“Hỡi Epictetus, ta thường đến với mong ước được nghe nhà trò chuyện, nhưng ngươi chưa từng cho ta lấy một câu trả lời; nay nếu có thể, ta nài xin ngươi, hãy nói với ta dăm điều.”

“Theo ngươi,” Epictetus đáp, “liệu có một nghệ thuật nói cũng như nghệ thuật trong những việc khác, nếu muốn làm cho khéo léo và mang lại ích lợi cho người nghe chăng?”

“Có chứ.”

“Và có phải tất cả đều thu nhận được ích lợi từ điều họ nghe, hay chỉ một vài người trong số đó? Thế nên dường như có một nghệ thuật nghe cũng như nghệ thuật nói. . . . Tạc một bức tượng cần đến tay nghề: ngắm một bức tượng cho đúng cách cũng cần đến tay nghề vậy.”

“Xin thừa nhận là thế.”

“Và ta nghĩ ai nấy sẽ đều công nhận rằng kẻ nào định nghe các triết gia giảng luận thì cần phải được rèn luyện đáng kể trong việc lắng nghe. Chẳng phải vậy sao? Vậy hãy nói cho ta hay về đề tài nào ngươi có thể nghe ta giảng.”

“Chà, về điều thiện và điều ác.”

“Điều thiện và điều ác của cái gì? Của một con ngựa, một con bò ư?”

“Không; của con người.”

“Vậy chúng ta đã biết Con người là gì chưa? Bản chất của nó ra sao? Quan niệm chúng ta có về nó là thế nào? Và đôi tai chúng ta đã được rèn luyện chút nào về đề tài ấy chưa? Thậm chí, ngươi có hiểu Bản chất là gì không? Ngươi có theo kịp ta chút nào không khi ta nói rằng ta sẽ phải dùng đến phép chứng minh? Ngươi có hiểu Phép chứng minh là gì không? Thế nào là Đúng hay Sai? . . . chẳng lẽ ta phải lôi kéo ngươi đến với Triết học hay sao? . . . Hãy cho ta thấy ta sẽ làm được điều tốt gì khi đàm đạo với ngươi. Hãy khơi dậy khát vọng làm điều đó trong ta. Cảnh tượng một bãi cỏ xanh tươi kích thích lòng ham gặm cỏ ở loài cừu: hãy chìa ra trước mặt nó một hòn đá hay một mẩu bánh mì thì nó vẫn dửng dưng chẳng động lòng. Cũng vậy, chúng ta mang trong mình những khát vọng tự nhiên nhất định, phải, và cả thứ khát vọng thôi thúc chúng ta cất lời khi tìm được một người nghe thực sự xứng đáng: một kẻ tự bản thân hắn đã khơi gợi tâm hồn. Nhưng nếu hắn cứ ngồi lì ra đấy như một hòn đá hay một cụm cỏ rác, làm sao hắn có thể đánh thức khát vọng của một con người?”

“Vậy là ngươi sẽ chẳng nói với ta nửa lời sao?”

“Ta chỉ có thể nói với ngươi điều này: rằng kẻ nào không biết mình là ai và sinh ra vì mục đích gì; thế giới này là chốn nào và kẻ đó đang giao thiệp với những ai ở trong đó; kẻ không thể phân biệt được Điều Thiện và Điều Ác, Cái Đẹp và Cái Xấu, . . . Chân Lý và Sự Giả Dối, thì sẽ chẳng bao giờ tuân theo Lý Tính trong việc định hình những ham muốn, xung động và sự chối bỏ của mình, cũng chẳng thể làm chủ sự ưng thuận, từ khước hay việc hoãn phán đoán; mà nói tóm lại sẽ đi lang thang trong cảnh điếc lác và đui mù, tự cho mình là nhân vật gớm ghê nào đó, trong khi thực chất chẳng có chút trọng lượng nào. Có điều gì mới mẻ trong tất cả những chuyện này chăng? Chẳng phải sự dốt nát này là nguyên nhân của mọi lầm lỗi và tai ương của loài người từ thuở hồng hoang đó sao? . . .”

“Đây là tất cả những gì ta muốn nói với ngươi, và thậm chí điều này còn đi ngược lại với lòng ta. Tại sao? Bởi vì ngươi chưa hề khơi gợi được tâm hồn ta. Vì ta có thể nhìn thấy gì ở ngươi để mà lay động, giống như một con ngựa ô đầy hăng hái sẽ kích thích một kẻ sành ngựa? Thân xác ngươi ư? Ngươi đang đày đọa nó. Y phục của ngươi ư? Thật là xa hoa. Cử chỉ của ngươi, ánh mắt của ngươi?—Chẳng có gì sất. Khi ngươi muốn lắng nghe một triết gia, đừng có thốt lên rằng ‘Ngươi chẳng nói gì với ta cả’; hãy tự chứng tỏ mình xứng đáng hoặc đủ tư cách lắng nghe đi, rồi ngươi sẽ thấy cách ngươi lay động người diễn thuyết ra sao.”