêm, khách khứa ra về. Ilyin là người ra về muộn nhất. Trong lòng cô vẫn còn chút vương vấn ấm áp nên đã tiễn anh ra tận bậc thềm thấp của hiên nhà. Cô nảy ra ý định sẽ nói cho anh biết chuyện cô sắp đi du lịch cùng chồng, chỉ để xem tin tức ấy sẽ tác động ra sao đến anh.

Vầng trăng đang trốn sau những đám mây, nhưng ánh sáng vẫn đủ rực rỡ để Sophia Pietrovna có thể nhìn thấy gió đang đùa giỡn với vạt áo khoác của anh và những dây leo quấn quanh hiên nhà. Cô cũng nhìn thấy rõ Ilyin tái nhợt đến nhường nào, và cách anh mím môi cố nặn ra một nụ cười. "Sonia, Sonichka, người phụ nữ bé bỏng của anh," anh lẩm bẩm, không để cho cô kịp cất lời. "Em yêu của anh, cô gái xinh đẹp của anh."

Trong cơn bộc phát của sự dịu dàng cùng tiếng nấc nghẹn ngào trong cổ họng, anh tuôn ra vô số những lời trìu mến, mỗi câu lại ngọt ngào hơn câu trước, và nói chuyện với cô cứ như thể cô đã là vợ hoặc người tình của anh vậy. Bất thình lình và hoàn toàn nằm ngoài dự liệu của cô, anh vòng một tay ôm lấy cô còn tay kia tóm chặt lấy khuỷu tay cô.

"Em yêu của anh, người đẹp của anh," anh bắt đầu thì thầm, đặt những nụ hôn lên gáy cô; "hãy thành thật đi, hãy đến với anh lúc này đi."

Cô vội rướn người thoát khỏi vòng tay anh và ngẩng cao đầu định buông lời phẫn nộ và phản kháng. Thế nhưng sự phẫn nộ đã chẳng tới, và trong toàn bộ kho tàng đức hạnh cùng sự trong trắng đáng tự hào của cô, thứ duy nhất còn sót lại chỉ đủ để cô thốt ra câu nói mà bất kỳ người phụ nữ bình thường nào cũng sẽ nói trong những hoàn cảnh tương tự:

"Anh điên mất rồi."

"Nhưng thực sự thì chúng ta hãy đi đi," Ilyin tiếp lời. "Ngay lúc nãy và ngay tại băng ghế đó, anh đã hoàn toàn bị thuyết phục rằng em, Sonia, cũng bất lực và yếu đuối chẳng kém gì anh. Cả em nữa, em sẽ càng tồi tệ hơn nếu cứ cố chối bỏ nó đấy thôi. Em yêu anh, và em đang ngã giá một cách vô ích với lương tâm của chính mình đấy."

Nhận thấy cô đang quay lưng bỏ đi, anh bèn tóm lấy tay áo ren của cô và nói vội vã đoạn kết:

"Nếu không phải hôm nay, thì sẽ là ngày mai; nhưng rồi sớm muộn gì em cũng sẽ phải đầu hàng thôi. Cố trì hoãn làm gì cơ chứ? Em yêu của anh, Sonia dấu yêu, bản án đã được tuyên rồi. Sao còn phải hoãn ngày hành quyết làm gì? Sao phải tự dối lòng mình nữa?"

Sophia Pietrovna giật phăng tay ra khỏi anh và nhanh như cắt biến thẳng vào trong nhà. Cô quay trở lại phòng khách, máy móc sập nắp đàn piano lại, thẫn thờ nhìn chằm chằm vào bìa cuốn sách nhạc một lúc lâu rồi ngồi phịch xuống. Cô chẳng còn đủ sức để đứng vững hay suy nghĩ nữa... Từ sự bấn loạn và đam mê vừa rồi, thứ duy nhất đọng lại là một sự yếu đuối khủng khiếp hòa lẫn với sự lười biếng và mệt mỏi rã rời. Lương tâm thì thầm vào tai cô rằng tối nay cô đã cư xử thật tồi tệ và ngốc nghếch, giống hệt như một kẻ điên; rằng ngay lúc này đây cô vừa mới bị hôn ngoài hiên, và thậm chí ngay cả lúc này, cô vẫn cảm thấy một thứ cảm giác kỳ lạ chạy dọc vùng eo và khuỷu tay mình. Phòng khách chẳng còn bóng người. Chỉ có một ngọn nến duy nhất đang cháy. Phu nhân Loubianzev ngồi bất động trên chiếc ghế đẩu tròn trước cây đàn piano hệt như đang chờ đợi điều gì, và như để tranh thủ tận dụng trạng thái kiệt sức cùng cực và bóng tối bao trùm, một khát khao nặng nề không thể chế ngự bắt đầu chiếm đoạt lấy tâm can cô. Tựa như một con trăn khổng lồ, nó siết chặt từng thớ thịt lẫn tâm hồn cô. Nó lớn dần lên từng giây và chẳng còn mang vẻ đe dọa nữa, mà hiện hữu rõ mồn một trước mắt cô trong tất cả sự trần trụi của nó.

Cô cứ ngồi như thế suốt nửa tiếng đồng hồ, không nhúc nhích và không ngăn bản thân nghĩ về Ilyin. Sau đó, cô uể oải đứng dậy và chậm rãi bước vào phòng ngủ. Andrey Ilyitch đã lên giường từ lúc nào. Cô ngồi bên cửa sổ và phó mặc bản thân cho khát khao ấy. Cô không còn cảm thấy chút "sự bấn loạn" nào nữa. Mọi cảm xúc và suy nghĩ đều quấn quýt đầy âu yếm quanh một mục đích rõ ràng duy nhất. Trong thâm tâm cô vẫn muốn chống cự, nhưng ngay lập tức cô lại bất lực buông thõng tay, nhận ra sức mạnh và sự quyết tâm của kẻ thù. Để chiến đấu với hắn, cần phải có cả nghị lực lẫn sức mạnh, thế nhưng gia thế, sự giáo dục và cuộc đời đã chẳng cho cô bất kỳ điểm tựa nào.

«Mày thật đồi bại, thật đáng sợ,» cô tự dằn vặt bản thân vì sự yếu đuối đó. «Mày đúng là một con ranh tốt đẹp nhỉ!»

Sự khiết tịnh bị tổn thương cảm thấy phẫn nộ trước sự yếu đuối này đến mức cô lôi tất cả những từ ngữ tồi tệ nhất mà mình biết ra để chửi rủa bản thân và tự trút lên đầu mình biết bao sự thật sỉ nhục, đê tiện. Cứ thế, cô tự nhủ rằng bản thân chưa bao giờ là người đạo đức, và trước đây cô chưa từng ngã gác chẳng qua vì chưa có cơ hội, rằng cái cuộc đấu tranh kéo dài suốt cả ngày trời của cô từ trước đến nay chẳng qua chỉ là một màn kịch trò hề...

«Cứ cho là tôi đã đấu tranh đi,» cô thầm nghĩ, «nhưng đó là cái quái gì cơ chứ? Ngay cả những ả đĩ bợm trước khi bán thân cũng phải đấu tranh chán chê cơ mà, thế rồi cuối cùng họ vẫn bán thân đấy thôi. Trò đấu tranh hay ho thật đấy. Chẳng khác nào sữa chua bị hỏng chỉ trong một ngày.» Cô nhận ra rằng thứ lôi kéo cô rời bỏ tổ ấm không phải là tình yêu hay nhân cách của Ilyin, mà chính là những cảm giác đang chờ đợi cô phía trước... Một thứ bản chất tầm thường chẳng khác gì thiên hạ.

«Khi mẹ của chú chim non bị giết chết,» một giọng nam cao khàn đợt cất lên câu hát kết thúc.

Nếu mình định đi, thì đây là lúc rồi đấy, Sophia Pietrovna nghĩ thầm. Tim cô bắt đầu đập loạn xạ với một lực khủng khiếp.

«Andrey,» cô suýt thét lên. «Nghe này. Chúng ta đi du lịch nhé? Đi nhé? Có chịu đi không anh?»

«Có chứ.... Anh đã bảo em rồi đấy thôi. Em cứ đi một mình đi.»

«Nhưng nghe em đã,» cô nói, «nếu anh không đi cùng, anh có thể mất em đấy. Dường như em đã yêu mất rồi.»

«Yêu ai cơ?» Andrey Ilyitch hỏi lại.

«Chắc với anh thì ai mà chẳng thế,» Sophia Pietrovna thét lên.

Andrey Ilyitch bật dậy, thả thõng hai chân qua mép giường, đưa đôi mắt đầy vẻ ngạc nhiên nhìn bóng tối của vợ.

«Đúng là trò tưởng tượng,» anh ngáp dài một cái.

Anh chẳng tài nào tin nổi cô, nhưng dẫu vậy anh vẫn thấy hoảng sợ. Sau một lát đăm chiêu suy nghĩ và hỏi vợ vài câu hỏi không đâu vào đâu, anh bắt đầu bày tỏ quan điểm của mình về gia đình, về sự ngoại tình.... Anh lải nhải bằng giọng ngái ngủ chừng mười phút rồi lại ngả lưng nằm xuống. Những lời lẽ của anh chẳng mang lại hiệu quả gì. Trên thế giới này có vô vàn quan điểm, và hơn một nửa trong số đó thuộc về những kẻ chưa từng một ngày nếm trải khổ đau.

Bất chấp đêm đã về khuya, những người thuê nhà tranh vẫn đang chuyển động sau khung cửa sổ của họ. Sophia Pietrovna khoác chiếc áo khoác dài lên người và đứng thừ ra suy nghĩ. Cô vẫn còn đủ chút minh mẫn cuối cùng để cất lời hỏi người chồng đang ngái ngủ:

«Anh ngủ chưa đấy? Em ra ngoài đi dạo một lát nhé. Anh có muốn đi cùng em không?»

Đó là niềm hy vọng cuối cùng của cô. Chẳng nhận được câu trả lời nào, cô bước thẳng ra ngoài. Trời lộng gió và se lạnh. Cô chẳng cảm thấy cơn gió hay bóng tối bao trùm mà cứ thế cắm cổ bước đi mãi... Một thứ sức mạnh không thể cưỡng lại đang thúc đẩy cô, và cô có cảm giác như thể nếu mình dừng lại, thứ sức mạnh đó sẽ xô ngã cô từ phía sau. «Mày đúng là một người phụ nữ đồi bại,» cô lẩm bẩm một cách máy móc. «Mày thật đáng sợ.»

Cô nghẹt thở vì tức ngực, bừng bừng cháy bỏng trong cơn hổ thẹn, đôi chân như không còn chạm đất, bởi vì thứ đang thúc đẩy cô bước đi lúc này còn mạnh mẽ hơn cả sự hổ thẹn, lý trí hay nỗi sợ hãi của cô...