Câu chuyện này xảy ra cách đây chưa lâu tại Tòa án Thượng thẩm Moscow. Các bồi thẩm viên, ở lại tòa qua đêm, trước khi đi ngủ, đã bắt đầu trò chuyện về những cảm giác choáng ngợp. Câu chuyện khơi nguồn từ việc ai đó chợt nhớ đến một nhân chứng bỗng nhiên bị tật nói lắp và bạc cả tóc, theo lời anh ta, chỉ vì một khoảnh khắc kinh hoàng duy nhất. Các bồi thẩm viên quyết định trước khi đi ngủ, mỗi người sẽ lục lại ký ức của mình và kể một câu chuyện. Cuộc đời ngắn ngủi; nhưng dẫu sao chẳng có lấy một người đàn ông nào có thể vỗ ngực khoác lác rằng trong quá khứ mình chưa từng trải qua những khoảng khắc kinh hoàng.

Một bồi thẩm viên kể lại việc suýt chết đuối ra sao. Người thứ hai kể chuyện vào một đêm nọ, ở một nơi chẳng có lấy một vị bác sĩ hay hiệu thuốc nào, anh ta đã vô tình đầu độc chính đứa con của mình bằng cách đưa cho bé chất kẽm sunfat trắng thay vì thuốc muối. Đứa trẻ không chết, nhưng người cha thì suýt phát điên. Người thứ ba, không phải là một người già, nhưng lại ốm yếu, miêu tả hai lần tự tử hụt của mình. Có lần anh ta tự bắn vào đầu; lần thứ hai thì lao mình ra trước đầu tàu hỏa.

Người thứ tư, một người đàn ông thấp, mập mạp, ăn mặc chải chuốt, kể câu chuyện sau đây:

"Tôi khi ấy mới chỉ hai mươi hai hay hai mươi ba tuổi, khi tôi đem lòng yêu say đắm người vợ hiện tại của mình và cầu hôn nàng. Giờ đây, tôi sẵn sàng tự quất vào lưng mình vì cuộc hôn nhân bồng bột thuở đó; nhưng khi ấy—chà, tôi chẳng biết điều gì sẽ xảy ra với mình nếu Natasha từ chối. Tình yêu của tôi nồng cháy vô cùng, thứ tình yêu mà tiểu thuyết vẫn mô tả là điên cuồng, dạt dào, vân vân và vân vân. Hạnh phúc ngập tràn khiến tôi nghẹt thở, và tôi chẳng biết làm sao để thoát khỏi nó. Tôi làm cha tôi, bạn bè tôi, và cả lũ gia nhân phải phát bực vì cứ huyên thuyên kể mãi về việc mình yêu đến cuồng dại thế nào. Những kẻ hạnh phúc quả thực là những sinh vật phiền toái và tẻ nhạt nhất trên đời. Hồi đó tôi cứ hay làm người ta khó chịu. Ngay cả bây giờ nghĩ lại tôi vẫn thấy xấu hổ."

"Vào thời điểm ấy, trong số bạn bè của tôi có một luật sư mới vào nghề. Viên luật sư ấy giờ đây đã nổi tiếng khắp nước Nga, nhưng hồi đó anh ta mới chỉ bắt đầu gây dựng tên tuổi, chưa đủ giàu có hay danh tiếng để có quyền phớt lờ một người bạn mỗi khi chạm mặt hay không thèm ngả mũ chào. Tôi thường đến thăm anh ta tuần một hoặc hai lần."

"Mỗi khi tôi đến, cả hai chúng tôi lại cùng ngả người lên chiếc ghế sofa và bắt đầu triết lý."

"Có một lần tôi nằm trên ghế sofa, cứ lải nhải mãi về chủ đề chẳng có nghề nghiệp nào vô ơn bằng nghề luật sư. Tôi cố chứng minh rằng sau khi các nhân chứng đã được lắng nghe, Tòa án hoàn toàn có thể gạt bỏ Công tố viên lẫn luật sư bào chữa, bởi vì họ chẳng khác gì nhau, đều vô tích sự và chỉ tổ vướng chân vướng tay. Nếu một bồi thẩm viên trưởng thành, có tinh thần và tâm trí lành mạnh, đã đinh ninh rằng cái trần nhà này màu trắng, hoặc gã Ivanov kia có tội, thì chẳng có một Demosthenes nào có đủ sức mạnh để tranh luận và lay chuyển niềm tin của anh ta được. Ai có thể thuyết phục tôi rằng bộ ria mép của tôi có màu vàng hung trong khi tôi thừa biết nó đen tuyền? Khi lắng nghe một nhà hùng biện, có lẽ tôi sẽ trở nên xúc động và thậm chí rơi lệ, nhưng những niềm tin đã cắm rễ sâu xa trong tôi, phần lớn dựa trên sự hiển nhiên và các sự kiện thực tế, thì sẽ chẳng mảy may thay đổi. Bạn tôi, viên luật sư, thì lập luận rằng tôi vẫn còn trẻ con, ngốc nghếch và đang nói những điều nhảm nhí trẻ con. Theo quan điểm của anh ta, một sự kiện hiển nhiên khi được soi sáng bởi những chuyên gia tận tâm lại càng trở thành hiển nhiên hơn nữa. Đó là luận điểm thứ nhất của anh ta. Luận điểm thứ hai là tài năng chính là một sức mạnh, một thứ quyền năng của tự nhiên, một cơn cuồng phong, có thể biến cả đá sỏi thành tro bụi, chưa kể đến những thứ vụn vặt như niềm tin của những gia chủ hay mấy tay tiểu thương. Chống lại tài năng cũng khó khăn chẳng kém gì việc nhìn thẳng vào mặt trời mà không bị lóa mắt hay việc chặn đứng cơn gió. Bằng sức mạnh của ngôn từ, một phàm nhân đơn độc có thể cảm hóa hàng ngàn kẻ dã man cứng đầu đi theo đạo Thiên Chúa. Ulysses là con người kiên định nhất trên đời, thế nhưng anh ta vẫn hoàn toàn khuất phục trước các nàng Syrens, vân vân. Toàn bộ lịch sử được tạo nên từ những ví dụ như thế. Trong cuộc sống, chúng ta bắt gặp chúng ở mọi ngã rẽ. Và mọi chuyện phải là như thế; nếu không thì một kẻ thông minh có tài sẽ chẳng được coi trọng hơn những kẻ ngu ngốc và bất tài."

"Tôi vẫn ngoan cố bám trụ và tiếp tục tranh luận rằng niềm tin mạnh mẽ hơn bất kỳ tài năng nào, dẫu cho, nói một cách thành thật, chính bản thân tôi cũng chẳng thể định nghĩa nổi thế nào chính xác là niềm tin và thế nào là tài năng. Có lẽ tôi nói năng chỉ cốt để cho có chuyện để nói mà thôi."

"'Cứ lấy chính trường hợp của cậu ra mà xem'... viên luật sư nói. 'Cậu đang đinh ninh rằng vị hôn thưa của cậu là một thiên thần và trên đời này chẳng có ai hạnh phúc hơn cậu. Tôi nói cho cậu hay, chỉ mười hay hai mươi phút là quá đủ để tôi khiến cậu phải ngồi ngay xuống chiếc bàn này và viết thư hủy bỏ lễ đính hôn.'"

"Tôi bật cười."

"'Đừng có cười. Tôi đang nói chuyện nghiêm túc đấy,' bạn tôi nói. 'Chỉ cần tôi muốn, trong vòng hai mươi phút cậu sẽ cảm thấy hạnh phúc khôn tả vì nghĩ rằng mình đã thoát nạn khỏi cuộc hôn nhân này. Tài năng của tôi không lớn, nhưng liệu sự kiên định của cậu được bao nhiêu?'"

"'Thế thì thử xem nào, xin anh đấy,' tôi nói."

"'Thôi, việc gì phải thế? Tôi chỉ nói bâng quơ vậy thôi. Cậu là một chàng trai tốt. Thật tiếc nếu đẩy cậu vào một thí nghiệm như thế. Hơn nữa, hôm nay tôi không có hứng.'"

"Chúng tôi ngồi xuống bàn ăn tối. Rượu ngon cùng những nghĩ suy về Natasha và tình yêu đã lấp đầy tâm trí tôi với cảm giác trẻ trung và hạnh phúc ngập tràn. Hạnh phúc của tôi vô bờ bến đến mức gã luật sư mắt xanh ngồi đối diện bỗng trở nên thật bất hạnh, thật nhỏ bé và xám xịt làm sao!"

"'Nhưng hãy thử đi chứ,' tôi nài nỉ. 'Tôi cầu xin anh đấy.'"

"Viên luật sư lắc đầu và nhíu mày. Hiển nhiên là tôi bắt đầu làm hắn thấy phiền rồi."

"'Tôi biết chứ,' hắn nói, 'rằng khi cuộc thí nghiệm kết thúc, cậu sẽ cảm ơn tôi và gọi tôi là vị cứu tinh, nhưng người ta còn phải nghĩ đến người yêu của cậu nữa chứ. Cô ấy yêu cậu, và sự từ chối của cậu sẽ khiến cô ấy đau khổ. Mà cô ấy xinh đẹp biết nhường nào! Tôi đâm ra ghen tị với cậu đấy.'"

"Viên luật sư thở dài, nhấp một ngụm rượu, rồi bắt đầu ca ngợi Natasha của tôi là một sinh vật tuyệt vời đến nhường nào. Hắn có một thứ tài năng hiếm có trong việc miêu tả. Hắn có thể tuôn ra cả một tràng từ ngữ chỉ để nói về hàng mi hay ngón tay út của một người phụ nữ. Tôi say sưa lắng nghe hắn."

"'Tôi đã gặp bao nhiêu là phụ nữ trong đời;' hắn nói, 'nhưng tôi xin lấy danh dự ra thề với cậu, tôi nói với cậu như một người bạn, Natasha Andreevna của cậu là một viên ngọc quý, một cô gái hiếm có trên đời! Tất nhiên là vẫn có những tì vết, thậm chí là khá nhiều, tôi công nhận; nhưng dẫu sao cô ấy vẫn vô cùng duyên dáng.'"

"Và viên luật sư bắt đầu kể lể về những điểm yếu của người yêu tôi. Giờ đây thì tôi hoàn toàn hiểu rằng đó chỉ là một cuộc trò chuyện chung chung về phụ nữ, một cuộc bàn luận về những điểm yếu nói chung của họ; nhưng khi ấy tôi lại có cảm giác như thể hắn chỉ đang nói một mình Natasha mà thôi. Hắn trầm trồ tán thưởng chiếc mũi hếch của nàng, giọng nói đầy phấn khích của nàng, tiếng cười lanh lảnh của nàng, điệu bộ làm cao của nàng—thực ra là tất cả những gì tôi ghét cay ghét đắng ở nàng. Tất cả những điều đó, theo quan điểm của hắn, lại vô cùng đáng yêu, duyên dáng và đậm chất nữ tính. Chẳng biết từ lúc nào, hắn chuyển từ sự say mê sang vẻ giáo huấn bề trên, rồi sau đó đổi sang giọng điệu mỉa mai, cay độc... Lúc đó chúng tôi chẳng có vị Chánh án nào ngồi cùng để mà chặn đứng cái giọng điệu trịch thượng ấy của viên luật sư. Tôi chẳng có lấy một cơ hội để há miệng—mà tôi biết nói gì đây? Bạn tôi chẳng nói điều gì mới mẻ, những chân lý của hắn đã quá quen thuộc từ lâu. Chất độc hoàn toàn không nằm ở những gì hắn nói, mà nằm trọn vẹn ở cái hình thức quái quỷ mà hắn dùng để diễn đạt nó. Một hình thức do chính Satan nghĩ ra! Khi lắng nghe hắn, tôi bỗng đinh ninh rằng một từ duy nhất cũng có thể mang tới hàng ngàn ý nghĩa và sắc thái tùy thuộc vào cách nó được phát âm và cách câu cú được uốn lượn. Quả thực tôi không tài nào tái hiện lại được cái giọng điệu hay hình thức ấy. Tôi chỉ có thể nói rằng khi lắng nghe bạn mình và đi qua đi lại từ góc này sang góc khác trong phòng, tôi cảm thấy ghê tởm, phát bực, rồi khinh miệt tùy theo tâm trạng mà hắn dẫn dắt. Tôi thậm chí còn tin sái cổ khi hắn, với giàn giụa nước mắt trong mắt, tuyên bố với tôi rằng tôi là một người đàn ông vĩ đại, xứng đáng với một số phận tốt đẹp hơn, và được định sẵn trong tương lai sẽ làm nên những chiến tích phi thường, những thứ mà cuộc hôn nhân này có thể sẽ cản trở."

"'Bạn hiền của tôi ơi,' hắn kêu lên, siết chặt lấy tay tôi, 'tôi van cậu, tôi ra lệnh cho cậu: hãy dừng lại trước khi quá muộn. Dừng lại đi! Chúa phù hộ để cậu không vướng vào sai lầm kỳ lạ và khủng khiếp này! Bạn tôi ơi, đừng hủy hoại tuổi thanh xuân của mình.'"

"Dù các bác có tin hay không thì tùy, nhưng cuối cùng tôi đã ngồi phịch xuống bàn và viết thư cho người yêu để hủy bỏ lễ đính hôn. Tôi vừa viết vừa hân hoan vì vẫn còn kịp thời sửa chữa sai lầm của mình. Khi chiếc phong bì đã được dán kín, tôi vội vã lao ra đường để thả nó vào thùng thư công cộng. Viên luật sư đi cùng tôi."

"'Tuyệt vời! Quá đỉnh!' hắn khen ngợi khi bức thư gửi Natasha biến mất vào màn đêm đen kịt của chiếc thùng thư. 'Tôi chúc mừng cậu từ tận đáy lòng. Tôi thực sự mừng cho cậu.'"

"Sau khi chúng tôi đi cùng nhau được khoảng mười bước chân, viên luật sư tiếp tục:"

"'Tất nhiên, hôn nhân cũng có mặt tươi sáng của nó chứ. Bản thân tôi chẳng hạn, tôi thuộc về tuýp đàn ông mà đối với họ hôn nhân và đời sống gia đình là tất cả.'"

"Hắn bắt đầu miêu tả cuộc sống của chính mình: toàn bộ sự tẻ nhạt của một kẻ độc thân cô độc hiện ra trước mắt tôi."

"Hắn say sưa nói về người vợ tương lai của mình, về những niềm vui của một đời sống gia đình bình dị, và những cảm xúc dạt dào của hắn đẹp đẽ và chân thành đến mức tôi hoàn toàn tuyệt vọng vào lúc chúng tôi đặt chân đến trước cửa nhà hắn."

"'Cậu đang làm trò quái quỷ gì với tôi thế này, đồ khốn kiếp?' tôi thều thào nói. 'Cậu đã hủy hoại đời tôi rồi! Tại sao cậu lại bắt tôi viết cái bức thư chết tiệt đó? Tôi yêu cô ấy! Tôi yêu cô ấy chứ bộ!'"

"Và tôi thề thốt rằng mình vẫn còn đang yêu. Tôi hoảng sợ trước hành động của chính mình. Nó đã trở nên điên rồ và ngớ ngẩn đối với tôi rồi. Thưa các vị, quả thực không thể tưởng tượng nổi một cảm giác nào choáng ngợp hơn cảm giác của tôi vào thời điểm đó! Nếu lúc ấy có một người tốt bụng nào đó tiện tay nhét cho tôi khẩu súng lục vào tay, tôi sẵn sàng nã đạn vào đầu mình ngay lập tức."

"'Thôi nào, thế là đủ lắm rồi!' viên luật sư vừa nói, vừa vỗ vào vai tôi vừa bật cười. 'Đừng khóc lóc nữa! Bức thư đó sẽ chẳng đời nào đến tay người yêu của cậu đâu. Chính tôi chứ không phải cậu là người đã viết địa chỉ lên phong bì, và tôi cố tình viết ngoằn ngoèo để bưu điện có đánh đổi mắt ra cũng chẳng tài nào đọc nổi. Nhưng hãy coi đây là một bài học cho cậu nhé. Đừng có bàn luận về những thứ mà cậu chẳng hiểu gì.'"

"Nào các vị, tiếp theo đi xin mời."

", Vị bồi thẩm viên thứ năm đã ngồi vào chỗ một cách thoải mái và vừa há miệng định bắt đầu câu chuyện của mình, thì chúng tôi nghe thấy tiếng chuông đồng hồ từ ngọn tháp nhà thờ Spaisky vang lên."

"'Mười hai giờ...' một bồi thẩm viên đếm. 'Thưa các vị, chúng ta sẽ xếp loại cảm giác nào cho những gì mà bị cáo của chúng ta đang trải qua lúc này? Kẻ sát nhân đang phải trải qua ban đêm ở đây, trong một buồng giam, hoặc nằm hoặc ngồi, chắc chắn là chẳng thể chợp mắt được và suốt cả đêm trắng chỉ lắng nghe tiếng chuông điểm từng giờ. Hắn đang nghĩ về điều gì? Những giấc mơ nào đang tìm đến hắn?'"

Và tất cả các bồi thẩm viên bỗng chốc quên bẵng đi những cảm giác choáng ngợp. Trải nghiệm của người bạn họ, kẻ từng viết bức thư gửi cho Natasha ngày nào, bỗng trở nên tầm thường, thậm chí chẳng có gì là thú vị nữa. Chẳng còn ai kể chuyện thêm câu nào nữa; thế nhưng họ bắt đầu lặng lẽ đi ngủ trong yên lặng.