"Tôi vừa trò chuyện với cô người yêu nhỏ trong lúc nhảy," vị bác sĩ lên tiếng khi cả ba bước ra đường. "Chuyện trò về mối tình đầu của cô ấy. Hắn là một tay giữ sổ sách ở Smolensk, có vợ và năm đứa con. Lúc ấy cô ta mới mười bảy tuổi, sống với tía má mở một tiệm tạp hóa bán xà phòng và nến."

"Làm thế nào hắn chinh phục được trái tim cô ta vậy?" Vassiliev hỏi.

"Hắn mua cho cô ấy số đồ lót trị giá tới năm mươi rúp — trời mới biết là những gì!"

"Sao hắn có thể moi được chuyện tình cảm từ cô nàng này nhỉ?" Vassiliev thầm nghĩ. "Mình thì chịu. Các bạn quý hóa ạ, tôi về nhà đây," anh nói.

"Sao lại thế?"

"Vì tôi chẳng biết phải ứng xử ra sao ở chốn này. Tôi thấy chán ngấy và ghê tởm. Có gì vui thú ở đây cơ chứ? Phải chi họ là con người; đằng này họ chẳng khác nào dã thú và loài vật. Thôi tôi về, xin các cậu."

"Grisha cưng ơi, xin cậu đấy," anh họa sĩ nói với giọng nghẹn ngào, áp sát vào Vassiliev, "ghé thêm một nơi nữa thôi — rồi mặc thây chúng nó. Đi đi mà, Grigor."

Họ nài nỉ Vassiliev và kéo anh lên một cầu thang. Tấm thảm cùng lan can dát vàng, người gác cửa mở sảnh, những bức ốp tường trang trí phòng khách vẫn mang phong cách quen thuộc của phố S——v ấy, nhưng ở đây mọi thứ đã được tô điểm tinh vi và bề thế hơn.

"Thôi, tôi về đây," Vassiliev vừa nói vừa cởi áo khoác.

"Cưng ơi, xin cậu đấy, làm ơn đi mà," anh họa sĩ vừa nói vừa hôn lên cổ anh. "Đừng có bướng bỉnh thế chứ Grigri — hãy sống ra dáng bạn bè xem nào. Đi cùng nhau thì về cùng nhau. Cậu đúng là một tên cứng đầu!"

"Tôi đợi các cậu ngoài phố cũng được. Chúa ơi, ở đây thật ghê tởm."

"Làm ơn đi mà.... Cậu cứ đứng xem thôi, thấy đấy, chỉ đứng nhìn thôi."

"Ta phải nhìn nhận mọi thứ một cách khách quan chứ," vị bác sĩ nghiêm túc nói.

Vassiliev bước vào phòng khách và ngồi xuống. Nơi đây có rất nhiều vị khách khác ngoài anh và các bạn mình: hai sĩ quan bộ binh, một quý ông tóc điểm bạc, hói đầu đeo kính gọng vàng, hai chàng thanh niên cạo râu nhẵn nhụi đến từ Học viện Đo đạc, và một người đàn ông say khướt mang khuôn mặt của một diễn viên. Tất cả các cô gái đều vây quanh chăm sóc những vị khách này và chẳng thèm để ý đến Vassiliev. Chỉ có một cô diện trang phục giống như Aïda liếc nhìn anh từ khóe mắt, mỉm cười đầy ẩn ý rồi ngáp dài nói:

"Kìa, gã da ngăm đã tới."

Tim Vassiliev đập rộn lên và mặt anh nóng bừng. Anh cảm thấy xấu hổ vì có mặt ở chốn này, vừa ghê tởm lại vừa dằn vặt. Anh bị dằn vặt bởi suy nghĩ rằng bản thân — một kẻ đàng hoàng và giàu lòng trắc ẩn (anh vẫn luôn tự cho là thế cho đến tận lúc này) — lại khinh miệt những người phụ nữ ấy và chẳng cảm thấy gì ngoài sự chán ghét đối với họ. Anh không thể nổi lòng thương cảm dù là với họ, với các nhạc công hay với bọn phục vụ.

"Đó là vì mình không chịu tìm cách thấu hiểu họ," anh thấu đáo nghĩ. "Họ giống loài thú hơn là con người; nhưng dẫu sao họ cũng vẫn là con người. Họ cũng có tâm hồn. Phải hiểu họ trước đã, rồi hãy phán xét."

"Grisha, đừng đi. Chờ bọn mình với," anh họa sĩ gọi với theo; rồi cậu ta biến đi đâu mất.

Chẳng mấy chốc vị bác sĩ cũng biến mất.

"Phải, mình phải cố gắng thấu hiểu. Bằng không thì chẳng ích gì," Vassiliev thầm nghĩ, và anh bắt đầu chăm chú quan sát nét mặt của từng cô gái, tìm kiếm một nụ cười tội lỗi nào đó. Nhưng chẳng biết vì anh vốn kém đọc vị nét mặt người khác, hay vì chẳng người phụ nữ nào cảm thấy có lỗi, mà trên gương mặt ai nấy, anh chỉ nhìn thấy vẻ đờ đẫn của sự chán chường và phì nệ quen thuộc, tầm thường. Những ánh mắt ng u ngốc, những nụ cười ng u ngốc, những giọng nói khàn đát, nhạt nhẽo, những cử chỉ trơ trẽn — chẳng có gì khác hơn thế. Rõ ràng là trong quá khứ của bất kỳ người phụ nữ nào ở đây cũng từng có một mối tình với một tên giữ sổ sách cùng số đồ lót trị giá năm mươi rúp. Còn ở hiện tại, những điều tốt đẹp duy nhất trong đời họ chỉ là cà phê, bữa ăn ba món, rượu vang, những điệu nhảy quadrille, và ngủ li bì đến tận hai giờ chiều...

Không tìm thấy một nụ cười tội lỗi nào, Vassiliev chuyển sang quan sát xem có ai trông có vẻ thông minh không, và sự chú ý của anh bị thu hút bởi một gương mặt tái nhợt, có phần mệt mỏi. Đó là một người phụ nữ da ngăm không còn trẻ, mặc chiếc đầm đính đầy kim sa lấp lánh. Cô ngồi trên ghế, đăm đăm nhìn xuống sàn nhà và trầm ngâm điều gì đó. Vassiliev bước đi dạo vài vòng rồi như thể vô tình, anh đến ngồi xuống bên cạnh cô.

"Mình phải bắt đầu bằng dăm ba câu chuyện vơ vẩn," anh nghĩ, "rồi dần chuyển sang chuyện nghiêm túc..."

"Chiếc đầm của cô đẹp quá," anh nói, và dùng ngón tay chạm nhẹ vào tua rua bằng vàng trên chiếc khăn choàng của cô.

"Bình thường thôi mà," người phụ nữ da ngăm đáp.

"Cô quê ở đâu thế?"

"Tôi ư? Xém lắm. Tận Tchernigov cơ."

"Đó là một vùng đất đẹp."

"Nơi nào chẳng đẹp, miễn là không phải chốn anh đang đứng."

"Thật tiếc là mình không biết miêu tả thiên nhiên," Vassiliev thầm nghĩ. "Mình sẽ làm cô ấy cảm động bằng những lời miêu tả về Tchernigov. Chắc chắn cô ấy phải yêu nơi đó nếu đã sinh ra ở đấy."

"Cô có cảm thấy cô đơn ở đây không?" anh hỏi.

"Đương nhiên là cô đơn rồi."

"Sao cô không rời khỏi đây, nếu thấy cô đơn?"

"Tôi biết đi đâu bây giờ? Ra đường đi ăn mày chắc?"

"Đi ăn mày còn dễ sống hơn ở đây."

"Sao anh lại có suy nghĩ đó? Anh từng đi ăn mày bao giờ chưa?"

"Tôi từng đi xin ăn, khi tôi không đủ tiền đóng học phí đại học; và dẫu tôi chưa từng đi xin thì điều đó cũng rất dễ hiểu. Kẻ ăn mày ít ra còn là một con người tự do, còn cô thì chẳng khác nào nô lệ."

Người phụ nữ da ngăm vươn vai, đưa đôi mắt ngái ngủ dõi theo tên phục vụ đang bưng chiếc khay đựng ly và nước ngọt.

"Mời tôi ly sâm-panh đi," cô nói, rồi lại ngáp dài.

"Sâm-panh," Vassiliev lặp lại. "Chuyện gì sẽ xảy ra nếu mẹ cô hoặc anh trai cô bất ngờ bước vào đây? Cô sẽ nói gì với họ? Và họ sẽ nói gì? Lúc ấy chắc cô cũng sẽ cất lời gọi 'sâm-panh' nhỉ."

Bất chợt tiếng khóc thét vang lên. Từ căn phòng bên cạnh — nơi tên phục vụ vừa bưng nước ngọt vào — một gã đàn ông tóc vàng bước ra với khuôn mặt đỏ bừng và đôi mắt hằn học. Theo sau gã là mụ chủ quán cao lớn, mập mạp, đang ré lên bằng giọng chát chúa:

"Không ai cho phép anh dám tát vào mặt các cô gái ở đây cả. Những kẻ sang trọng hơn anh khối ra đây mà chưa từng dám tát một cô gái nào nhé. Đồ hạ tiện!"

Hỗn loạn nổ ra. Vassiliev hoảng sợ đến cắt không còn giọt máu. Ở căn phòng bên cạnh, ai đó đang khóc nghẹn ngào, nức nở, một cách chân thành — thứ tiếng khóc chỉ có ở những kẻ đang bị lăng nhục. Và anh chợt hiểu ra rằng quả thực có những con người đang sống ở nơi này, những con người bằng xương bằng thịt, biết tổn thương, biết đau khổ, biết khóc lóc và cất lời cầu cứu. Cảm giác căm phẫn âm ỉ cùng sự ghê tởm bấy lâu nay bỗng nhường chỗ cho niềm xót xa quặn thắt và cơn thịnh nộ hướng về kẻ gây ra tội lỗi. Anh lao sầm vào căn phòng phát ra tiếng khóc. Xuyên qua những hàng chai lọ xếp trên chiếc bàn mặt đá, anh nhìn thấy một gương mặt đầm đìa nước mắt vì đau khổ, anh giơ hai tay về phía gương mặt ấy, bước tới sát chiếc bàn — rồi ngay lập tức giật lùi lại trong kinh hãi. Người phụ nữ đang nức nở kia đã say mềm bất tỉnh.

Giữa lúc chật vật luồn lách qua đám đông ồn ào đang vây quanh gã đàn ông tóc vàng, tim Vassiliev như ngừng đập, anh mất hết can đảm như một đứa trẻ, và anh có cảm giác rằng ở cái thế giới xa lạ, quái gở này, họ đang muốn đuổi theo, muốn đánh đập và sỉ vả anh bằng những từ ngữ dơ bur nhất. Anh giật vội chiếc áo khoác khỏi móc treo rồi cắm cổ lao thục mạng xuống cầu thang.