Sau khi khai giảng được hơn một tháng, trong khoa yêu cầu các sinh viên có hoàn cảnh khó khăn đăng ký tham gia lao động công ích, tức là quét dọn phòng học, thu xếp thư viện gì đó, một tháng có thể thêm gần một trăm tệ. Vì gần một trăm tệ đó, Vu Quốc Cầm cũng đăng ký. Hôm nay thầy hướng dẫn nói với cô, trong khoa có hai vị giáo sư già không ai chăm sóc, trong đó một người là Giáo sư Liêu Thu Lương, người chu cấp tiền sinh hoạt cho cô. Trong khoa định sắp xếp hai sinh viên đến nhà giáo sư giúp ông làm việc nhà, quét dọn vệ sinh, mỗi tuần đến một lần, họ liền xếp cho cô đến nhà Giáo sư Liêu Thu Lương, giáo sư Liêu cũng đã đồng ý. Sau đó, thầy hướng dẫn nói: “Coi như là báo đáp cho việc giáo sư chu cấp cho các sinh viên có hoàn cảnh khó khăn như các em, phải vậy không?” Cô kinh hoàng nghe hết thông báo, phản ứng đầu tiên là, vẫn phải gặp kẻ giấu mặt kia rồi, nhanh vậy sao? Nhanh đến mức cô trở tay không kịp. Nhưng cô biết mình không thể từ chối, sự thực là cô thậm chí không có thời gian để do dự. Cô dằn lòng nhận lời như đang uống thuốc độc. Đúng thế, ăn của người ta rồi trước sau gì cũng phải trả thôi. Có điều, báo đáp thế này cũng tốt, đỡ phải suốt ngày nơm nớp lo âu vì tiêu tiền của người khác.

Chiều thứ Sáu ấy, theo thời gian đã hẹn, sau khi tan học, Vu Quốc Cầm bèn ra khỏi giảng đường, đi dưới con đường rợp bóng cây. Trên đường rất ít người qua lại, hai bên đường đều là những cây ngô đồng to, bóng cây loang lổ trên mặt đường, những khoảng có ánh nắng xuyên qua lấp lánh như những đồng xu. Bóng cây lại đổ trên người cô, khiến cơ thể cô chia thành từng mảng sáng tối không rõ. Cô vừa đi vừa giơ một tay ra, muốn đón lấy một chiếc lá đang rơi xuống. Nhưng khoảnh khắc chạm vào chiếc lá, trong lòng cô bỗng kinh ngạc, mùa thu đã đến rồi. Lúc này, trên núi Lữ Lương phủ một màu vàng, táo chua và hắc mai biển đã rụng đầy dưới đất, chim bay qua mổ lấy mổ để, bầu trời thì xanh biếc đẹp mê hồn.

Phía trước là một vườn hoa nhỏ, cô bước xuyên qua, trong vườn nở vài đóa hoa diên vĩ và cúc họa mi, trong không khí ngạt ngào hương hoa quế. Ra khỏi vườn hoa, đi đường tắt là đến khu dân cư sau trường, cô hỏi nhà Giáo sư Liêu Thu Lương ở đâu. Người ta chỉ cho cô, chính là trên tầng bốn tòa nhà màu trắng đằng sau kia. Càng gần nhà Liêu Thu Lương, trong lòng cô càng căng thẳng, đến lúc leo cầu thang, trái tim chỉ muốn nhảy ra khỏi lồng ngực. Không biết ông ta là người thế nào? Cô tiêu tiền của ông ta, ông ta sẽ đối xử với cô ra sao? Mới leo đến tầng hai, cô đã nhìn thấy trước cửa có một ông già tóc hoa râm ăn mặc chỉnh tề đang đứng ở đó đợi mình. Giáo sư lại còn đứng ngoài cửa đợi cô, điều đó khiến cô càng thêm hoảng sợ. Cô đứng trước mặt ông, không biết nên tỏ ra khiêm nhường cung kính thế nào cho phải. Hơi thở cô gấp gáp, hai tay cứ đan vào nhau như đang chịu hình phạt, môi mấp máy mãi mới cúi đầu xuống nói được một câu: “Em chào thầy Liêu. “

Liêu Thu Lương nói: “Vu Quốc Cầm phải không?”, rồi liền nhường đường cho cô vào nhà, kể cũng thật hiền từ. Trong nhà Liêu Thu Lương bài trí rất đơn giản, khắp nơi toàn là sách, một hàng giá sách cao đến tận trần nhà, vừa mới bước vào còn cứ ngỡ đây là thư viện. Trong nhà có một thứ mùi rất lạ, Vu Quốc Cầm suy nghĩ một lát mới nhận ra, đây là mùi đặc trưng của người già. Cô vào nhà nhưng không dám ngó nghiêng gì nhiều, đứng đó căng thẳng lạ thường, tay chân và ánh mắt đều trở nên thừa thãi, không biết nên cất đặt vào đâu. Cô giống như một tên tội phạm đến lượt bị thẩm vấn, tuy chưa biết sống hay chết, nhưng riêng nỗi sợ thôi đã đủ chết cả chục lần. Nói trắng ra thì ông già trước mắt chính là chủ nợ của cô, cô không thể nào không sợ ông ta. Mặc dù vào đại học chưa được hai tháng, nhưng mỗi ngày qua đi cô lại nợ ông ta thêm một chút, trong thời gian chưa đầy hai tháng mà cô đã cảm nhận rất rõ rằng mình đang ngày càng nợ chồng nợ chất. Chẳng trốn được đi đâu, cô chỉ có thể đứng đó chờ xem ông ta sẽ giao cho cô làm việc gì, bắt cô làm càng nhiều cô lại càng vui, cô chỉ mong được làm nhiều một chút, bẩn thỉu mệt mỏi đến đâu cũng bằng lòng. Có lẽ chỉ cần làm việc cho ông ta, ông ta sẽ không có quyền đứng trên cao nhìn xuống cô như thế nữa, bởi lẽ như vậy không thể coi là cô đang đi ăn xin.

Sau đó cô lại nghe thấy tiếng Liêu Thu Lương, ông ta nói với cô: “Đừng vội, ăn cơm đã, bây giờ đang là giờ cơm tối, đến lúc con về thì nhà ăn cũng hết cơm rồi, ăn xong cơm rồi hẵng làm cũng được. Trong lòng cô lại càng kinh hãi như sợ bị gài bẫy. Liêu Thu Lương đã ngồi xuống ghế sofa, lại nói với cô: “Nào con, ngồi xuống đây ăn cơm đã, lúc con chưa đến thầy đã nấu xong cơm rồi. Ông ta lại còn gọi cô là “con”, điều đó khiến cô vừa sợ vừa cảm động. Cô vừa chậm rãi nhích đến gần ghế sofa, vừa lén nhìn vẻ mặt ông ta. Liêu Thu Lương chỉ vào chiếc bàn trà giữa hai chiếc ghế sofa, nói: “Hôm nay ăn tạm cơm nhà thầy nhé, mấy món này đều là thầy tự làm, không biết có hợp khẩu vị của con không” Vu Quốc Cầm vừa cúi xuống liền nhận ra trên bàn trà màu đen đã bày sẵn bốn chiếc đĩa trắng tinh, trông cứ như bàn cờ. Bốn món ăn lặng lẽ nằm trên đĩa, giống như một cái bẫy đã được gài sẵn – một đĩa cá hấp xì dầu, một đĩa thịt viên rán, một đĩa hành trộn giấm, một đĩa lạc luộc. Cô ứa nước miếng, nhưng trong lòng bất giác càng thêm căng thẳng. Lúc này, Liêu Thu Lương mở một bình rượu vỏ sắt tây tự rót cho mình một chén. Ông ta không hề rót rượu cho cô, chỉ cầm chén chạm vào hư không, sau đó đổ vào miệng mình.

Cuối cùng cô cũng ngồi xuống, ông ta giục cô ăn nhưng tự mình vẫn chưa hề động đũa, chỉ hút hai điếu thuốc, tiếp đó lại tự rót chén rượu thứ hai, hút xong mấy điếu thuốc lại rót chén thứ ba. Hai người mãi chẳng nói chuyện gì, cứ như là đã phân công rõ ràng từ trước, một bên chuyên ăn, một bên chuyên uống rượu. Cô run rẩy ăn được hai miếng lại dừng, nhưng buông đũa xuống thì tay lại thừa thãi, ngồi trơ ra đấy nhìn cũng chẳng ra làm sao, thế là cô chỉ đành ăn cho có, mỗi miếng nhai đến nửa ngày mới lại ăn miếng tiếp theo. Nhưng sự thực thì dạ dày cô đã bị mấy món ăn trước mắt kích thích đến không chịu nổi mà lại không được thỏa mãn, lúc này đang giãy giụa đầy tuyệt vọng trong bụng. Một tay cô cầm đũa, tay kia âm thầm ôm bụng, chỉ sợ trong bụng phát ra tiếng kêu òng ọc thì thật mất thể diện, đang ăn cơm mà còn đói đến thế, chẳng hóa ra là cái thùng nước gạo hay sao? Thực ra lúc này có cho cô cả một nồi thịt kho tàu cỡ đại cô cũng có thể ăn hết. Đúng thế, quanh năm gần như không biết mùi thịt, cô chẳng khác nào gã độc thân thấy gái liền mất hết kiềm chế. Lúc trông thấy thịt, cô chẳng thể nào thờ ơ hay bình tĩnh được, cho dù có cũng chỉ là giả vờ mà thôi. Cô tin tưởng sâu sắc rằng một người chỉ cần được thỏa mãn cái dạ dày là sẽ không tồn tại lòng tham nữa, giống như tín đồ Thiên chúa giáo không tin trên đời này lại có chiến tranh. Nhưng lúc này, cô chỉ có thể bóp chặt cơn đói trong bụng, tiếp tục giả vờ một cách tuyệt vọng, vờ như không hứng thú gì với thức ăn, vờ như cô hoàn toàn không hề muốn ăn.

Thế này rõ ràng là chịu tội. Mỗi lần cô lén nhìn ông ta, đều thấy ông ta đang mỉm cười nhìn cô. Ông ta gần như không ăn gì, thi thoảng mới gắp một viên lạc đưa lên miệng, một viên lạc mà cũng nhai rõ lâu, chẳng khác nào trâu bò nhai lại. Ngoài ra ông ta cứ một hơi thuốc lại một hớp rượu, như là đang nhắm rượu với thuốc lá. Lúc còn ở quê, Vu Quốc Cầm từng thấy có người nhắm rượu với dưa muối, có người nhắm rượu với hành, có người nhắm rượu với hạt dưa, còn có người nhắm rượu với một quả lê, nhưng nhắm rượu với thuốc lá thế này thì cô mới thấy lần đầu. Nhưng điều khiến cô sợ nhất vẫn là nụ cười của ông ta, như thể cô đang đứng trước một cánh cửa thần bí mà không biết phía sau rốt cuộc che giấu điều gì, liệu có thứ gì đột nhiên nhảy xổ ra hay không? Cô thực sự sợ ông ta, bởi lẽ ông ta đang nắm thóp cô. Cô chỉ muốn lập tức lao vào bếp giúp ông ta rửa bát, thế còn dễ chịu hơn là cứ phải ngồi đây. Cô chỉ đợi ông ta uống xong, nhưng hiển nhiên ông ta chẳng vội chút nào. Ông ta lại uống một ngụm rượu, ra vẻ cố gắng nói chuyện phiếm với cô: “Nghe người trong khoa nói nhà con ở trên núi Lữ Lương phải không? Thầy chưa đến đấy bao giờ, ở chỗ con người ta hay ăn những món gì?”

Cô dò xét câu nói của ông ta, rốt cuộc ông ta định làm gì? Nhưng hằng tháng cô đều tiêu ba trăm tệ của ông ta, vậy thì ông ta có hỏi gì cũng đều là lẽ đương nhiên. Đã vậy, cứ kể cho ông ta về núi Lữ Lương, cũng để cho ông ta biết vì sao đến ba trăm tệ mà cô cũng không có.

Cô nói, ở quê cô đến giờ vẫn chỉ mỗi ngày ăn hai bữa cơm, một năm thì có đến hơn nửa thời gian chỉ ăn dưa muối qua ngày. Trên núi Lữ Lương thiếu nước nên rau rất hiếm, để tiết kiệm rau, nhà nào nhà nấy ngay từ mùa hè lúc có nhiều rau nhất đã phải muối hai vại dưa thật to, vại muối dưa dựng đứng lên còn cao hơn cả người, lúc lấy dưa phải trèo lên ghế thò người vào trong vại mới gắp được, không cẩn thận khéo còn ngã lộn cả vào trong. Trong vại có gì cũng còn tùy theo từng mùa, ví dụ mùa hè thì có cà, đậu que, ớt, cần tây, rau thơm, đến mùa thu bổ sung thêm củ cải, củ mã thầy, cải thảo, đến khi rau đầy sắp tràn ra ngoài vại thì phải lấy một hòn đá xanh chèn lên trên. Hòn đá xanh đó có tên riêng của nó, gọi là đá muối dưa. Phải tìm hòn đá to ngay ngắn, đều màu mới có thể lèn vại dưa, đá muối dưa giống như ổ khóa đè chặt tất cả dưa ở phía dưới. Người trên núi Lữ Lương suốt cả mùa đông chỉ sống nhờ vào chỗ dựa đó và khoai tây, một bát mì du mạch phía trên phủ mấy miếng dưa thế là thành một bữa cơm. Đợi khi xuân đến, còn phải vớt một phần dưa đã lên men sẵn từ trong vại ra nấu rồi đem phơi, đợi đến khi chuyển sang màu đỏ sẫm tức là dưa đã già, tên gọi cũng đổi thành dưa muối già. Dưa muối già mềm như thịt, xiên thành từng que treo dưới mái nhà, buổi tối lúc ăn cháo kê tiện tay kéo một miếng củ cải muối nhắm với cháo, húp soàn soạt một cái hết là xong một bữa cơm. Chỗ dưa tiếp tục lên men đến mùa hè sẽ sinh ra đầy dòi trắng bò nhung nhúc trong vại. Dưa vẫn vớt ra ăn không lãng phí chút nào, còn có người chuyên thích ăn dòi, đặt cho nó cái tên mỹ miều là “mầm thịt”. Theo cách nói của dân trên núi, dòi sinh ra từ rau, gạo và mì thì trong bụng chúng vẫn là rau, là gạo, là mì, ăn chúng hay ăn rau, ăn gạo, ăn mì cũng chẳng khác gì nhau.

Cô cứ kể miên man hòng mua một nụ cười của ông ta, nhưng nói đến đây, cô đột nhiên dừng lại, giữa hai người lại xuất hiện một khoảng trống gượng gạo. Một cơn đói dồn lên, cô hơi chóng mặt, sắp sửa ngồi không vững nữa. Lúc này cô hơi hoảng hốt, lại thêm chút xót ruột, nghi hoặc không biết rốt cuộc mình đang làm gì. Thực chẳng khác nào vai hề trong gánh xiếc, cô đang ra sức lấy lòng ông ta để tự an ủi bản thân mình rằng ba trăm tệ kia không phải là ăn không chứ gì? Có lẽ vì vừa rồi khi nói chuyện cô dùng nhiều sức quá, nên lúc này cơn đói trong bụng không thể nào dằn lại được nữa, chẳng những nó nhảy xổ ra giữa cô và ông ta như một con chó dại, mà còn khiến cô không kịp ngăn cản tiếng kêu của nó, ngay cả Liêu Thu Lương ngồi đối diện cũng nghe rõ mồn một. Cô vừa ngượng đỏ mặt thì ngay sau đó lại là một tràng “tiếng kêu khổ sở” nữa phát ra từ bên trong. Cô chỉ hận không thể trốn ngay đi được, thì chợt nghe ông ta nói: “Con à, con mau ăn cơm đi, đừng chỉ mải nói chuyện thế, mau ăn đi. Ông ta hình như còn ngượng hơn cả cô, không để cô nói gì đã lại tiếp lời: “Thầy lúc nào cũng hoan nghênh sinh viên đến đây ăn cơm. Sau khi nghe người trong khoa kể về hoàn cảnh của con, thầy liền cứ mong lúc nào gọi con đến ăn bữa cơm, cải thiện bữa ăn cho con, nhưng chỉ sợ con không đồng ý. Hôm nay con chịu đến, thầy thật sự rất vui. Con xem trong nhà chỉ có mình thầy, sau này lúc nào con thích thì cứ đến, con thích tự mình làm món gì ăn cũng được.

Cô không nói gì, lúc cầm đũa lên lần nữa, cảm thấy hình như đũa cũng gỉ ra rồi. Nhưng vì vừa mới bỏ công sức lao động xong, nên ít nhiều cô cũng yên tâm hơn một chút. Cô gắng sức cười với ông ta để tỏ lòng biết ơn. Dưới sự quan sát của ông ta, cô yên lặng ăn thêm vài miếng thức ăn. Đũa còn chưa buông, trong miệng đầy thức ăn, nước mắt cô đã đột nhiên rơi xuống.

Bữa cơm kết thúc tại đây, cô nhốt mình trong bếp rửa bát, lau máy hút mùi, quét nhà, sau đó lại dọn dẹp sách vở vứt lung tung trong phòng khách, quét sàn, lau sàn. Sau khi dọn dẹp nhà cửa xong xuôi cô liền nhanh chóng chào thầy, nói là còn giờ tự học buổi tối. Liêu Thu Lương cũng không giữ cô, chỉ nói tuần sau chào đón cô tiếp tục đến. Sau đó cô liền nhanh chóng trốn ra khỏi nhà ông ta. Thực ra buổi tối chẳng có việc gì gấp, nhưng cô vẫn chạy như điên trên đường, vừa chạy vừa cảm thấy may mắn vì hôm nay mình đã chịu hành hình xong và được thả về. Nhưng cô lại đau lòng nhận ra, tuần sau thoáng cái sẽ tới, công việc khổ sai này rõ ràng chẳng có hồi kết.

Quả nhiên, chớp mắt đã lại đến thứ Sáu, lại phải đến nhà Liêu Thu Lương. Cứ mỗi sáng thứ Sáu cô đều bắt đầu tự an ủi, đi nào, sao có thể không đi? Cứ coi như là đi trả nợ, làm sao tiêu không tiền của người ta được? Đến chiều, cô đã thuyết phục được bản thân, dỗ dành mình đâu vào đấy. Để không phải ăn cơm ở nhà ông ta, cô đến nhà ăn từ sớm mua một cái bánh bao để trong cặp, sau đó đi về phía nhà Liêu Thu Lương. Phải đi qua vườn hoa rồi. Lúc đi vào trong đình giữa vườn hoa, cô đứng lại, nhìn xung quanh thấy không có ai, liền ngồi trong đình móc bánh bao trong cặp ra, vừa cúi đầu giả vờ ngắm hoa sen tàn dưới hồ, vừa lén lút ăn ngấu nghiến cái bánh bao. Vì bữa nào cũng ăn nên đã thành quen, cô chỉ cắn vài miếng đã hết, chẳng phí công sức chút nào. Cô vừa ăn vừa âm thầm cầu xin lúc này đừng có ai đi qua vườn hoa, càng đừng có ai đi vào trong đình. Cũng may, thực sự chẳng có ai vào. Vừa ăn bánh bao xong, cô liền nhanh chóng đứng dậy, phủi hết vụn bánh rơi trên người, lại móc một cái gương nhỏ ra soi lại trên mép xem có dấu vết gì của bánh bao không, rõ là đang tiêu hủy toàn bộ chứng cứ. Lại nhìn quanh không có ai, lúc này cô mới yên tâm lẻn ra khỏi vườn hoa, rẽ vào khu dân cư, đến nhà Liêu Thu Lương lần nữa.

Dọc đường cô đã nghĩ kỹ, lần này vào trong nhà một cái sẽ quét dọn vệ sinh, làm xong đi ngay, đánh nhanh thắng nhanh. Lúc vào nhà, Liêu Thu Lương đang đeo kính đọc sách, dáng vẻ đọc sách của ông ta bỗng khiến cô cảm thấy an toàn. Vì không mở cửa sổ nên trong nhà khá ấm, mọi thứ đều có vẻ rất hiền hòa, chẳng có gì khả nghi. Nhưng khi cô còn chưa kịp mở lời thì đã nhìn thấy trên bàn bày sẵn cơm canh. Cô sợ hãi nhìn những món ăn trên bàn như thể đang nhìn những dụng cụ tra tấn sắp sửa được dùng trên cơ thể mình. Lúc này Liêu Thu Lương đã đặt quyển sách xuống, đứng dậy nói với cô: “Con à, ăn cơm trước đi đã rồi hãy làm những việc khác, con người ai chẳng phải ăn, ở chỗ thầy con đừng khách sáo.” Vu Quốc Cầm vội xua tay: “Thầy Liêu, con không ăn đâu, con đã ăn ở nhà ăn rồi, con ăn xong mới đến đây ạ.” Cô nói xong, Liêu Thu Lương hình như hơi ngạc nhiên, như thể cô đã nói sai điều gì đó. Ông ta dường như muốn che giấu cảm xúc trên mặt mình, lại đeo cặp kính đã gỡ xuống lên mắt, đeo lên rồi lại cảm thấy có gì đó không ổn, thế là lại gỡ xuống cầm trong tay, dường như cặp kính chỉ là một món đạo cụ của ông ta. Ông ta lại nhìn cơm canh trên bàn, giọng nói bỗng nhiên cao hơn bình thường, dường như vui vẻ một cách vô cớ, nhưng giọng điệu hơi cứng nhắc, ông nói: “Ăn rồi à... vậy thì không ăn nữa, không ăn nữa”