Tôi đang ở Kharkov.

Vì việc chống lại tâm trạng hiện tại vừa vô ích vừa nằm ngoài khả năng của tôi, tôi đã tự nhủ rằng những ngày cuối đời mình phải thật hoàn mỹ về mặt hình thức. Nếu tôi không làm tròn trách nhiệm với gia đình, điều mà tôi hoàn toàn thừa nhận, thì ít nhất tôi sẽ cố gắng làm theo ý nguyện của họ. Hơn nữa, gần đây tôi đã trở nên thờ ở đến mức chuyện tôi đi Kharkov, Paris hay Berditshev đối với tôi cũng chẳng có gì khác biệt.

Tôi đến đây vào giữa trưa và trọ tại một khách sạn cách nhà thờ không xa. Chuyến tàu khiến tôi hoa mắt chóng mặt, những luồng gió lùa xuyên qua người, và giờ đây tôi đang ngồi trên giường, hai tay ôm đầu chờ cơn đau nửa đầu tái phát. Đáng lẽ hôm nay tôi nên đến thăm những người bạn làm giáo sư, nhưng tôi chẳng còn chút chí hướng hay sức lực nào.

Người gác cổng già bước vào hỏi xem tôi có tự mang theo chăn ga gối đệm hay không. Tôi giữ ông lại khoảng năm phút để gặng hỏi về Gnekker, người mà vì lý do của hắn ta mà tôi phải đến đây. Hóa ra lão gác cổng sinh ra và lớn lên ở Kharkov, nắm rõ từng ngóc ngách trong thành phố này; nhưng lão chẳng nhớ có gia đình nào tên là Gnekker cả. Tôi hỏi thăm về điền trang. Câu trả lời vẫn vậy.

Chiếc đồng hồ ngoài hành lang điểm một,... hai,... ba giờ.... Những tháng cuối đời trong lúc chờ đợi cái chết đối với tôi dường như còn dài hơn cả cuộc đời mình. Chưa bao giờ tôi có thể thích nghi với sự chậm chạp của thời gian tốt như lúc này. Trước kia, mỗi khi phải chờ tàu ở nhà ga hay ngồi trong một kỳ thi, mười lăm phút đối với tôi dài như một thế kỷ. Còn bây giờ, tôi có thể ngồi bất động trên chiếc giường này suốt cả đêm dài, hoàn toàn bình thản khi nghĩ rằng ngày mai, và cả ngày kia nữa, cũng sẽ lại là một đêm dài dằng dặc và nhạt nhẽo như thế....

Ngoài hành lang, đồng hồ điểm năm, sáu, bảy giờ.... Trời bắt đầu sẩm tối. Một cơn đau âm ỉ xuất hiện ở má — dấu hiệu khởi đầu của chứng đau nửa đầu. Để tâm trí bận rộn, tôi quay lại góc nhìn cũ của mình, thời điểm tôi chưa hề thờ ơ, và tự hỏi: Tại sao tôi, một con người nổi tiếng, một ủy viên cơ mật, lại đang ngồi trong căn phòng nhỏ này, trên chiếc chiếc giường trải tấm chăn xám xa lạ? Tại sao tôi lại nhìn cái chậu rửa mặt bằng thiếc rẻ tiền này và lắng nghe tiếng chiếc đồng hồ khốn khổ kêu có kót ngoài hành lang? Tất cả những điều này có xứng đáng với danh tiếng và địa vị cao quý của tôi giữa cuộc đời không? Và tôi mỉm cười tự trả lời những câu hỏi ấy. Tôi thấy sự ngây thơ của mình thật buồn cười — sự ngây thơ mà khi còn trẻ, tôi từng đánh giá quá cao giá trị của danh tiếng cùng vị thế độc tôn mà những kẻ nổi tiếng được hưởng. Tôi nổi tiếng, tên tôi được nhắc đến với vẻ kính trọng. Chân dung của tôi từng xuất hiện trên tờ "Niva" và "Minh họa Toàn cầu". Tôi thậm chí còn đọc được tiểu sử của mình trên một tờ báo Đức, nhưng thì sao chứ? Tôi vẫn ngồi cô độc một mình trong một thành phố xa lạ, trên chiếc giường xa lạ, lấy lòng bàn tay xoa bóp cái má đang nhức nhối....

Những vụ bê bối gia đình, sự gay gắt của chủ nợ, thái độ thô lỗ của nhân viên đường sắt, sự bất tiện của hệ thống giấy tờ tùy thân, đồ ăn đắt đỏ và độc hại ở các quán buffet, sự cộc cằn và thô lỗ nói chung của mọi người — tất cả những điều này và rất nhiều thứ khác nữa nếu kể ra sẽ mất rất nhiều thời gian, đều làm tôi bận tâm chẳng khác gì một kẻ tiểu tư sản chỉ được biết đến trong con phố nhỏ hẹp của riêng hắn. Thế thì sự độc tôn trong vị thế của tôi nằm ở đâu? Cứ cho là tôi vô cùng nổi tiếng, rằng tôi là một người hùng khiến quê hương tự hào. Tất cả các tờ báo đều đăng bản tin về bệnh tình của tôi, bưu điện đang tấp nập chuyển đến những lời thăm hỏi đầy cảm thông từ bạn bè, học trò và công chúng. Nhưng tất cả những điều đó sẽ không thể cứu tôi khỏi cái chết trong sự dằn vặt trên chiếc giường của kẻ khác trong nỗi cô đơn cùng cực. Tất nhiên chẳng thể đổ lỗi cho ai về chuyện này. Nhưng tôi phải thú nhận rằng tôi không thích sự nổi tiếng của mình. Tôi cảm thấy nó đã lừa dối tôi.

Khoảng mười giờ, tôi chìm vào giấc ngủ, và bất chấp cơn đau nửa đầu, tôi ngủ rất sâu, và có lẽ sẽ còn ngủ lâu hơn nữa nếu không bị đánh thức. Ngay sau một giờ đêm, có tiếng gõ cửa bất ngờ.

— Ai đấy?

— Có điện báo ạ.

— Anh có thể mang đến vào ngày mai cơ mà, — tôi bực dọc cáu kỉnh khi nhận lấy bức điện từ tay người gác cổng. — Giờ thì tôi mất ngủ rồi.

— Tôi xin lỗi. Tôi thấy phòng anh vẫn sáng đèn. Tôi cứ tưởng anh chưa ngủ.

Tôi mở bức điện ra và nhìn ngay vào phần chữ ký — của vợ tôi. Cô ta muốn gì đây?

"Gnekker đã bí mật kết hôn với Liza ngày hôm qua. Hãy về ngay."

Tôi đọc bức điện. Một lúc lâu sau tôi vẫn không hề cảm thấy kinh ngạc. Không phải hành động của Gnekker hay Liza làm tôi sợ hãi, mà chính là sự dửng dưng lạnh lùng khi tôi đón nhận tin tức về cuộc hôn nhân của họ. Người ta vẫn bảo các nhà triết học và bác học chân chính vốn dĩ rất dửng dưng. Điều đó không đúng. Sự dửng dưng chính là sự tê liệt của tâm hồn, là cái chết đến trước tuổi.

Tôi lại lên giường và bắt đầu suy nghĩ xem mình có thể bận tâm đến điều gì đây. Chúa ơi, tôi biết nghĩ gì bây giờ? Dường như tôi đã nghiền ngẫm mọi thứ trên đời, và giờ đây chẳng còn điều gì đủ sức mạnh để đánh thức tư duy của tôi nữa.

Khi trời bắt đầu hửng sáng, tôi ngồi trên giường, hai tay ôm lấy đầu gối và, vì chẳng có việc gì làm, tôi cố gắng tìm hiểu chính mình. "Hãy tự hiểu lấy chính mình" là một lời khuyên hay và hữu ích; nhưng thật đáng tiếc là người xưa đã quên không chỉ cho chúng ta con đường để thực hiện điều đó.

Trước kia, khi muốn thấu hiểu người khác hoặc chính mình, tôi thường không xét đến hành động — nơi mọi thứ đều mang tính điều kiện, mà xét đến những mong muốn. Hãy nói cho tôi biết anh muốn gì, tôi sẽ nói cho anh biết anh là người thế nào.

Và giờ đây tôi tự soi xét chính mình. Tôi muốn gì?

Tôi muốn vợ, con, bạn bè và học trò của chúng ta hãy yêu mến những con người bình dị bằng xương bằng thịt ở chúng ta, chứ không phải cái tên, thương hiệu hay mác nhãn. Còn gì nữa không? Tôi muốn có những trợ sự và người kế tục. Còn gì nữa nào? Tôi muốn được thức dậy sau một trăm năm nữa, và ngó nghiêng dù chỉ bằng một con mắt xem khoa học đã tiến đến đâu rồi. Tôi muốn được sống thêm mười năm nữa.... Còn gì nữa không?

Chẳng còn gì nữa. Tôi suy nghĩ, suy nghĩ rất lâu mà không thể tìm ra điều gì khác. Dù tôi có suy nghĩ bao nhiêu đi nữa, dù tâm trí tôi có lan man đến đâu đi chăng nữa, thì tôi vẫn thấy rõ một điều rằng: yếu tố chính yếu và quan trọng nhất đang còn thiếu vắng trong những mong muốn của tôi. Trong niềm say mê khoa học, khát vọng sống, cảnh tượng tôi đang ngồi đây trên chiếc giường xa lạ, nỗi khao khát thấu hiểu chính mình, trong tất cả những suy nghĩ, cảm xúc và quan niệm mà tôi hình thành về bất cứ điều gì, đều thiếu đi một cái gì đó mang tính bao trùm có thể kết nối tất cả những thứ ấy lại thành một thể thống nhất. Mỗi cảm xúc và suy nghĩ đều tồn tại một cách biệt lập trong tôi, và trong tất cả các nhận định của tôi về khoa học, sân khấu, văn học, học trò, cũng như trong tất cả những bức tranh nhỏ bé mà trí tưởng tượng phác hoạ nên, ngay cả nhà phân tích tinh vi nhất cũng không thể tìm ra cái gọi là tư tưởng chủ đạo, hay vị thần của một con người đang sống.

Và nếu điều đó không hiện hữu, thì chẳng có gì tồn tại cả.

Trong một sự nghèo nàn như thế, chỉ một cơn bệnh nặng, nỗi sợ cái chết, cùng ảnh hưởng của hoàn cảnh và con người cũng đủ sức lật đổ và nghiền nát tất cả những gì trước đây tôi từng coi là thế giới quan của mình, cùng mọi thứ mà tôi từng nhìn nhận là ý nghĩa và niềm vui cuộc sống. Do đó, chẳng có gì kỳ lạ khi tôi đã làm vấy bẩn những tháng cuối đời bằng những suy nghĩ và cảm xúc xứng đáng của một tên nô lệ hay một kẻ dã man, để rồi giờ đây tôi trở nên dửng dưng và chẳng màng ngó ngàng đến ánh bình minh. Nếu một con người thiếu đi thứ gì đó cao cả và mạnh mẽ hơn mọi tác động bên ngoài, thì quả thực chỉ một trận cảm lạnh thông thường cũng đủ làm đảo lộn sự cân bằng của anh ta, khiến anh ta nhìn thấy mỗi con chim đều hóa cú mèo và nghe thấy tiếng chó rên rỉ trong mọi thứ âm thanh; và lúc bấy giờ, mọi thứ chủ nghĩa bi quan hay lạc quan của anh ta cùng những tư tưởng lớn nhỏ đi kèm hình như chỉ còn là những triệu chứng bệnh lý mà thôi.

Tôi đã bại trận. Thế thì tiếp tục suy nghĩ hay bànạc nữa cũng chẳng ích gì. Tôi sẽ ngồi đây và trong thinh lặng chờ đợi điều gì đến sẽ đến.

Buổi sáng, người gác cổng mang đến cho tôi trà và tờ báo địa phương. Một cách máy móc, tôi đọc các trang quảng cáo ở trang nhất, bài xã luận, các đoạn trích từ sách báo và tạp chí, tin tức địa phương... Trong số các tin tức địa phương, tình cờ tôi bắt gặp một đoạn thế này: "Học giả nổi tiếng của chúng ta, giáo sư danh dự Nicolai Stiepanovich hôm qua đã đến Kharkov bằng chuyến tàu tốc hành, và trọ tại khách sạn——."

Rõ ràng là những cái tên lớn được sinh ra là để sống tách rời khỏi những kẻ mang chúng. Giờ đây cái tên của tôi đang lang thang khắp Kharkov mà chẳng gặp sự quấy rầy nào. Chỉ độ ba tháng nữa thôi, nó sẽ tỏa sáng rực rỡ như mặt trời, được khắc bằng những chữ cái bằng vàng trên tấm bia mộ của tôi — vào lúc mà chính bản thân tôi đã nằm dưới lớp đất sâu....

Một tiếng gõ nhẹ vang lên ở cửa. Ai đó đang tìm tôi.

— Ai đấy? Vào đi!

Cánh cửa mở ra. Tôi giật mình lùi lại và vội vướn vạt áo choàng tắm lại cho chỉnh tề. Đứng trước mặt tôi là Katy.

— Chào thầy ạ, — cô nói, thở hồng hộc vì chạy lên cầu thang. — Thầy không ngờ có em đúng không? Em... em cũng đến đây.

Cô ngồi xuống và nói tiếp, giọng lắp bắp và tránh nhìn thẳng vào tôi. — Sao thầy không nói "Chào buổi sáng"? Em cũng đến... ngày hôm nay. Em dò hỏi biết thầy ở khách sạn này nên đến thăm thầy.

— Ta rất vui được gặp con, — tôi nói và nhún vai. — Nhưng ta bất ngờ đấy. Con cứ như từ trên trời rơi xuống vậy. Con làm gì ở đây thế?

— Em ư?... Em chỉ đến thôi.

Sự im lặng bao trùm. Bỗng nhiên cô đứng phắt dậy một cách bồng bột và tiến lại gần tôi.

— Nicolai Stiepanich! — cô nói, mặt tái đi và áp hai tay lên ngực. — Nicolai Stiepanich! Em không thể sống thế này được nữa. Em không thể chịu nổi. Vì Chúa, hãy nói cho em biết ngay bây giờ, lập tức đi. Em phải làm gì đây? Hãy nói cho em biết, em phải làm gì?

— Ta biết nói gì đây? Ta đã bại trận rồi. Ta chẳng thể nói gì cả.

— Nhưng xin thầy hãy nói cho em, em cầu xin thầy, — cô tiếp tục, thở không ra hơi và run rẩy toàn thân. — Em thề với thầy, em không thể tiếp tục thế này được nữa. Em hết sức chịu đựng nổi rồi.

Cô ngã sụp xuống ghế và bắt đầu nức nở. Cô ngả đầu ra sau, vặn vẹo đôi bàn tay, giậm chân xuống đất; chiếc mũ trên đầu rơi xuống lủng lẳng bên sợi dây quai, mái tóc buông xõa tung tóe.

— Cứu em với, cứu em với, — cô khẩn khoản van xin. — Em không thể chịu đựng thêm được nữa.

Cô lấy một chiếc khăn tay từ trong chiếc túi du lịch nhỏ ra, và theo chiếc khăn ấy, một vài lá thư từ đầu gối rơi lả tả xuống sàn nhà. Tôi nhặt chúng lên từ sàn nhà và nhận ra trên một bức thư có nét chữ của Mikhail Fiodorovich, tình cờ đọc được một phần của từ: "đắm say...."

— Ta chẳng có gì để nói với con cả, Katy ạ, — tôi nói.

— Cứu em với, — cô nức nở, chộp lấy tay tôi và hôn lên đó. — Thầy là cha em, là người bạn duy nhất của em. Thầy uyên bác và hiểu biết rộng, lại sống lâu nữa! Thầy từng là nhà giáo. Hãy bảo em phải làm gì đi.

Tôi hoang mang và ngạc nhiên, xúc động trước tiếng khóc của cô, đến mức suýt đứng không vững.

— Chúng ta ăn sáng nhé, Katy, — tôi nói với một nụ cười gượng gạo.

Ngay lập tức, tôi bồi thêm bằng một giọng thều thào:

— Chẳng mấy chốc nữa ta sẽ chết thôi, Katy ạ....

— Chỉ một lời thôi, chỉ một lời thôi, — cô khóc lóc và giơ hai tay về phía tôi. — Em phải làm gì đây?

— Con thật là kỳ lạ quá đi mất..., — tôi thì thầm. — Ta không thể hiểu nổi. Một người phụ nữ thông minh thế mà bỗng nhiên lại... khóc lóc thế này.

Sự im lặng trùm xuống. Katy chỉnh lại mái tóc, đội mũ lên, rồi vo tròn những bức thư nhét vào chiếc túi xách nhỏ của mình, tất cả diễn ra trong tĩnh lặng và không chút vội vã. Gương mặt, ngực áo và đôi găng tay của cô đều đẫm nước mắt, nhưng biểu cảm trên khuôn mặt đã khô rn, trở nên kiên định.... Tôi nhìn cô và cảm thấy xấu hổ vì mình còn hạnh phúc hơn cô. Chỉ ngay trước lúc lâm, vào buổi hoàng hôn của cuộc đời, tôi mới nhận ra sự vắng bóng thứ mà những người bạn triết học của chúng ta gọi là tư tưởng chủ đạo; thế nhưng tâm hồn của tội nghiệp này suốt cuộc đời chưa từng biết đến và sẽ chẳng bao giờ biết đến một mái nhà chở che nào, suốt cả cuộc đời.

— Katy, chúng ta ăn sáng đi, — tôi nói.

— Thôi, cảm ơn thầy, — cô đáp lạnh lùng.

Thêm một phút trôi qua trong im lặng.

— Ta không thích Kharkov, — tôi nói. — Nó xám xịt quá. Một thành phố xám xịt.

— Vâng... xấu xí.... Em không ở đây lâu đâu.... Tiện đường thôi. Em đi hôm nay.

— Đi đâu thế?

— Đến Crimea... ý em là, Kavkaz.

— Thế à. Đi lâu không?

— Em không biết.

Katy đứng dậy và đưa tay chào tôi với một nụ cười lạnh nhạt, ánh mắt nhìn sang hướng khác.

Tôi muốn hỏi cô rằng: "Điều đó có nghĩa là con sẽ không đến dự đám tang của ta chứ?" Nhưng cô không nhìn tôi; bàn tay cô lạnh ngắt và xa cách lạ lùng. Tôi im lặng tiễn cô ra tận cửa.... Cô bước khỏi phòng tôi và đi dọc theo hành lang dài dằng dặc mà không hề ngoảnh đầu nhìn lại. Cô thừa nhận rằng ánh mắt tôi đang dõi theo bước chân cô, và có lẽ khi tới chiếu nghỉ cầu thang, cô sẽ quay đầu nhìn lại.