Trong sách Việt Nam sử lược, Trần Trọng Kim có chép rằng, năm 1774, “Nguyễn Nhạc sai người khách là Tập Đình làm tiên phong, Lý Tài làm trung quân, tự mình làm hậu tập ra đánh nhau với quân họ Trịnh ở làng Cẩm Sa, thuộc Hòa Vinh, (tức Hòa Vang-Đà Nẵng nay). Quân của Tập Đình đều là người khách Quảng Đông và những người mọi to lớn, ai nấy cởi trần ra đội khăn đỏ cầm phang, đeo khiên, đánh thật là hùng mạnh”(128).

Thật ngẫu nhiên, ở bức tranh “Một người lính Đàng Trong” trong sách của Barrow chúng ta thấy hầu như đầy đủ các mô tả ấy: Cởi trần, có! Đội khăn, có! Cầm phang, có! Đeo khiên, có! Vấn đề chỉ còn là, ai là mọi, ai là khách (tức người Hoa Quảng Đông), và ai là quân đội Tây Sơn chính quy trong bức tranh ấy?

Mô tả trong “Việt Nam sử lược” là năm 1774; bức hình trong sách của Barrow thì năm 1793. Nên nhớ, ngay trong trận đánh ở Hòa Vang (Vinh) ấy Tập Đình đã thua trận(129), có nghĩa là lúc này, 1793, hình ảnh người lính Quảng Đông không còn và sẽ không thể xuất hiện trong tranh này nữa. Chỉ còn lại lực lượng quân đội Đàng Trong, tức người Việt và người “mọi”, nếu có. Câu hỏi bây giờ thì trong tranh ấy, ai là Việt, ai là “mọi”?

Một người lính Đàng Trong

Để có thể xác định ai là quân lính triều đình, ai là dân quân địa phương, ai là “mọi” ta có thể xem đến các tài liệu khác. Sau một thời gian tìm kiếm chúng tôi không tìm thấy hình ảnh nào khả dĩ sớm hơn các bức tranh trong sách của J. Barrow, có nghĩa là ta phải tìm kiếm thông tin ngay chính trong những bức tranh trong sách của Barrow này, và thấy mọi chuyện không phải là quá khó.

Một buổi diễn tuồng

Trong bức “Một buổi diễn tuồng” ta thấy toàn bức tranh đàn ông không ai mặc váy như bức “Một nhóm người Đàng Trong”, cũng không ai cởi trần hoặc đầu đội khăn turban; đàn bà mặc váy nhiều tầng cũng không thấy xuất hiện. Dường như trong ảnh này hoàn toàn không có dấu vết người Chăm nào xuất hiện như các tranh khác. Trong khi đó dấu ấn Việt lại khá nhiều trong bức tranh này. Các vị quan được ngồi, theo mô tả trong sách thì đó là quan trấn thủ Tây Sơn, được quạt hầu và bảo vệ chu đáo khiến ta nghĩ những người lính đứng quanh đó thực sự là quân chính quy triều đình. Tại sao là quân chính quy triều đình?

Đây là trong bức tranh do người phương Tây vẽ binh lính thời Triều Nguyễn năm 1875, ta thấy hình ảnh người lính đội nón chóp, lưng đeo kiếm cong là không khác mấy với người lính đứng ở rìa bên phải trong tranh “Một buổi diễn tuồng”, và cũng giống cả người lính đứng vị trí hậu cảnh trong tranh “Một người lính Đàng Trong”, cũng nón chóp, cũng kiếm cong (chứ không phải phang), duy chỉ không mặc quần dài như thời triều Nguyễn.

Một chi tiết nữa cần chú ý là cái khiên. Trong tranh “Một người lính Đàng Trong” người lính đội nón chóp thì có cầm khiên; trong tranh “Một buổi diễn tuồng” cũng vậy, người lính đội nón chóp có cầm khiên. Chỉ riêng người lính nhân vật chính đầu đội khăn vấn turban, tay cầm phang thì không. Cái khiên như một tín hiệu cho biết ai là quân triều đình và ai là không vậy. Giống ngày nay ta chỉ thấy cái khiên ở lực lượng cảnh sát chính quy sử dụng, còn dân quân, hay trật tự viên đều không được trang bị vũ khí tự vệ này. Và nhân vật quan trọng nhất cần hướng đến là người lính đội mũ chóp nhọn, áo đen, lưng đeo kiếm (chứ không phải phang, cái phang không có trong ảnh này), tay cầm khiên ở cạnh bên phải của bức tranh.

Tức trong tranh “Một người lính Đàng Trong” thì người lính đội mũ nón chóp, tay cầm khiên là lính chính quy, quân đội của triều đình. Vậy, câu hỏi đặt ra là phải chăng nhân vật chính của bức tranh, người lính đầu đội khăn turban ấy chính là người lính “mọi” to lớn khỏe mạnh mà sử liệu đã ghi lại: “những người mọi to lớn, ai nấy cởi trần ra đội khăn đỏ cầm phang, đeo khiên, đánh thật là hùng mạnh”(130).

Chi tiết cầm phang giúp ta biết người lính này không phải trong đội quân chính quy; chi tiết đầu đội khăn turban cho ta ý nghĩ rằng đây chính là lực lượng dân quân người Chàm, người mà các tư liệu cổ đều gọi là “mọi” hoặc “dân ở đây sống lẫn với người man”(131).

Chúng ta chưa biết người “mọi to lớn” trong đội quân của Tập Đình ấy là người gì, người Ba Na, Sê Đăng hay Chăm Ninh Thuận hay Chàm Quảng Nam… thế nhưng qua bức tranh người lính cầm phang này ta đã có thể kết luận được chăng rằng lính chính quy người Kinh thì đầu đội nón chóp, lưng đeo kiếm tay cầm khiên; còn người “mọi to lớn” thì đầu “đội khăn” tay cầm phang? Cứ tam đoạn luận như thế mà suy thì đưa đến kết quả người lính này là người Chàm, tức dân quân địa phương của vùng Đà Nẵng.

Có thể nhận xét được gì nếu như ta có thể kết luận được người lính đầu đội khăn turban, tay cầm phang này đúng là người Chàm thật? Trước hết có lẽ là sự tồn tại của cộng đồng người Chàm trong tỉnh Kẻ Chàm là không hề ít, không hề là thiểu số. Và thứ nữa xem ra vai trò của họ không hề là thứ yếu trong xã hội, họ vẫn ăn mặc theo phong tục truyền thống của cha ông hằng nửa thiên niên kỷ trước, vẫn chiếm giữ những vị trí quan trọng trong quản lý xã hội như dân quân, giữ gìn an ninh trật tự của làng xóm như ngành công an, cảnh sát ngày nay.

Tuy nhiên, trong các hoạt động văn hóa như hát tuồng, không thấy họ xuất hiện.