Dùng phương ngữ như một công cụ để giải thích một hiện tượng, sự kiện nào đó của lịch sử, của xã hội là mong muốn của nhiều nhà ngôn ngữ học Việt Nam. Tuy nhiên những nghiên cứu như vậy chưa nhiều. Thật ra cũng đã có một số công trình đối chiếu từ vựng, truy tìm nguồn gốc, từ nguyên một số âm tiếng Việt có nét giống hoặc gần giống với tiếng Chăm hiện đại, thế nhưng mặc cho kỳ vọng, sự thuyết phục ở đây lại không cao như nhiều người nghĩ. Gần đây các công trình của một số nhà nghiên cứu văn hóa Chăm đã cố gắng tìm mối quan hệ ngữ âm giữa hai ngôn ngữ Chăm - Việt nhằm chứng minh cho một sự chuyển biến, tiếp, tiếp thu, tiếp biến văn hóa từ người Chăm (hiện nay) của người Việt miền Nam Trung Bộ(135). Mặc dù số lượng ví dụ được đưa ra là nhiều (hàng trăm) nhưng xem ra so với số vốn từ Hán trong tiếng Việt thì lại quá nhỏ, thậm chí chỉ tương đương với số từ được Việt hóa từ gốc Khmer, Hoa, Pháp.

Có thể tiếng Chăm và tiếng Việt đã có cùng một nguồn gốc xa xưa Nam Đảo - Nam Á nào đó nên không tránh khỏi sự giống nhau ở một số từ căn bản. Đó là chưa nói cho đến nay chúng ta hoàn toàn không biết người Chàm ở Quảng Nam trong các thế kỷ XIII-XVIII ấy nói ngôn ngữ có giống với người Chàm Ninh Thuận Bình Thuận hiện nay hay không(136). Và vì thế, nếu cứ theo đuổi con đường ngữ âm với âm tiết, hình vị này e sẽ khó thoát khỏi cái bụi rậm cứ liệu vốn làm nản lòng bao người, chúng tôi đã chọn một hướng tiếp cận khác, đó là phương ngữ học.

Tác giả Hoàng Thị Châu là người có nhiều đóng góp nhất trong lĩnh vực này trong công trình Tiếng Việt trên các miền đất nước cũng chỉ dừng lại ở một số ví dụ về thổ ngữ để giải thích những tác động của lịch sử và xã hội lên giọng nói hiện nay của một làng hoặc cộng đồng dân cư nào đó. Tuy bà đã viết rằng: “Phương ngữ học sau khi quy định được thổ ngữ cho những vùng tiêu biểu, là một công cụ hết sức đắc lực cho việc nghiên cứu nguồn gốc cư dân, ngay trong trường hợp mọi chứng tích lịch sử đều mất hết”(137) thế nhưng một đóng góp cụ thể của phương ngữ học trên lĩnh vực nghiên cứu sự chuyển hóa ngôn ngữ giữa Việt và Chàm thì cho đến nay vẫn còn khá dè dặt và khiêm tốn. Dè dặt vì ngay Hoàng Thị Châu cũng chỉ dừng và triển khai các ý tưởng của mình ở một số ví dụ nhỏ lẻ, ốc đảo của ngôn ngữ ở những cụm dân cư thôn xóm, hoặc lớn nhất là xã, trong khi những câu hỏi lớn như giọng nói người Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên và cả một dải từ Khánh Hòa vào đến Cà Mau vì sao lại có cái giọng nói “phi truyền thống” như vậy lại được Hoàng Thị Châu đề cập rất mờ nhạt. Mặc dù đôi chỗ Hoàng Thị Châu đã chạm đến những vấn đề thật lớn như: “Meillet, nhà ngôn ngữ học người Pháp, đã từng nhắc nhở các đồng nghiệp rằng khi một ngôn ngữ biến đổi nhiều, tạo ra một bộ mặt mới khác với trước đó thì rất có thể là có một bộ phận dân cư đã thay đổi ngôn ngữ. Thành phần dân cư đã thay đổi ngôn ngữ của mình để nói tiếng Việt là những người Việt gốc Hoa, gốc Khmer và gốc Chàm”(138), “Những người Chàm, Khmer, Mã Lai, Trung Quốc tới Việt Nam rồi bỏ tiếng nói gốc của mình để nói tiếng Việt. Tùy theo cái ngôn ngữ gốc đã bị bỏ mất như thế nào, thì những nét của ngôn ngữ này sẽ tác động trở lại tới tiếng Việt một cách không có ý thức nhưng rất lâu bền, tạo nên những đặc điểm hầu như không thể dùng quy luật phát triển nội tại của ngôn ngữ mà giải thích được”(139).

Thế nhưng tác giả Hoàng Thị Châu đã dừng lại ở đoạn nhận định ngắn ngủi ấy mà không đặt tiếp câu hỏi: Phương ngữ Nam là từ giọng nói của người nào mà hình thành, hình thành từ những quy luật ngữ âm nào, và tại sao mà những người đã thay đổi ngôn ngữ ấy lại có thể tác động giọng nói của mình lên một vùng rộng lớn đến như vậy?

Khi bước qua khỏi đèo Hải Vân ai cũng nhận ra là cái đèo này không chỉ phân ranh thời tiết, địa lý mà còn là sự phân ranh trong ngôn ngữ kỳ lạ đến mức mà người hai địa phương ở sát cạnh nhau là Huế và Đà Nẵng cho dù sống chung với nhau trong cùng một con phố hàng vài chục năm vẫn không thể bắt chước được giọng của nhau. Hai giọng nói như hai bản sắc không thể hòa trộn. Người Quảng Nam vào Sài Gòn chỉ 3 tháng là mất giọng nhưng ra Huế đến 3-4 chục năm không chuyển sang giọng Huế được. Giọng Huế thuộc phương ngữ II, phương ngữ khu 4, thuộc nhóm “Tiếng Việt vùng miền Trung này là kết quả của sự chồng chất tuần tự một ngôn ngữ cổ xưa với tiếng Việt phía Bắc”(140). Có nghĩa là phương ngữ II đã hình thành từ cổ xưa; vậy thì giọng nói người Quảng Nam, phương ngữ III có từ bao giờ? Dĩ nhiên nó không thể cổ xưa như giọng Châu Hoan (Khu 4) được. Nó chỉ có thể hình thành sau khi người Việt đặt chân lên vùng đất Nam Hải Vân, Đà Nẵng ngày nay. Người Việt đặt chân đến đây năm 1306, nhưng liệu lúc ấy tiếng Việt đã được sử dụng rộng rãi ở đây? Những người Chàm nói tiếng Việt trong các giao tiếp miền biên giới trước 1306 ấy liệu có tạo nên dấu ấn để tiếng Việt theo đó mà hình thành nên giọng Quảng Nam, tiền đề của phương ngữ III sau này?

Sự hình thành giọng nói Quảng Nam. Các nhà ngôn ngữ học gọi đó là một đột biến(141), thế nhưng từ đâu có đột biến đó thì vẫn chưa có câu trả lời đầy đủ. Phương ngữ Nam Hải Vân với những vấn đề về ngữ âm, ngữ pháp cho đến nay vẫn còn bỏ ngỏ như một cánh đồng hoang cho dù những vấn đề của nó người bình thường vẫn có thể chạm đến qua những thắc mắc rất bình dân như: Tại sao con lợn, quả ngô ở ngoài Bắc lại biến thành con heo, trái bắp ở trong Nam? Tại sao “giọng Huế”, “giọng Quảng” lại khác nhau đến vậy mặc dù họ ở sát cạnh nhau, quan hệ với nhau khá chặt chẽ và lâu dài trong lịch sử, không hề có sự chia cắt nào suốt 700 năm kể từ khi thuộc Việt năm 1306? Thậm chí, trong lần phân chia lại địa giới các địa phương sau khi bình Chiêm năm 1471 thành công, đèo Hải Vân vẫn như không tồn tại như một ranh giới địa lý tất yếu, Bắc Quảng Nam vẫn thuộc Châu Hóa (giống như ngày nay thuộc vào Thừa Thiên - Huế vậy), và Nam Quảng Nam thuộc Châu Thăng, ranh giới là sông Chợ Củi (Thu Bồn hoặc Bà Rén nay). Mãi đến 1603 thì đèo Hải Vân mới thực sự là con đèo của ranh giới. Đây là vấn đề khá lý thú hoàn toàn chưa được các học giả lớn chú ý đúng mức.

Dùng phương ngữ học để thử truy tìm và dựng lại bối cảnh xã hội của miền Quảng Nam trong những năm trước khi Nguyễn Hoàng vào Nam chúng tôi biết là chuyện không dễ, đó là chưa nói cho dù lập luận có chặt chẽ thế nào chăng nữa thì sức thuyết phục của nó cũng vô cùng hạn chế. Những kết quả có được, nếu có, cũng chỉ có tính tham khảo, cao lắm cũng chỉ là một giả thiết hợp lý, chứ khó mà được xem là một cứ liệu khoa học thuyết phục.

Giọng nói Quảng Nam, và rộng hơn là Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, là một hiện tượng đặc biệt cho đến nay nhiều người nêu lên nhiều giả thiết, giả định thế nhưng thử tìm cách tiếp cận và giải thích tại sao lại như vậy thì chưa có một công trình cụ thể nào. Hiện tượng thì rõ thế nhưng giải thích nó là chuyện vô cùng khó, nó đụng chạm đến những vấn đề lịch sử đã thành mờ ảo và chưa có tiền lệ. Vì vậy, ở đây chỉ là những cảm nhận đầu tiên về vấn đề giọng nói của người Quảng Nam dựa trên một số ý kiến, công trình đáng tin cậy của các chuyên gia ngôn ngữ đi trước, cùng với những suy luận logic dựa trên những điều đã có ấy. Chính vì vậy nó không thoát khỏi sự non kém của một người nghiệp dư. Hơn nữa, nhắm vào đối tượng là người đọc phổ thông, chúng tôi chọn cách diễn đạt phiên âm đơn giản chứ không dùng đến các ký hiệu ngữ âm của các nhà ngôn ngữ học và điều này chắc chắn sẽ gây khó chịu với các nhà chuyên môn. Tuy vậy, như đã nói, cuốn sách này như một sự khai phá vào một giai đoạn lịch sử “mờ mờ nhân ảnh” hơn là một công trình hoàn chỉnh, nếu chờ đợi đến khi hội đủ tất cả các điều kiện thì e sẽ không biết đến bao giờ, vì vậy xin hãy xem đây như là những viên gạch đầu tiên, những nhát cuốc đầu tiên xới lên cái mảnh đất còn và đang ẩn chứa rất nhiều những vỉa quặng quý giá về nhiều mặt trong kho tàng văn hóa người Việt. Nó có thể sai nhưng có thể ngay điều sai ấy cũng đẩy vấn đề thoát khỏi con số không đáng sợ.