Hai tuần đã trôi qua kể từ những sự kiện được ghi lại ở chương trước, và cục diện của các nhân vật trong câu chuyện của chúng ta đã thay đổi nhiều đến mức gần như không thể tiếp tục kể lại nếu không có đôi lời giải thích. Dẫu vậy, chúng tôi cảm thấy mình chỉ nên giới hạn bản thân trong việc ghi lại những sự thật một cách đơn giản, không cố gắng giải thích quá nhiều, vì một lý do rất hiển nhiên: chính bản thân chúng tôi cũng gặp vôàn khó khăn khi phải lý giải những sự việc sắp được kể ra. Lời thú nhận ấy có lẽ sẽ khiến độc giả cảm thấy lạ lùng. Làm sao một người có thể kể một câu chuyện mà chính anh ta còn chẳng thể hiểu nổi? Để tránh rơi vào một vị thế mập mờ, có lẽ tốt hơn hết là chúng tôi nên đưa ra một ví dụ cho điều mình muốn nói; và có lẽ người đọc tinh ý sẽ sớm thấu hiểu được nỗi niềm khó xử ấy. Chúng tôi càng muốn làm theo cách này hơn nữa, bởi ví dụ ấy sẽ đánh dấu một bước tiến rõ rệt của câu chuyện, đồng thời không hề làm cản trở tiến trình của những sự việc còn lại cần được ghi lại.
Trong suốt hai tuần tiếp theo — nghĩa là vào giai đoạn đầu tháng Bảy — câu chuyện về người anh hùng của chúng ta đã được lan truyền dưới hình thức những giai thoại kỳ lạ, ly kỳ và nghe chừng khó mà có thật. Chúng được chuyền tai nhau qua những con đường và biệt thự liền kề với dinh cơ của Lebedeff, Ptitsin, Nastasia Philipovna và gia đình Epanchin; thực ra là lan ra gần như toàn bộ thị trấn cùng các vùng phụ cận. Tất cả mọi tầng lớp xã hội — từ cư dân bản địa cho đến những người tối tối vẫn kéo đến đây nghe nhạc — đều nắm bắt được cùng một câu chuyện, với hàng nghìn chi tiết thêu dệt khác nhau: rằng một vị hoàng tử trẻ nọ đã gây ra một vụ bê bối tày trời trong một gia đình vô cùng đáng kính, ruồng rẫy người con gái mà anh ta đã đính ước, để rồi bị sập bẫy một người phụ nữ tai tiếng và kiên quyết kết hôn với ả ngay lập tức — bất chấp mọi mối thâm giao cũ để thỏa mãn cái ý tưởng điên rồ của mình; và dẫu cho dư luận phẫn nộ trước hành động đó, đám cưới vẫn sẽ diễn ra tại Pavlofsk một cách công khai và đường hoàng. Vị hoàng tử đã tuyên bố ý định sẽ tiến hành đến cùng với cái đầu ngẩng cao và nhìn thẳng vào mặt cả thế giới. Câu chuyện được tô điểm một cách tài tình bằng những chi tiết giật gân, có vẻ như liên quan đến những nhân vật vô cùng lừng lẫy và quan trọng, trong khi những bằng chứng lại vô cùng chi tiết, thế nên chẳng có gì ngạc nhiên khi câu chuyện ấy trở thành món ăn tinh thần cho muôn vàn sự tò mò và dưa lê.
Theo những lời đồn thổi từ những kẻ chuyên buôn chuyện sành sỏi nhất — những kẻ mà ở bất kỳ tầng lớp xã hội nào cũng luôn hớt hải đi giải thích mọi sự kiện cho láng giềng nghe — thì chàng thanh niên trong câu chuyện xuất thân từ một gia đình danh giá — một vị hoàng tử — khá giàu có — trí tuệ tầm thường, nhưng lại mang tư tưởng dân chủ và có chút dính dáng đến trào lưu Nihilism thời bấy giờ, đúng như những gì ông Turgenieff từng vạch trần. Anh ta hầu như chẳng nói được tiếng Nga, nhưng lại đem lòng yêu một trong các cô con gái nhà Epanchin, và cuộc cầu hôn của anh ta nhận được nhiều sự khích lệ đến mức anh ta đã được đón nhận vào gia đình như một vị hôn phu chính thức của cô tiểu thư. Nhưng cũng giống như gã người Pháp trong câu chuyện kể rằng hắn đã tu học để làm linh mục, tuyên thệ mọi lời thề, chịu chức linh mục, rồi sáng hôm sau liền viết thư cho giám mục của mình thông báo rằng, vì hắn không tin có Chúa và cho rằng việc lừa dối nhân dân rồi sống bám vào họ là sai trái, nên hắn xin từ bỏ chức thánh vừa nhận ngày hôm qua, đồng thời báo cho đức cha biết hắn đang gửi bức thư này cho các tờ báo công khai — giống như gã người Pháp đó, vị hoàng tử đã chơi một ván bài lừa lọc. Người ta đồn rằng anh ta đã có ý chờ đợi buổi tiệc tối trang trọng tại nhà người vợ chưa cưới — nơi anh ta được giới thiệu với một số nhân vật lỗi lạc — để rồi công khai bày tỏ tư tưởng và quan điểm của mình, qua đó lăng mạ những kẻ "tai to mặt lớn", đồng thời ruồng rẫy vị hôn thê một cách bẽ bàng nhất có thể; và rằng, khi chống lại những tên gia nhân được giao nhiệm vụ tống cổ anh ta khỏi nhà, anh ta đã chộp lấy và ném vỡ một chiếc bình sứ vô cùng lộng lẫy. Để bổ sung cho những lời đồn trên một cách đầy đặc trưng, người ta còn râm ran rằng chàng hoàng tử trẻ thực ra vẫn rất yêu người tiểu thư mà anh ta đã đính ước, và việc anh ta ruồng rẫy cô hoàn toàn xuất phát từ những động cơ mang tư tưởng Nihilism, với ý định tự chuốc lấy sự thỏa mãn khi được kết hôn với một người phụ nữ lỡ lầm trước thanh thiên bạch nhật, qua đó công khai quan điểm của mình rằng chẳng có ranh giới nào giữa những người phụ nữ đức hạnh và hư hỏng, mà tất cả phụ nữ đều bình đẳng, đều tự do; và quả thực, một người phụ nữ "lỡ lầm" lại có phần đáng quý hơn một người phụ nữ đức hạnh.
Người ta khẳng định rằng anh ta không tin vào giai cấp nào hay bất cứ điều gì ngoại trừ "vấn đề phụ nữ".
Tất cả những điều này nghe có vẻ rất xuôi tai và được phần lớn cư dân nơi đây chấp nhận như sự thật, nhất là khi chúng ít nhiều được minh chứng bằng những sự việc diễn ra hằng ngày.
Dĩ nhiên, có rất nhiều điều được bàn tán mà không sao kiểm chứng được độ chính xác tuyệt đối. Chẳng hạn, có tin đồn rằng cô gái tội nghiệp vì quá yêu vị hôn phu tương lai nên đã bám theo anh ta đến nhà của người đàn bà kia vào ngày hôm sau khi bị ruồng rẫy; kẻ khác lại bảo chính anh ta đã nằng nặc đòi cô đến, cốt để sỉ nhục và lăng mạ cô bằng những lời mỉa mai cùng những lời thú nhận mang tư tưởng Nihilism khi cô bước chân vào nhà. Dù sự thật ra sao đi nữa, mối quan tâm của công chúng đối với vụ việc vẫn lớn lên từng ngày, đặc biệt là khi người ta thấy rõ rằng đám cưới bê bối kia chắc chắn sẽ diễn ra.
Thế nên, nếu độc giả yêu cầu một lời giải thích — không phải về những lời đồn đoán hoang đường quanh quan điểm Nihilism của vị hoàng tử, mà đơn giản là về việc làm sao một cuộc hôn nhân như thế có thể thỏa mãn được những khát vọng thực sự của anh ta, hay về tình trạng tinh thần của người anh hùng trong thời điểm này — chúng tôi thú nhận rằng mình sẽ gặp muôn vàn khó khăn để cung cấp câu trả lời thỏa đáng.
Tất cả những gì chúng tôi biết là đám cưới thực sự đã được sắp đặt, rằng vị hoàng tử đã ủy thác cho Lebedeff và Keller lo liệu mọi thủ tục cần thiết liên quan; rằng anh ta đã yêu cầu họ không cần tiếc tiền; rằng chính bản thân Nastasia đang hối thúc đám cưới; rằng Keller sẽ làm phù rể theo nguyện vọng thiết tha của hoàng tử; và Burdovsky sẽ là người dắt tay Nastasia trong niềm hân hoan khôn tả. Đám cưới dự kiến sẽ diễn ra trước giữa tháng Bảy.
Nhưng bên cạnh những điều kể trên, chúng tôi còn nắm được một số sự thật hiển nhiên khác, khiến chúng tôi vô cùng bối rối bởi chúng có vẻ hoàn toàn mâu thuẫn với những gì vừa nêu.
Chẳng hạn, chúng tôi nghi ngờ rằng sau khi ủy thác cho Lebedeff và những người khác như đã nói, vị hoàng tử lập tức quên sạch sành sanh về các vị chủ hôn và thậm chí cả buổi lễ ấy; và chúng tôi hoàn toàn chắc chắn rằng khi đưa ra những sự sắp đặt đó, anh ta làm vậy cốt để hoàn toàn trốn tránh mọi suy nghĩ về đám cưới, thậm chí để quên đi ngày trọng đại đang đến gần nếu có thể, bằng cách đùn đẩy toàn bộ công việc liên quan cho người khác.
Vậy thì suốt khoảng thời gian ấy, anh ta đã nghĩ gì? Anh ta khao khát điều gì? Không còn nghi ngờ gì nữa, trong suốt quá trình đó, anh ta hoàn toàn tự do hành động, và về phần Nastasia, chẳng có bất kỳ thứ áp lực nào giáng lên đầu anh ta cả. Nastasia mong muốn một đám cưới nhanh chóng, điều đó đúng! — nhưng vị hoàng tử đã đồng ý ngay với đề nghị của cô; thực ra, anh ta đồng ý một cách hờ hững đến mức ai nhìn vào cũng tưởng anh ta chỉ đang chấp thuận một lời đề nghị đơn giản và bình thường nhất trên đời.
Có rất nhiều hoàn cảnh kỳ lạ như thế hiện diện trước mắt chúng tôi; nhưng theo quan điểm của chúng tôi, chúng chỉ làm sâu sắc thêm bí ẩn chứ chẳng hề giúp chúng ta hiểu thêm chút nào về vụ việc.
Tuy nhiên, hãy thử lấy thêm một ví dụ nữa. Chúng ta biết chắc chắn rằng trong suốt hai tuần này, vị hoàng tử đã dành toàn bộ ban ngày và buổi tối bên Nastasia; anh ta đi dạo cùng cô, ngồi xe dã ngoại cùng cô; anh ta bắt đầu bồn chồn đứng ngồi không yên nếu lỡ qua một giờ đồng hồ mà không được nhìn thấy cô — quả thực, nhìn bề ngoài thì anh ta có vẻ như thực sự yêu cô. Anh ta có thể lắng nghe cô suốt hàng giờ liền với một nụ cười điềm tĩnh trên môi, bản thân hầu như chẳng thốt lên lời nào. Thế nhưng, chúng tôi cũng biết chắc chắn không kém rằng trong khoảng thời gian này, anh ta đã vài lần đột ngột xuất hiện ở nhà gia đình Epanchin, không hề giấu giếm Nastasia Philipovna điều đó, và đẩy người phụ nữ sau vào sự tuyệt vọng tột cùng. Chúng tôi cũng biết rằng anh ta không hề được gia đình Epanchin đón tiếp chừng nào họ còn ở Pavlofsk, và anh ta không được phép gặp mặt Aglaya — thế nhưng hôm sau anh ta lại lên đường với mục đích y hệt, dường như hoàn toàn quên mất chuyện chuyến viếng thăm hôm qua đã thất bại — và dĩ nhiên, lại phải nhận thêm một lời từ chối nữa. Chúng tôi cũng biết rằng đúng một giờ sau khi Aglaya bỏ trốn khỏi nhà Nastasia Philipovna vào buổi tối định mệnh ấy, vị hoàng tử đã có mặt ở nhà Epanchin — và sự xuất hiện của anh ta đã gây ra nỗi kinh hoàng và hoảng loạn tột độ; bởi Aglaya vẫn chưa về nhà, và mãi đến lúc đó gia đình mới phát hiện ra hai người họ đã cùng nhau đến nhà Nastasia.
Người ta đồn rằng Elizaveta Prokofievna và các cô con gái đã ngay lập tức lên án vị hoàng tử bằng những lời lẽ cay đắng nhất, đồng thời tuyệt giao và cắt đứt mọi quan hệ bạn bè với anh ta; sự giận dữ và những lời lên án ấy càng được nhân lên gấp bội khi Varia Ardalionovna đột ngột xuất hiện và thông báo rằng Aglaya đã ở nhà cô ta trong một trạng thái tinh thần hoảng loạn suốt một tiếng đồng hồ qua, và nhất định không chịu về nhà.
Mẩu tin cuối cùng này, vốn khiến Elizaveta Prokofievna bận lòng hơn bất cứ thứ gì khác, lại hoàn toàn là sự thật. Khi rời khỏi nhà Nastasia, Aglaya cảm thấy thà chết chứ không muốn đối mặt với người nhà, thế nên cô đã đi thẳng đến nhà Nina Alexandrovna. Nhận được tin báo, Elizaveta cùng các con gái và vị đại tướng đều hộc tốc lao đến chỗ Aglaya, theo sau là Hoàng tử Lev Nikolayevich — bất chấp việc vừa bị xua đuổi cách đó không lâu; nhưng qua lời Varia, anh ta cũng bị từ chối cho gặp mặt Aglaya tại đây. Kết cục của1 sự việc là khi Aglaya nhìn thấy mẹ và các chị đang khóc vì mình mà chẳng thốt ra lấy một lời trách mắng, cô đã oà khóc lao vào vòng tay họ và đi thẳng về nhà cùng họ.
Người ta kể rằng Gania lại xử sự như một kẻ ngốc ngay cả trong dịp này; bởi vì khi thấy mình chỉ còn ở một mình với Aglaya trong chốc lát lúc Varia sang nhà Epanchin, hắn đã nghĩ rằng đây là cơ hội thích hợp để tỏ tình, và khi nghe điều đó, Aglaya — dẫu tâm trạng lúc bấy giờ đang rối bời — bỗng nhiên phá lên cười nắc nẻ, rồi đặt ra một câu hỏi kỳ quặc cho hắn. Cô hỏi xem hắn có dám lấy ngón tay hơ vào ngọn nến đang cháy để chứng minh lòng trung thành của mình không! Gania — theo lời đồn — trông ngẩn ngơ đến mức buồn cười khiến Aglaya suýt cười đến phát cuồng, rồi cô lao vụt khỏi phòng lên lầu — nơi cha mẹ đã tìm thấy cô.
Hippolyte đã kể lại câu chuyện cuối cùng này cho vị hoàng tử nghe, đích thân cho gọi anh ta tới. Khi Muishkin nghe chuyện về ngọn nến và ngón tay của Gania, anh đã cười lớn đến mức khiến Hippolyte vô cùng kinh ngạc — rồi bỗng run rẩy và oà khóc nức nở. Tình trạng của vị hoàng tử trong những ngày đó thật kỳ lạ và bất an. Hippolyte thẳng thừng tuyên bố rằng anh ta nghĩ vị hoàng tử đã phát điên; tuy nhiên, điều này khó mà kiểm chứng được.
Đem tất cả những sự thật này bày ra trước mắt độc giả và từ chối giải thích chúng, chúng tôi hoàn toàn không có ý định biện minh cho hành vi của người anh hùng. Ngược lại, chúng tôi hoàn toàn sẵn sàng chia sẻ sự phẫn nộ mà cách cư xử của anh ta đã khơi gợi trong lòng những người bạn của mình. Ngay cả Vera Lebedeff cũng giận anh ta một thời gian; Colia cũng vậy; Keller cũng thế, cho đến khi được chọn làm phù rể; chính Lebedeff cũng vậy — kẻ bắt đầu âm mưu chống lại anh ta vì sự bực bội thuần túy; nhưng chuyện này sẽ được kể sau. Thực ra chúng tôi hoàn toàn đồng tình với những lời lẽ đanh thép mà Evgenie Pavlovitch đã nói thẳng thừng với vị hoàng tử trong một buổi trò chuyện thân mật, sáu hay bảy ngày sau những sự kiện tại nhà Nastasia Philipovna.
Chúng tôi xin lưu ý thêm rằng không chỉ riêng gia đình Epanchin, mà tất cả những ai có liên quan đến họ đều cho rằng việc tuyệt giao với vị hoàng tử là điều hoàn toàn đúng đắn sau những gì anh ta đã làm. Hoàng tử S. thậm chí còn quay mặt đi và kiên quyết phớt lờ, coi như không quen biết anh ta trên phố. Nhưng Evgenie Pavlovitch lại không sợ bị mang tiếng là tai tiếng khi đến thăm hoàng tử, và anh đã làm vậy, bất chấp việc anh đã bắt đầu lui tới nhà Epanchin trở lại, nơi anh được đón tiếp bằng sự hiếu khách và lòng tốt nhân lên gấp bội sau quãng thời gian lạnh nhạt tạm thời.
Evgenie đến thăm hoàng tử vào ngày hôm sau ngày gia đình Epanchin rời Pavlofsk. Anh biết rõ mọi lời đồn đại đang lan truyền — thực ra, rất có thể chính anh cũng góp phần thêu dệt nên chúng. Vị hoàng tử vô cùng mừng rỡ khi gặp lại anh; và lập tức bắt đầu nhắc đến gia đình Epanchin — màn mở đầu giản dị và thẳng thắn ấy đã hoàn toàn chinh phục được Evgenie, khiến anh lập tức mềm lòng và đi thẳng vào vấn đề mà không cần rào đón khách sáo.
Đến lúc đó, vị hoàng tử vẫn chưa hề hay biết gia đình Epanchin đã rời khỏi nơi này. Anh trở nên tái mét khi nghe tin; nhưng chỉ một giây sau, anh gật đầu và nói với giọng trầm ngâm:
“Tôi biết trước thế nào sự việc cũng thành ra thế này.” Rồi anh nói thêm ngay lập tức:
“Họ đi đâu rồi?”
Trong khi đó, Evgenie vẫn chăm chú quan sát anh, và sự dồn dập trong các câu hỏi, sự ngây thơ, vẻ chân thành của vị hoàng tử, đồng thời cả sự bối rối và xáo trộn tâm trí rõ mồn một của anh, đã khiến Evgenie không khỏi ngạc nhiên. Dù vậy, anh vẫn kể cho Muishkin tất cả những gì mình biết một cách tử tế và chi tiết. Vị hoàng tử hầu như chẳng hay biết gì sất, bởi đây là người đầu tiên trong số những người quen thuộc trong gia đình mà anh gặp kể từ khi hai bên cắt đứt quan hệ.
Evgenie thuật lại rằng Aglaya thực sự đã lâm bệnh, và vì những cơn sốt cao nên cô đã thức trắng hai đêm liền; rằng giờ đây sức khỏe cô đã khá hơn và không còn nguy hiểm đến tính mạng, nhưng vẫn chìm trong trạng thái căng thẳng, dễ xúc động.
“Dù sao thì việc nhà cửa được yên bình cũng là một điều tốt,” anh tiếp lời. “Họ không hề hé răng nhắc đến chuyện quá khứ, không chỉ trước mặt Aglaya mà ngay cả khi chỉ có người nhà với nhau. Hai cụ đang bàn chuyện đi du lịch nước ngoài vào mùa thu, ngay sau đám cưới của Adelaida; Aglaya đón nhận tin đó trong im lặng.”
Bản thân Evgenie rất có thể cũng sẽ sang nước ngoài; Hoàng tử S. và vợ cũng vậy nếu công việc cho phép; vị đại tướng thì ở lại nhà. Hiện tại tất cả bọn họ đang ở điền trang Colmina của gia đình, cách St. Petersburg chừng hai mươi dặm. Công nương Bielokonski vẫn chưa trở lại Moscow, và hình như vẫn đang ở lại vì những lý do riêng của bà. Elizaveta Prokofievna đã khăng khăng rằng không tài nào có thể tiếp tục ở lại Pavlofsk sau những chuyện vừa xảy ra. Evgenie đã kể cho bà nghe toàn bộ những lời đồn đại trong thị trấn về vụ việc; thế nên hiện tại không thể nào có chuyện họ dọn về ngôi nhà ở đảo Yelagin được.
“Và thực mà nói, thưa hoàng tử,” Evgenie Pavlovitch nói thêm, “anh phải thừa nhận rằng họ khó lòng mà ở lại đây được, khi mà họ biết rõ mọi chuyện diễn ra ở chỗ anh, lại thêm việc anh cứ khăng khăng đến thăm nhà họ mỗi ngày, dẫu cho họ đã từ chối tiếp kiến.”
“Đúng vậy... đúng vậy, hoàn toàn đúng thế; anh nói phải lắm. Tôi chỉ muốn gặp Aglaya Ivanovna thôi mà!” vị hoàng tử nói, gật đầu.
“Ôi, bạn hiền của tôi ơi,” Evgenie kêu lên tha thiết, với nỗi buồn hiển hiện trong giọng nói, “sao anh có thể để mọi chuyện ra nông nỗi này cơ chứ? Dĩ nhiên, dĩ nhiên tôi biết mọi thứ diễn ra quá bất ngờ. Tôi thừa nhận rằng đương nhiên là anh đã mất bình tĩnh, và — và không thể ngăn cản cô tiểu thư ngốc nghếch ấy lại; điều đó vượt quá tầm kiểm soát của anh. Tôi hoàn toàn hiểu được chừng ấy; nhưng lẽ ra anh phải thấu hiểu cô ấy yêu anh sâu sắc đến nhường nào chứ. Cô ấy không thể chịu đựng cảnh phải chia sẻ anh với người phụ nữ khác; vậy mà anh lại nhẫn tâm vứt bỏ và đập nát một báu vật nhường ấy! Ôi, hoàng tử, hoàng tử ơi!”
“Phải, phải, anh lại nói đúng rồi,” vị hoàng tử tội nghiệp thốt lên trong sự dằn vặt khôn cùng. “Tôi đã sai, tôi biết chứ. Nhưng chỉ có mình Aglaya là nhìn nhận Nastasia Philipovna theo hướng đó thôi; chẳng còn ai khác nữa đâu, anh biết đấy.”
“Nhưng ngặt một nỗi là ở chỗ đó đấy, anh không nhận ra sao, chẳng có gì nghiêm trọng đằng sau câu chuyện ấy cả!” Evgenie kêu lên, giận đến mức mất cả bình tĩnh: “Thứ lỗi cho tôi nhé hoàng tử, nhưng tôi đã suy nghĩ về toàn bộ chuyện này; tôi đã suy ngẫm rất nhiều; tôi biết tất cả những gì đã xảy ra trước đó; tôi biết mọi chuyện diễn ra sáu tháng trước; và tôi biết chẳng có vấn đề gì nghiêm trọng ở đây cả, tất cả chỉ là ảo tưởng, là khói mây, là sự tưởng tượng bị bóp méo bởi sự hoảng loạn, và chỉ có sự ghen tuông đầy lo âu của một cô gái hoàn toàn thiếu kinh nghiệm mới có thể nhầm tưởng nó thành một thực tế nghiêm trọng mà thôi.”
Đến lúc này thì Evgenie Pavlovitch thực sự bộc lộ cảm xúc, buông lơi dây cương cho niềm phẫn nộ của mình.
Một cách rành mạch, hợp lý và với sự thấu hiểu tâm lý sâu sắc, anh vẽ nên bức tranh về mối quan hệ trong quá khứ giữa vị hoàng tử và Nastasia Philipovna. Evgenie Pavlovitch vốn là kẻ ăn nói lưu loát, nhưng trong dịp này, chính sự hùng biện của bản thân cũng khiến anh phải ngạc nhiên. “Ngay từ phút ban đầu,” anh nói, “anh đã bắt đầu bằng một lời nói dối; thứ gì khởi đầu bằng lời dối trá thì tất yếu phải kết thúc bằng dối trá; đó là quy luật tự nhiên. Tôi không đồng tình, thậm chí tôi còn bực mình khi nghe ai đó gọi anh là đồ ngốc; anh quá thông minh để xứng đáng với cái danh hiệu đó; nhưng anh lại quá kỳ quặc, đến mức chẳng giống ai — chính anh cũng phải thừa nhận điều đó chứ. Giờ thì tôi đi đến kết luận rằng nền tảng cho mọi chuyện xảy ra chính là sự thiếu kinh nghiệm bẩm sinh của anh (xin hãy lưu ý cụm từ ‘bẩm sinh’, thưa hoàng tử). Tiếp theo là sự ngây thơ đến mức khó tin trong tâm hồn anh; rồi đến việc anh hoàn toàn thiếu đi ý thức về sự chừng mực (chính anh đã nhiều lần thú nhận sự thiếu hụt này); và cuối cùng là một mớ hỗn độn, một sự tích tụ những niềm tin trí tuệ mà trong sự trung thực vô song của tâm hồn, anh đã vô điều kiện chấp nhận chúng như thể chúng cũng vốn bẩm sinh, tự nhiên và chân thật. Thưa hoàng tử, hãy thừa nhận đi, rằng trong mối quan hệ giữa anh và Nastasia Philipovna, ngay từ đầu đã tồn tại một cái gì đó mang tính dân chủ, và cả sức hút — nếu có thể gọi thế — của ‘vấn đề phụ nữ’? Tôi biết hết về cái màn kịch bê bối tại nhà Nastasia Philipovna khi Rogojin mang tiền đến cách đây sáu tháng. Tôi sẽ soi gương cho anh thấy chính mình nếu anh muốn. Tôi biết tường tận mọi chi tiết diễn ra trong đó, và hiểu vì sao mọi chuyện lại ngã ngũ thế này. Khi ở Thụy Sĩ, anh khao khát quê hương đất nước, khao khát nước Nga; chắc hẳn anh đã đọc rất nhiều sách về nước Nga, những cuốn sách tuyệt vời, tôi dám cá là thế, nhưng lại có hại cho anh; và rồi anh đặt chân đến đây, tựa như đang bừng bừng ngọn lửa khao khát được cống hiến. Thế rồi, ngay vào ngày anh vừa đến, người ta kể cho anh nghe câu chuyện buồn về một người phụ nữ bị đối xử tàn nhẫn; họ kể câu chuyện về một người phụ nữ tội nghiệp cho anh nghe — một hiệp sĩ thanh cao không một tì vết! Cùng ngày hôm ấy, tận mắt anh nhìn thấy cô ta; anh bị cuốn hút bởi nhan sắc của cô ta, một vẻ đẹp kỳ ảo, gần như mang hơi hướng ma quái — (tôi thừa nhận nhan sắc của cô ta chứ, dĩ nhiên rồi).
“Thêm vào tất cả những điều đó là bản chất thần kinh dễ xúc động của anh, chứng động kinh của anh, và việc anh bất thình lình xuất hiện ở một thị trấn xa lạ — cái ngày của những cuộc hội ngộ và những khung cảnh đầy kích động, cái ngày của những mối quen biết bất ngờ, cái ngày của những hành động đột ngột, cái ngày gặp gỡ ba cô tiểu thư Epanchin xinh đẹp, trong đó có Aglaya — hãy cộng thêm sự mệt mỏi của anh, sự kích động của anh; hãy cộng thêm buổi tiệc tối của Nastasia, không khí của buổi tiệc đó nữa — thì anh còn mong đợi gì ở bản thân mình vào một khoảnh khắc như thế cơ chứ?”
“Phải, phải, phải!” vị hoàng tử lại nói, gật đầu và hơi đỏ mặt. “Đúng thế, sự việc là vậy, hoặc gần như thế — tôi biết chứ. Hơn nữa, anh thấy đấy, đêm hôm trước tôi đã có chợp mắt được chút nào đâu, trên tàu hỏa ấy, và đêm trước đó nữa cũng vậy, nên tôi vô cùng mệt mỏi.”
“Dĩ nhiên, dĩ nhiên, chính xác là thế; đó chính là điều tôi muốn nhắm tới!” Evgenie tiếp lời với vẻ hào hứng. “Rõ mười mươi và hoàn toàn dễ hiểu khi anh, trong sự nhiệt huyết của mình, đã lao đầu vào cơ hội đầu tiên xuất hiện để công khai lớn tiếng bày tỏ cái tư tưởng lớn lao của mình rằng anh, một vị hoàng tử, một người có đời sống trong sạch, không hề coi một người phụ nữ là nhơ nhuốc nếu tội lỗi đó không xuất phát từ cô ta, mà từ một kẻ ăn chơi đàng điếm xã hội đáng ghê tởm! Ồ trời đất ơi! Điều đó hoàn toàn dễ hiểu thôi, bạn hiền của tôi ạ, nhưng ngặt một nỗi vấn đề không nằm ở chỗ đó! Vấn đề là, liệu có chút thực tế và sự thật nào trong tình cảm của anh hay không? Đó là bản năng, hay chỉ là sự bồng bột của trí tuệ? Anh tự nghĩ xem nào? Đương nhiên người ta bảo rằng một người phụ nữ còn tồi tệ hơn thế đã được tha thứ, nhưng chúng ta đâu thấy ai bảo rằng cô ta đã làm đúng, hay cô ta xứng đáng được tôn vinh và kính trọng! Lẽ nào sự thông tuệ thông thường của anh lại không cho anh thấy tình hình thực tế ra sao chỉ vài tháng sau đó hay sao? Vấn đề bây giờ không phải là cô ta có phải là một người phụ nữ vô tội hay không (tôi không khẳng định ngả nào — tôi không muốn thế); mà là liệu toàn bộ cuộc đời cô ta có thể biện minh cho sự kiêu ngạo không tài nào dung thứ nổi, cho thứ chủ nghĩa ích kỷ ngạo mạn và tham lam tột độ mà cô ta đã thể hiện hay không? Thứ lỗi cho tôi, có lẽ tôi hơi quá khích, nhưng...”
“Ừ — tôi dám cá mọi chuyện đúng như những gì anh nói; tôi dám cá là anh rất đúng,” vị hoàng tử lầm bầm lần nữa. “Dĩ nhiên cô ấy rất nhạy cảm và dễ tổn thương; nhưng dẫu sao thì cô ấy...”
“Cô ấy xứng đáng được cảm thông? Đó có phải là điều anh muốn nói không, bạn hiền? Nhưng nếu vậy, chỉ vì muốn minh chứng cho việc cô ta xứng đáng được cảm thông, lẽ ra anh không được phép sỉ nhục và làm tổn thương một cô gái cao quý, hào hiệp ngay trước mặt cô ta! Đó là một sự dung túng quá quắt cho lòng trắc ẩn! Làm sao anh có thể yêu một cô gái mà lại hạ nhục cô ấy đến mức ruồng rẫy cô ấy vì một người phụ nữ khác, ngay trước mắt người phụ nữ đó, khi mà anh đã chính thức ngỏ lời cầu hôn với cô ấy rồi? Hơn nữa anh đã thực sự cầu hôn cô ấy rồi còn gì, anh đã làm điều đó trước mặt cha mẹ và các chị em cô ấy cơ mà. Liệu anh có thể là một người đàn ông lương thiện nếu anh hành xử như thế không, hử? Tôi hỏi anh đấy! Và chẳng lẽ anh đã không lừa dối cô thiếu nữ xinh đẹp ấy khi anh quả quyết rằng mình yêu cô ấy hay sao?”
“Phải, anh hoàn toàn đúng. Ôi! Tôi cảm thấy mình tội lỗi vô cùng!” Muishkin thốt lên trong nỗi đau đớn tột cùng.
“Nhưng làm như thế là đủ rồi chắc!” Evgenie phẫn nộ kêu lên. “Làm như chỉ cần nói ‘Tôi biết tôi tội lỗi lắm rồi!’ là đủ thủ tục ấy! Anh có tội, vậy mà anh vẫn cứ đâm đầu vào làm điều ác. Tôi muốn biết lúc ấy trái tim anh để đi đâu rồi, cái trái tim Cơ Đốc giáo của anh ấy? Lúc đó trông cô ấy có vẻ như đang chịu ít đau khổ hơn không? Anh đã nhìn thấy khuôn mặt cô ấy — cô ấy có chịu ít đau khổ hơn người phụ nữ kia không? Sao anh có thể nhìn thấy nỗi đau của cô ấy mà lại để mặc nó kéo dài cơ chứ? Sao anh lại có thể làm thế?”
“Nhưng tôi nào có để mặc nó kéo dài đâu,” vị hoàng tử khốn khổ thì thầm.
“Sao — ý anh là thế nào mà không để mặc?”
“Thật có trời đất chứng giám, tôi không hề! Cho đến tận khoảnh khắc này tôi vẫn không hiểu mọi chuyện đã diễn ra thế nào nữa. Tôi — tôi đã đuổi theo Aglaya Ivanovna, nhưng Nastasia Philipovna lại ngất lịm đi; và kể từ ngày hôm đó họ nhất định không cho tôi gặp Aglaya — tôi chỉ biết có thế thôi.”
“Cũng rứa cả thôi; lẽ ra anh vẫn phải đuổi theo Aglaya dẫu mụ kia có ngất xỉu đi chăng nữa.”
“Phải, phải, lẽ ra tôi phải làm thế — nhưng tôi không thể! Cô ấy sẽ chết mất — cô ấy sẽ tự sát mất thôi. Anh không hiểu cô ấy đâu; và lát sau tôi sẽ kể hết mọi chuyện cho Aglaya nghe — nhưng tôi thấy Evgenie Pavlovitch ạ, anh chưa biết hết mọi chuyện đâu. Nói cho tôi nghe xem, tại sao bây giờ tôi không được gặp Aglaya cơ chứ? Lẽ ra tôi đã làm sáng tỏ mọi chuyện rồi còn gì. Anh thấy đấy, chẳng ai trong số họ nắm bắt được trọng tâm vấn đề cả. Tôi chưa bao giờ có thể giải thích những gì mình muốn nói cho anh nghe, nhưng tôi nghĩ mình có thể làm điều đó với Aglaya. Ôi! Chúa tôi, Chúa tôi! Ban nãy anh vừa nhắc đến khuôn mặt của Aglaya vào khoảnh khắc cô ấy bỏ chạy. Ôi Chúa tôi! Tôi nhớ nó! Đi nào, đi thôi — nhanh lên!” Anh bứt rứt và phấn khích níu lấy tay áo khoác của Evgenie, đoạn đứng phắt dậy khỏi ghế.
“Đi đâu cơ chứ?”
“Đến chỗ Aglaya — nhanh lên, mau lên!”
“Nhưng tôi đã bảo với anh là cô ấy không có ở Pavlofsk cơ mà. Và dẫu cô ấy có ở đó đi chăng nữa thì để làm gì chứ?”
“Ôi, cô ấy sẽ hiểu, cô ấy sẽ hiểu thôi!” vị hoàng tử kêu lên, chắp hai tay lại. “Cô ấy sẽ hiểu rằng tất cả những chuyện này hoàn toàn không dính dáng gì đến trọng tâm — chẳng dính dáng mảy may nào đến trọng tâm cả — nó hoàn toàn xa lạ với cốt lõi vấn đề.”
“Sao lại có thể xa lạ được chứ? Anh sắp kết hôn rồi còn gì, phải thế không? Tốt lắm, vậy thì anh vẫn đang khăng khăng đi theo con đường đó đấy thôi. Rốt cuộc là anh có định cưới cô ta hay không?”
“Có, tôi sẽ cưới cô ta — vâng.”
“Thế thì sao lại bảo là ‘không dính dáng gì đến trọng tâm’?”
“Ôi không, nó chẳng dính dáng gì đến trọng tâm cả, mảy may cũng không. Chuyện tôi kết hôn với cô ấy chẳng ảnh hưởng gì sất — nó chẳng có ý nghĩa gì cả.”
“Sao lại gọi là ‘chẳng có ý nghĩa gì cả’? Bạn tôi ơi, anh đang nói nhảm nhí gì thế. Anh kết hôn với người phụ nữ mà anh yêu để đem lại hạnh phúc cho cô ấy, và Aglaya nhìn thấy và thừa biết điều đó. Sao anh lại có thể nói rằng chuyện đó ‘không dính dáng gì đến trọng tâm’ cơ chứ?”
“Hạnh phúc của cô ấy ư? Ồ không! Tôi chỉ kết hôn với cô ấy — ừ thì, bởi vì cô ấy muốn thế. Nó chẳng có ý nghĩa gì sất — thế nào cũng vậy thôi. Chắc chắn cô ấy sẽ chết mất. Bây giờ tôi mới thấy rằng đám cưới với Rogojin đó là một ý tưởng điên rồ. Giờ đây tôi hiểu hết những gì trước kia tôi chưa hiểu; và anh biết không, khi hai con người đó đứng đối mặt với nhau, tôi đã không sao chịu nổi khuôn mặt của Nastasia Philipovna! Evgenie Pavlovitch này, anh phải biết điều này, tôi chưa từng kể với ai bao giờ — ngay cả với Aglaya — rằng tôi không thể nào chịu nổi khuôn mặt của Nastasia Philipovna.” (Anh hạ giọng đầy vẻ bí ẩn khi thốt lên câu này.) “Ban nãy anh đã mô tả buổi tối hôm đó tại nhà Nastasia Philipovna (sáu tháng trước) rất chính xác; nhưng có một điều anh đã không nhắc đến, và anh đã không tính đến, bởi vì anh không biết. Ý tôi là khuôn mặt của cô ấy — anh thấy đấy, tôi đã nhìn khuôn mặt cô ấy. Ngay cả vào buổi sáng khi nhìn thấy bức chân dung của cô ấy, tôi đã cảm thấy mình không tài nào chịu nổi việc ngắm nhìn nó. Giờ thì, lấy Vera Lebedeff ra làm ví dụ chẳng hạn, mắt của cô ấy hoàn toàn khác biệt, anh biết đấy. Tôi sợ khuôn mặt của Nastasia lắm!” anh nói thêm với một nỗi sợ hãi thực sự.
“Anh sợ nó á?”
“Phải — cô ấy điên rồi!” anh thì thầm, sắc mặt tái mét.
“Anh biết chắc chắn chuyện này chứ?” Evgenie hỏi với vẻ tột độ tò mò.
“Vâng, chắc chắn — hoàn toàn chắc chắn rồi! Vài ngày gần đây tôi đã phát hiện ra điều đó một cách hoàn toàn chắc chắn.”
“Thế quái nào mà anh lại làm thế hả?” Evgenie kinh hãi kêu lên. “Thế thì chắc chắn anh kết hôn với cô ta chỉ vì sợ hãi rồi! Tôi chẳng thể nào hiểu nổi đầu đuôi ra sao nữa, hoàng tử ạ. Có lẽ thậm chí anh còn chẳng yêu cô ta ấy chứ?”
“Ôi không; tôi yêu cô ta bằng cả tâm hồn mình. Sao cơ chứ, cô ấy là một đứa trẻ! Bây giờ cô ấy là một đứa trẻ — một đứa trẻ thực sự. Ồ! Xem ra anh chẳng biết tí gì về chuyện này cả.”
“Và đồng thời, anh có chắc chắn rằng mình cũng yêu cả Aglaya nữa không?”
“Phải — phải — ồ; phải chứ!”
“Sao lại thế được? Ý anh là anh muốn vơ vét yêu cả hai người chắc?”
“Vâng — vâng — cả hai! Tôi yêu cả hai!”
“Thứ lỗi cho tôi nhé hoàng tử, nhưng hãy suy nghĩ xem mình đang nói cái gì đi! Tỉnh lại đi chứ!”
“Không có Aglaya — tôi — tôi phải gặp Aglaya! — Rất nhanh thôi tôi sẽ chết trong giấc ngủ mất — tối qua tôi cứ ngỡ mình đang chết dần trong giấc ngủ ấy chứ. Ồ! Ước gì Aglaya biết hết mọi ý — ý tôi là thực sự, thực sự biết hết mọi chuyện! Bởi vì cô ấy phải biết tất cả — đó là điều kiện tiên quyết để thấu hiểu. Tại sao chúng ta không bao giờ có thể thấu hiểu toàn bộ mọi điều về một người khác, nhất là khi người đó từng lầm lỗi? Nhưng tôi đang nói cái quái gì thế này — tôi bấn loạn quá. Anh đã làm tôi đau đớn đến xé lòng. Chắc chắn — chắc chắn là bây giờ biểu cảm của Aglaya không còn giống như vào khoảnh khắc cô ấy bỏ chạy chứ? Ôi vâng! Tôi có tội và tôi thừa nhận điều đó — tôi biết chứ! Chắc là tôi có lỗi trong mọi chuyện — tôi không rõ cụ thể thế nào — nhưng không còn nghi ngờ gì nữa, tôi có lỗi. Vẫn còn một điều gì đó nữa, nhưng tôi không thể giải thích cho anh nghe được đâu, Evgenie Pavlovitch. Tôi không sao tìm được từ ngữ; nhưng Aglaya sẽ hiểu. Từ trước đến nay tôi vẫn luôn tin rằng Aglaya sẽ hiểu — tôi chắc chắn cô ấy sẽ hiểu.”
“Không đâu hoàng tử, cô ấy sẽ không hiểu đâu. Aglaya yêu như một người phụ nữ, như một con người bằng xương bằng thịt, chứ không phải như một linh hồn trừu tượng. Anh có biết gì không, hỡi vị hoàng tử đáng thương của tôi? Lời giải thích hợp lý nhất cho vấn đề này có lẽ là thực ra chưa bao giờ anh thực sự yêu một trong hai người bọn họ cả.”
“Tôi không biết — có lẽ anh đúng trong rất nhiều điều anh vừa nói, Evgenie Pavlovitch. Anh rất khôn ngoan, Evgenie Pavlovitch ạ — ôi! Đầu óc tôi lại bắt đầu nhức buốt lên rồi đây! Mau đến chỗ cô ấy đi, nhanh lên — vì Chúa, đi thôi!”
“Nhưng tôi đã bảo với anh là cô ấy không có ở Pavlofsk cơ mà! Cô ấy đang ở Colmina.”
“Ồ, thế thì đến Colmina đi! Nào — chúng ta đi ngay lập tức thôi!”
“Không — không, không thể được!” Evgenie vừa nói vừa đứng dậy.
“Nghe đây — tôi sẽ viết một bức thư — anh mang hộ tôi một bức thư nhé!”
“Không — không được đâu hoàng tử; anh phải thứ lỗi cho tôi, nhưng tôi không thể nhận bất kỳ nhiệm vụ quái gở nào như thế! Thực sự là tôi không thể.”
Và thế là họ đường ai nấy đi.
Evgenie Pavlovitch rời khỏi ngôi nhà với những niềm tin kỳ lạ. Bản thân anh cũng cảm thấy vị hoàng tử chắc hẳn đã phát điên rồi.
“Và ý anh ta là gì khi nhắc đến khuôn mặt đó — một khuôn mặt mà anh ta vừa sợ hãi tột cùng, lại vừa yêu thương đắm đuối? Trong khi đó, rất có thể anh ta sẽ thực sự chết, như lời anh ta nói, mà không được gặp lại Aglaya, và cô ấy sẽ chẳng bao giờ biết được anh ta tận tụy yêu cô ấy đến nhường nào! Ha, ha, ha! Làm sao mà gã này có thể chu toàn tình yêu dành cho tận hai người phụ nữ cơ chứ? Chắc là hai loại tình yêu khác nhau rồi! Quả là vô cùng thú vị — đồ ngốc đáng thương! Rốt cuộc rồi chuyện gì sẽ giáng xuống đầu anh ta đây?”
