Mấy hôm trước, tôi mua được một bộ "Tuyển tập Sukhomlinsky" gồm năm tập ở bên vệ đường, mỗi cuốn dày cộp tám chín trăm trang. Giá gốc là 280 tệ, người bán sách nói 60 tệ. Tôi đoán rằng trong thời đại chủ nghĩa tư bản hoành hành này, sẽ chẳng có ai thèm ngó ngàng tới tác giả của một nhà giáo dục xã hội chủ nghĩa cả, thế là tôi trả giá 25 tệ, và cuối cùng mua lại với giá 30 tệ.

Bộ sách này do Nhà xuất bản Khoa học Giáo dục ấn hành, biên tập và in ấn đều rất tinh xảo, nhưng chỉ in năm nghìn bản. Mặc dù các cơ quan giáo dục của chúng ta trên bề nổi vẫn liệt Sukhomlinsky vào hàng nhà giáo dục vĩ đại, nhưng đại đa số học sinh và giáo viên hoàn toàn không có chút nhiệt tình nào để đọc tác giả này. Liên Xô chẳng phải đã sụp đổ rồi sao? Cho nên mọi thứ của Liên Xô đều là sai lầm. Bây giờ người ta chuộng nào là cô gái Harvard, chàng trai Cambridge, nào là giáo dục niềm vui, giáo dục tố chất, giáo dục vong ân bội nghĩa, vân vân. Không thể kể chuyện Ngũ tráng sĩ Lang Nha Sơn nữa, bởi vì đạn hết lương cạn mà vẫn không chịu đầu hàng, thế gọi là "không có tính người". Không thể kể chuyện hai chị em anh hùng thảo nguyên cùng Đới Bích Dung, Âu Dương Hải nữa, bởi vì đó là tô son trát phấn cho thời kỳ hắc ám. Không thể nói Nhạc Phi là anh hùng dân tộc nữa, bởi vì ông kháng cự lại toàn cầu hóa, nhiệt tình đấu đá nội bộ, tàn sát anh em dân tộc thiểu số, là "tiền đồn bạo chính" mang chủ nghĩa dân tộc dã man. Không thể kể Lỗ Đề Hát đánh Trấn Quan Tây nữa, bởi vì đó là hành động trần trụi cổ súy bạo lực, một cảnh sát cơ sở lại đường hoàng đánh đập một nhà tư nhân ưu tú, phá hoại cục diện tốt đẹp thu hút đầu tư. Không thể kể Võ Tòng đánh hổ nữa, bởi vì hắn là kẻ chủ mưu tàn sát động vật quý hiếm cần được bảo vệ, gây ra tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng ở khu vực Cảnh Dương Cương...... Có trường hợp học sinh còn thắc mắc rằng: Hồng quân vượt thảo nguyên, rõ ràng biết là không có bóng người, sao lại không mang theo mì tôm? Đến kiến thức sinh tồn dã ngoài tối thiểu cũng không có, chết đói là đáng đời. "Bạch mao nữ" cũng không thể giảng tiếp được nữa, bởi vì học sinh cho rằng đó hoàn toàn làa bịa đặt: Sao Hỷ Nhi không chịu lấy Hoàng Thế Nhân? Dương Bạch Lao nợ tiền không trả, đây là hành vi công khai phá hoại pháp chế, tự sát vì sợ tội, chết đáng đời. Hỷ Nhi một khi đã gả cho tổng giám đốc họ Hoàng, thì sẽ có được cuộc sống hạnh phúc dân chủ tự do, sao lại đến mức tóc bạc trắng cả đi, cuối cùng còn lao vào vòng tay của bọn khủng bố......

Học sinh suy nghĩ như vậy là điều có thể hiểu được, bởi vì các em lớn lên trong nền giáo dục bị tư duy Mỹ oanh tạc ngập trời. Trung Quốc thực sự bị chia rẽ không phải là hai bờ eo biển, mà là lòng người. Các giáo viên đã từ bỏ trách nhiệm giáo dục của mình, một là không dám giáo dục, cứ giáo dục là thành can thiệp nhân quyền, cứ tức giận là thành giáo viên cầm thú, bát cơm nằm trong tay vị hiệu trưởng bị đồng tiền của phụ huynh khống chế; hai là cũng không biết cách giáo dục, bởi vì đầu óc của chính họ không rõ ràng, bản thân họ cho rằng chỉ có bản tính thấp hèn mới là tính người, chỉ có chuyện sợ chết ham sống, thấy lợi quên nghĩa,tổn nhân lợi kỷ (lợi mình hại người), bắt nạt kẻ yếu sợ kẻ mạnh mới là tính người, còn cao thượng một chút, hào phóng một chút, dũng cảm một chút, trượng nghĩa một chút, thì hoàn toàn là không có tính người. Tất cả các bậc anh hùng mô phạm, cao sĩ danh lưu, nhất định phải bới móc cho ra vài điều riêng tư không cao cả không quang minh của họ thì mới hả dạ, để chứng minh rằng bản thân mình không phải là quá ti tiện. Đặng Tiểu Bình từng nói sau cải cách mở cửa sai lầm lớn nhất chính là giáo dục, lúc bấy giờ tôi hiểu chưa sâu, thầm nghĩ mọi người đều bình đẳng với nhau cả, ai giáo dục ai cơ chứ?

Sukhomlinsky nói: "Mỗi người trong thời kỳ thiếu niên và đầu thanh niên đều nên giáo dục người khác, cống hiến sức lực của mình vì lợi ích và hạnh phúc của người khác. Chúng ta có một niềm tin giáo dục thế này: Nếu một con người không giáo dục bất cứ ai, không quan tâm đến bất cứ ai, không bảo vệ cũng không yêu thương bất cứ ai, không đổ chút tâm huyết nhỏ nhoi của mình vào tâm hồn người khác, thì bản thân anh ta cũng không thể trở thành một người có giáo dục, mà có lẽ sẽ trở thành một người khó giáo dục......" (Tập một, trang 708). Hơn chục năm trước khi còn làm giáo viên trung học, tôi cũng từng giảng cho học sinh nghe một số lời của Sukhomlinsky, còn nói với ban giám hiệu trường trung học số 2 Bắc Kinh rằng: Phải khiến những bức tường trong trường cũng biết nói chuyện, đây là lời của Sukhomlinsky. Nhưng hồi đó chẳng qua chỉ dùng lời của ông theo nghĩa "dẫn kinh chứng điển" mà thôi.

Nhắm vào trạng thái trí dục là trên hết, ông Sukhomlinsky phê phán rằng: "Điểm số đã trở thành tiêu chuẩn và thước đo để trường học đánh giá con người...... Con người đã biến mất đằng sau điểm số, thế giới tinh thần vô hạn và đa chiều của biết bao đứa trẻ và thiếu niên buổi sáng đi học 'giống như đi chịu hình phạt'...... Thảm họa không chỉ nằm ở chỗ khi bước ra khỏi trường học chúng là những kẻ thất bại, mà còn nằm ở chỗ hễ hồi tưởng lại trường học là trong lòng lại đau đớn suốt đời, và hoàn toàn không có chút hứng thú nào với việc đọc sách và sách vở mang tính nghiêm túc." (Tập năm, trang 528). Đây là lời Sukhomlinsky nói khi giảng bài "Điểm khởi đầu của công dân". Trong các buổi tọa đàm về vấn đề giáo dục mấy năm nay của tôi, tôi cũng thường xuyên chỉ ra vấn đề rằng giáo dục của chúng ta rốt cuộc là muốn bồi dưỡng ra hàng vạn hàng triệu lao động chân tay ngu muội hay là hàng vạn hàng triệu công dân tốt có tinh thần lành mạnh. Dù chúng ta có thực lòng làm xã hội chủ nghĩa hay mượn danh nghĩa xã hội chủ nghĩa để làm chủ nghĩa tư bản đi nữa, thì rốt cuộc cũng phải để con cái chúng ta trở thành những con người vừa hòa đồng vừa độc lập, vừa biết làm việc vừa biết suy nghĩ và vui vẻ chứ nhỉ?

Nhiều bài viết đáng lẽ phải viết thì lại chưa viết, bởi vì tôi luôn mải mê đọc sách, cho dù là những cuốn sách mà tôi cho là rác rưởi thì đôi khi vẫn nuốt nổi, bởi vì đó là nhu cầu công việc. Việc đọc sách tạp nham vô biên đã chiếm mất của tôi rất nhiều thời gian, điều này khiến tôi nhận ra rằng, có lẽ tôi đang dùng sự "chăm chỉ" để che đậy sự "lười biếng" của bản thân mình. Từ nay về sau phải đọc ít đi, xem ít đi, năng rèn luyện, năng nghỉ ngơi.

Tuy nhiên đây vẫn chỉ là mong ước mà thôi, ví dụ như chiều nay thì không thể nghỉ ngơi được rồi. Ba rưỡi chiều, phải đến hội chợ sách Địa Đàn để gặp gỡ độc giả. Thế nên bây giờ tôi viết blog, hi vọng những bạn bè nào trong nhà có sách của Sukhomlinsky thì hãy lật ra xem thử, văn phong của ông rất trôi chảy, đọc xong mang lại cho người ta cảm giác sảng khoái dễ chịu như đang dạo bước trong rừng bạch dương.

Những đóa hoa tháng Năm, nở rợp khắp đồng hoang......