Tôi vừa nhắc đến phu nhân nhà tôi cách đây một hai dòng. Sự thật là viên Kim cương không tài nào có mặt trong ngôi nhà của chúng tôi—nơi nó đã bị thất lạc—nếu nó không được đem tặng cho con gái của phu nhân; và cô con gái ấy cũng chẳng bao giờ cất tiếng khóc chào đời để nhận món quà đó, nếu không có phu nhân (với bao đau đớn và nhọc nhằn) đã sinh ra cô. Do đó, nếu bắt đầu từ phu nhân, ta có thể chắc chắn rằng mình đang ngược dòng thời gian về một điểm đủ xa. Và xin thưa với các bác, khi bạn phải gánh vác một trọng trách lớn lao như tôi lúc này, việc tìm được một điểm khởi đầu chắc chắn quả là niềm an ủi lớn.
Nếu dẫu một chút quen thuộc với giới thượng lưu, hẳn các bác từng nghe danh ba nàng tiểu thư nhà Herncastle xinh đẹp tuyệt trần: cô Adelaide, cô Caroline và cô Julia. Theo ý kiến của tôi, người em út Julia chính là người dịu dàng và nết na nhất trong ba chị em; và tôi hoàn toàn có đủ cơ sở để nhận xét điều đó, như các bác sẽ thấy ngay sau đây. Tôi bước chân vào hầu hạ vị lãnh chúa quá cố, thân sinh của ba tiểu thư—tạ ơn Chúa, trong câu chuyện về viên Kim cương này, chúng ta không phải bận tâm gì đến ông ấy; cụ là người có cái lưỡi dài nhất và tính khí nóng nảy nhất trong số tất cả những người sang hèn mà tôi từng gặp—vâng, tôi xin nhắc lại, tôi vào hầu hạ vị lãnh chúa già với tư cách là tiểu đồng phục vụ ba vị tiểu thư danh giá, khi vừa tròn mười lăm tuổi.
Tôi ở đó cho đến khi cô Julia kết hôn với ngài Sir John Verinder quá cố. Ông là một người đàn ông tuyệt vời, chỉ tiếc là cần có ai đó kèm cặp; và thưa với các bác, cuối cùng ông cũng tìm được người trị được mình. Hơn thế nữa, từ ngày phu nhân đưa ông vào nhà thờ làm lễ kết hôn cho đến ngày bà tiễn đưa hơi thở cuối cùng của ông rồi khép đôi mắt ông lại vĩnh viễn, ông sống vô cùng sung túc, phát đạt, an nhàn và mãn nguyện.
Tôi suýt quên không thưa rằng tôi đã theo cô dâu về cơ ngơi và điền trang của chồng cô ở miền quê này. “Sir John,” phu nhân nói, “em không thể thiếu Gabriel Betteredge.” “Phu nhân ạ,” Sir John đáp, “tôi cũng chẳng thể thiếu cậu ta.” Đó là cách ông chiều ý bà—và đó là cơ duyên tôi vào làm việc cho ông. Đối với tôi, đi đâu cũng được, miễn là tôi được ở cạnh phu nhân của mình.
Thấy phu nhân quan tâm đến công việc đồng áng, điền trang và những chuyện đại loại thế, tôi cũng đâm ra để ý—lại càng có lý do hơn khi tôi là cậu con trai thứ bảy của một gia đình nông dân nghèo. Phu nhân đã gửi gắm tôi cho tay quản lý điền trang; tôi cố gắng hết sức, làm tròn trách nhiệm và nhờ thế mà được cất nhắc. Vài năm sau, hình như là vào một ngày thứ Hai nọ, phu nhân bảo: “Sir John này, viên quản lý của anh già lú lẫn cả rồi. Hãy cho ông ta về hưu với một khoản trợ cấp hậu hĩnh, rồi đôn Gabriel Betteredge lên thay thế.” Lại hình như vào ngày thứ Ba ngay sau đó, Sir John nói: “Thưa phu nhân, viên quản lý đã được cấp tiền hưu trí hậu hĩnh; và Gabriel Betteredge đã nhận chiếc ghế của ông ta.” Người ta vẫn thường hay phàn nàn về những đôi vợ chồng sống với nhau khổ sở. Đây lại là một ví dụ ngược lại. Mong rằng điều đó sẽ là lời cảnh tỉnh cho một số người, và là sự khích lệ cho những người khác. Còn bây giờ, tôi xin tiếp tục câu chuyện của mình.
Chà, các bác sẽ bảo lúc đó tôi đang sướng như tiên. Được đặt vào một vị trí đầy tin tưởng và trọng vọng, có một ngôi nhà tranh nho nhỏ để ở, sáng đi tuần tra điền trang, chiều làm sổ sách, tối đến thút thít bên tẩu thuốc và cuốn sách Robinson Crusoe—còn mong gì hơn để được hạnh phúc? Hãy nhớ lại A-đam từng khao khát điều gì khi ở một mình trong Vườn Địa Đàng; và nếu các bác không trách A-đam, thì xin đừng trách tôi.
Người phụ nữ lọt vào mắt xanh của tôi chính là người giữ nhà cho tôi tại căn nhà nhỏ ấy. Cô ấy tên là Selina Goby. Tôi hoàn toàn đồng tình với cố ông William Cobbett về cách chọn vợ. Cứ xem cách cô ấy nhai kỹ thức ăn và bước những bước chân thật vững chãi xuống đất khi đi, thế là ổn. Selina Goby đạt chuẩn ở cả hai điểm đó, và đó là một lý do khiến tôi muốn cưới cô ấy. Tôi còn một lý do nữa, hoàn toàn do tôi tự mày mò ra. Vì là một phụ nữ độc thân, Selina bắt tôi phải trả tiền ăn và tiền công hàng tuần cho cô ấy. Nếu làm vợ tôi, Selina sẽ chẳng thể đòi tiền ăn, và sẽ phải phục vụ tôi không công. Đó chính là góc nhìn của tôi. Sống tiết kiệm—nhưng phảng phất chút tình yêu. Tôi bẩm lại với phu nhân như bổn phận phải thế, y như những gì tôi đã nhẩm tính trong đầu.
“Con đã suy nghĩ kỹ về Selina Goby,” tôi tâu, “và thưa phu nhân, con nghĩ cưới cô ta sẽ kinh tế hơn là thuê cô ta.”
Phu nhân phì cười vang, bảo rằng bà không biết nên sốc vì ngôn từ hay vì nguyên tắc sống của tôi nữa. Chắc là bà bị chọc cười bởi một trò đùa nào đó mà chỉ có người sang kẻ trọng mới hiểu nổi. Bản thân tôi chẳng hiểu gì sất, chỉ biết rằng mình đã được bật đèn xanh để ngỏ lời với Selina, thế là tôi xách dép đến ngỏ lời ngay. Và Selina nói gì ư? Chúa ơi! Các bác hẳn phải thiếu hiểu biết về phụ nữ lắm mới đi hỏi câu đó. Dĩ nhiên là cô ấy gật đầu rồi.
Khi ngày trọng đại đến gần, và người ta bắt đầu bàn chuyện sắm cho tôi một chiếc áo khoác mới để làm lễ, lòng tôiâm thầm dấy lên những mối hoài nghi. Tôi từng tâm sự với những người đàn ông khác về cảm giác của họ khi lâm vào hoàn cảnh éo le giống tôi; và tất cả đều thừa nhận rằng, chừng một tuần trước ngày cưới, họ chỉ ước gì mình có thể tẩu thoát được. Bản thân tôi còn đi xa hơn thế một chút; quả thực tôi đã vùng lên tìm cách tháo thân. Đương nhiên là chẳng có chuyện miễn phí! Tôi là một người sòng phẳng, chẳng mong cô ấy buông tha cho mình mà không đòi đền bù. Bồi thường cho người phụ nữ khi người đàn ông quất ngựa truy phong là một trong những luật lệ của nước Anh. Vâng lệnh pháp luật, và sau khi suy tính thiệt hơn cẩn thận, tôi đề nghị tặng Selina Goby một chiếc đệm lông vũ cùng năm mươi shilling để hủy bỏ giao kèo. Các bác khó mà tin được, nhưng đó là sự thật—cô ta ngốc nghếch đến mức từ chối thẳng thừng.
Thế là đời tôi tiêu tùng, khỏi cần nói cũng biết. Tôi đành ráng sắm cái áo mới rẻ nhất có thể, và chịu đựng mọi nghi thức còn lại cũng với tinh thần tiết kiệm tối đa. Vợ chồng tôi không hẳn là một đôi hạnh phúc, nhưng cũng chẳng phải dạng đau khổ tột cùng. Kẻ tám lạng, người nửa cân. Chẳng hiểu sao, dù xuất phát từ những ý định tốt đẹp nhất, chúng tôi cứ luôn chường mặt ngáng đường nhau. Khi tôi muốn đi lên lầu, thì vợ tôi lại đi xuống; còn lúc vợ tôi muốn xuống, thì tôi lại lù lù đi lên. Đời sống hôn nhân theo kinh nghiệm của tôi là thế đấy.
Sau năm năm liên tiếp hiểu lầm nhau trên cầu thang, Đấng Quan Phòng đầy lòng nhân từ cuối cùng đã rủ lòng thương, giải thoát cho chúng tôi bằng cách gọi vợ tôi về với Người. Tôi ở lại cùng cô con gái nhỏ Penelope, đơn độc cảnh gà trống nuôi con. Chẳng bao lâu sau, Sir John qua đời, phu nhân cũng ở vậy cùng cô con gái nhỏ, tiểu thư Rachel, không thêm mụn con nào khác. Tôi viết về phu nhân chắc là kém cỏi lắm, nếu các bác còn bắt tôi phải giải thích rằng bé Penelope của tôi đã được chăm sóc kỹ lưỡng ra sao dưới chính ánh mắt của người chủ kính yêu, được cho đi học hành tử tế, trở thành một cô bé tháo vát, và khi đủ tuổi thì được cất nhắc lên làm hầu cận riêng cho tiểu thư Rachel.
Còn về phần tôi, tôi vẫn tiếp tục công việc quản lý điền trang năm này qua năm khác cho đến tận Giáng sinh năm 1847, khi một bước ngoặt xảy ra trong đời tôi. Hôm ấy, phu nhân ngỏ ý muốn đến uống một tách trà riêng với tôi trong ngôi nhà nhỏ của tôi. Bà nhận xét rằng, tính từ năm tôi bắt đầu làm tiểu đồng thời vị lãnh chúa quá cố, tôi đã cống hiến hơn năm mươi năm cuộc đời cho gia đình bà, rồi bà trao vào tay tôi một chiếc áo ghi-lê len tuyệt đẹp do chính tay bà đan để giữ ấm qua những tháng mùa đông lạnh giá.
Tôi đón nhận món quà tuyệt vời ấy mà nghẹn ngào không tìm nổi từ ngữ nào để tâu bày lòng biết ơn trước vinh dự mà phu nhân dành cho. Thế nhưng, điều khiến tôi kinh ngạc tột độ là chiếc áo ghi-lê ấy không phải để tôn vinh, mà thực chất là một thứ quà cáp hối lộ. Phu nhân đã nhận ra tôi đang già đi trước cả khi tôi kịp nhận thức điều đó, và bà đến căn nhà nhỏ của tôi để phỉnh phờ (nếu tôi được phép dùng từ này) tôi từ bỏ công việc quản lý điền trang nặng nhọc ngoài trời, để lui về thảnh thơi hưởng tuổi già với trọng trách quản gia trong nhà. Tôi đã cố gắng đấu tranh hết sức có thể trước sự xúc phạm mang tên “hưởng tuổi già” ấy. Nhưng chủ nhân của tôi thừa hiểu điểm yếu của tôi; bà biến nó thành một lời cầu xin ân huệ dành riêng cho bà. Cuộc đôi co giữa chúng tôi kết thúc bằng việc tôi lấy chiếc áo ghi-lê len mới lau nước mắt như một lão già ngốc nghếch, và mủi lòng nhận lời sẽ suy nghĩ lại.
Tâm trí tôi rối bời như tơ vò khi nghĩ ngợi về chuyện đó sau khi phu nhân ra về, bèn áp dụng phương thuốc mà tôi chưa từng thấy thất bại trong những trường hợp hoang mang khẩn cấp. Tôi châm một tẩu thuốc và mở cuốn Robinson Crusoe ra đọc. Chưa đầy năm phút đắm chìm trong cuốn sách phi thường ấy, tôi bắt gặp một đoạn an ủi (ở trang một trăm năm mươi tám) như sau: “Hôm nay ta yêu mến điều mà ngày mai ta căm ghét.” Tôi bỗng thấy con đường sáng rực ngay trước mắt. Hôm nay tôi tha thiết muốn tiếp tục làm quản lý điền trang; thì ngày mai, dựa theo chân lý của Robinson Crusoe, tôi sẽ hoàn toàn đổi ý ngược lại. Cứ nắm lấy ngày mai khi tâm trạng ngày mai đã tới, thế là xong chuyện. Lòng dạ nhẹ nhõm hẳn, tối hôm đó tôi chìm vào giấc ngủ với tư cách là quản lý điền trang của phu nhân Verinder, và sáng hôm sau thức dậy trong thân phận quản gia của phu nhân Verinder. Mọi chuyện trôi chảy vô cùng, và tất cả đều nhờ công ơn của cuốn Robinson Crusoe!
Cô con gái Penelope vừa ngó qua vai tôi để xem nãy giờ tôi viết được những gì. Nó nhận xét rằng văn phong rất hay và từng chữ đều chuẩn xác trăm phần trăm. Chỉ có điều, nó chỉ ra một hạt sạn. Nó bảo những gì tôi viết nãy giờ hoàn toàn lệch đi đâu mất so với yêu cầu ban đầu. Tôi được nhờ kể câu chuyện về viên Kim cương, thế mà rốt cuộc tôi lại đi kể câu chuyện đời mình. Thật là kỳ quặc và vượt quá khả năng lý giải của tôi. Tự hỏi không biết mấy ông nhà văn chuyên nghiệp kiếm sống bằng nghề viết sách có bao giờ thấy bản thân mình cứ chõ vào câu chuyện như tôi không? Nếu có, tôi thực sự đồng cảm với họ. Thôi thì đành một lần nữa khởi đầu hụt, tốn thêm bao nhiêu giấy mực. Giờ phải làm sao đây? Chẳng còn cách nào khác, các bác hãy cứ kiên nhẫn, còn tôi xin phép được viết lại từ đầu lần thứ ba.
