Tác giả bày tỏ lòng yêu mến sâu sắc đối với quê hương xứ sở. Những nhận xét của chủ nhân ông về thể chế và nền hành chính của nước Anh, theo lời kể của tác giả, cùng với các trường hợp tương đương và sự so sánh. Những quan sát của chủ nhân ông về bản chất con người.
Độc giả có lẽ sẽ lấy làm ngạc nhiên khi thấy tôi lại có thể nhẫn tâm đưa ra một bức tranh quá đỗi trần trụi về giống loài của chính mình, ngay giữa một cộng đồng vốn đã sẵn có cái nhìn vô cùng tồi tệ về nhân loại, bắt nguồn từ sự tương đồng hoàn toàn giữa bản thân tôi và lũ Yahoo của họ. Nhưng tôi phải thành thật thú nhận rằng, những phẩm chất cao quý của những loài vật bốn chân tuyệt vời ấy, khi đặt lên bàn cân đối lập với sự đồi bại của con người, đã mở mang tầm mắt và trí tuệ của tôi đến mức tôi bắt đầu nhìn nhận hành động và dục vọng của con người dưới một lăng kính hoàn toàn khác. Tôi thấy danh dự của giống loài mình chẳng đáng gì để mà gìn giữ; hơn nữa, tôi cũng chẳng thể làm điều đó trước một vị chủ nhân có khả năng phán đoán sắc sảo đến vậy, người hàng ngày chỉ cho tôi thấy hàng nghìn lỗi lầm trong chính con người tôi mà trước đó tôi hoàn toàn không hề hay biết, những thứ mà ở chỗ chúng ta thậm chí còn chẳng được coi là khiếm khuyết của con người. Từ tấm gương của ngài, tôi cũng học được sự ghê tởm tột cùng đối với mọi thói dối trá hay ngụy trang; và sự thật hiện lên trong mắt tôi đáng yêu đến mức tôi quyết định hy sinh mọi thứ vì nó.
Xin được bộc bạch với độc giả một cách chân tình rằng, còn có một động cơ lớn lao hơn nhiều đằng sau sự bạo dạn của tôi trong cách miêu tả mọi sự việc. Chưa đầy một năm sống tại xứ sở này, tôi đã dành cho cư dân nơi đây một tình yêu mến và lòng tôn kính sâu sắc đến mức tôi đã hạ quyết tâm vững chắc là sẽ không bao giờ trở lại với nhân loại nữa, mà sẽ dành phần đời còn lại sống giữa những chú ngựa Houyhnhnm đáng ngưỡng mộ ấy, đắm mình trong việc chiêm nghiệm và thực hành mọi đức hạnh, nơi tôi không hề bị ảnh hưởng bởi bất kỳ tấm gương hay sự xúi giục nào dẫn đến thói hư tật xấu. Nhưng số phận, kẻ thù truyền kiếp của tôi, đã an bài rằng một niềm hạnh phúc lớn lao như vậy sẽ không đến lượt tôi hưởng thụ. Dẫu vậy, giờ đây tôi cũng được an ủi phần nào khi nghĩ lại rằng, trong những điều tôi nói về đồng bào mình, tôi đã giảm nhẹ tội lỗi của họ nhiều nhất có thể trước một vị quan tòa vô cùng khắt khe; và trong mọi vấn đề, tôi đều cố gắng lái câu chuyện theo chiều hướng khả quan nhất mà sự việc cho phép. Bởi vì, quả thực, trên đời này có ai lại không bị chiêng trống của lòng thiên vị và tình cảm gắn bó với nơi mình sinh ra lôi kéo chứ?
Tôi đã kể lại cốt lõi của một vài cuộc trò chuyện giữa tôi và chủ nhân trong phần lớn thời gian tôi vinh dự được hầu hạ ngài; nhưng quả thực, vì sự ngắn gọn, tôi đã lược bỏ nhiều hơn rất nhiều những gì được ghi lại ở đây.
Khi tôi đã trả lời mọi câu hỏi của ngài và sự tò mò của ngài dường như đã được thỏa mãn hoàn toàn, ngài cho gọi tôi từ sáng sớm và ra lệnh cho tôi ngồi cách xa một khoảng (một vinh dự mà trước đó ngài chưa từng ban cho tôi). Ngài bảo rằng “ngài đã suy ngẫm rất nghiêm túc về toàn bộ câu chuyện của tôi, xét trên cả phương diện cá nhân tôi lẫn đất nước tôi; rằng ngài nhìn nhận chúng tôi như một loại động vật, mà vì sự tình cờ nào đó mà ngài không thể đoán định được, đã vớ được một chút ít lý trí, nhưng chúng tôi chẳng dùng nó vào việc gì khác ngoài việc nhờ cậy đến nó để làm trầm trọng thêm những thói hư tật xấu bẩm sinh của mình và rèn giũa thêm những thói hư mới mà tự nhiên chưa hề ban cho; rằng chúng tôi tự tước đi những năng lực ít ỏi mà tự nhiên đã ban tặng; rất thành công trong việc nhân lên những nhu cầu nguyên thủy của mình, và dường như dành toàn bộ cuộc đời trong những nỗ lực vô ích nhằm thỏa mãn chúng bằng những phát minh của chính mình; rằng, xét về phần tôi, rõ ràng tôi không có cả sức mạnh lẫn sự nhanh nhẹn của một con Yahoo bình thường; tôi đi lại tập tễnh bằng hai chân sau; đã tìm ra cách làm cho móng vuốt của mình trở nên vô dụng chẳng thể tự vệ, và cạo sạch lớp lông trên cằm vốn được thiết kế để che chở khỏi ánh nắng và thời tiết; cuối cùng, tôi không thể chạy nhanh cũng như trèo cây như những người anh em của mình” — theo cách ngài gọi — “lũ Yahoo ở xứ sở của ngài”.
“Rằng các thể chế chính phủ và luật pháp của chúng tôi rõ ràng bắt nguồn từ những khiếm khuyết trầm trọng của chúng tôi về lý trí, và hệ quả là cả về đức hạnh nữa; bởi vì chỉ riêng lý trí thôi cũng đủ để cai quản một sinh linh có lý trí; do đó, đó là một phẩm chất mà chúng tôi hoàn toàn không có tư cách nhận vơ, ngay cả từ những gì tôi đã kể về đồng bào mình; dẫu ngài thừa sức nhận thấy rằng, để bênh vực họ, tôi đã giấu giếm nhiều chi tiết và thường nói những điều không có thật.
Ngài càng củng cố thêm quan điểm này, bởi vì ngài nhận thấy rằng, hễ tôi giống hệt mọi đặc điểm trên cơ thể với những con Yahoo khác, ngoại trừ những điểm bất lợi thực sự cho tôi về mặt sức mạnh, tốc độ và sự nhanh nhẹn, về độ ngắn của móng vuốt và một số chi tiết khác mà tự nhiên không nhúng tay vào; thì qua bức tranh tôi vẽ về cuộc sống, phong tục và hành động của chúng tôi, ngài cũng tìm thấy sự tương đồng sát nút không kém trong khuynh hướng tâm hồn.” Ngài bảo “lũ Yahoo nổi tiếng là ghét nhau hơn bất kỳ loài động vật nào khác; và lý do thường được quy cho là sự ghê tởm của chính hình hài chúng, điều mà ai cũng có thể nhìn thấy ở kẻ khác chứ không nhận ra ở bản thân. Do đó, ngài từng nghĩ rằng việc chúng ta che đậy cơ thể và nhờ phát minh đó mà giấu đi nhiều sự dị dạng của nhau vốn khó lòng chấp nhận nổi là một việc không hề dại dột. Nhưng giờ đây ngài nhận ra mình đã nhầm, và sự bất hòa của lũ quái vật đó ở xứ sở ngài cũng bắt nguồn từ cùng một nguyên nhân như ở chỗ chúng ta, đúng như tôi đã mô tả. Bởi vì nếu,” ngài nói, “anh ném vào giữa năm con Yahoo một lượng thức ăn đủ cho năm mươi con, thay vì ăn uống hòa thuận, chúng sẽ lao vào cắn xé lẫn nhau, con nào cũng sốt sắng muốn vơ vét tất cả cho riêng mình; và do đó, người ta thường phải cắt cử một người đứng canh khi chúng ăn uống ngoài trời, còn những con nhốt trong nhà thì bị buộc cách xa nhau; rằng nếu một con bò chết vì già hoặc do tai nạn, trước khi một chú Houyhnhnm kịp cất giữ nó cho lũ Yahoo của mình, những con ở vùng lân cận sẽ kéo đến từng đàn để tranh giành, và thế là sẽ nổ ra một trận chiến y như tôi đã miêu tả, với những vết thương khủng khiếp do móng vuốt của cả hai bên gây ra, dẫu chúng hiếm khi giết được nhau vì thiếu những thứ vũ khí chết người tiện lợi như chúng ta đã chế minh. Đôi khi, những trận chiến tương tự cũng diễn ra giữa lũ Yahoo ở các vùng lân cận mà không có lý do rõ ràng nào; lũ ở vùng này rình rập mọi cơ hội để đánh úp vùng kia trước khi họ kịp chuẩn bị. Nhưng nếu thấy kế hoạch bất thành, chúng lại lũ lượt kéo về nhà, và vì thiếu kẻ thù, chúng lại lao vào thứ mà tôi gọi là cuộc nội chiến giữa chúng với nhau.
Rằng ở một số cánh đồng tại xứ sở ngài có những hòn đá lấp lánh đủ màu sắc mà lũ Yahoo vô cùng mê mẩn; và khi một phần những hòn đá này cắm sâu vào lòng đất, đôi khi chúng sẽ dùng móng vuốt bới móc suốt cả ngày trời để lấy cho bằng được; rồi mang đi giấu thành từng đống trong hang ổ của mình; nhưng vẫn không quên liếc ngó xung quanh đầy cảnh giác vì sợ đồng bọn phát hiện ra kho báu.” Chủ nhân của tôi bảo “ngài chưa bao giờ dò ra được lý do của cái ham muốn phi tự nhiên này, hay làm thế nào mà những hòn đá ấy có ích cho một con Yahoo; nhưng giờ đây ngài tin rằng nó có thể bắt nguồn từ cùng một bản chất tham lam mà tôi đã gán cho nhân loại. Rằng đã có lần, nhân dịp làm thí nghiệm, ngài lén lút dời một đống đá như vậy khỏi chỗ mà một con Yahoo của ngài đã chôn giấu nó; kết quả là con vật đê tiện đó, khi không thấy kho báu đâu, bèn tru lên thảm thiết kéo cả đàn đến cái hố ấy, ở đó chúng hú hét thê thảm, rồi quay sang cắn xé lẫn nhau, bắt đầu héo mòn tàn tạ, chẳng thèm ăn, chẳng thèm ngủ, cũng chẳng thèm làm việc, cho đến khi ngài ra lệnh cho đầy tớ lén đem những hòn đá bỏ lại vào cái hố cũ và giấu đi như trước; ngay khi tìm lại được, con Yahoo ấy liền phấn chấn và vui vẻ trở lại, nhưng không quên cẩn thận dời chúng đến một nơi giấu kín đáo hơn, và kể từ đó trở thành một con vật phục dịch rất đắc lực.
Chủ nhân còn đoan chắc với tôi, điều mà chính tôi cũng quan sát thấy, “rằng ở những cánh đồng mọc đầy đá lấp lánh, những trận chiến dữ dội và thường xuyên nhất nổ ra, xuất phát từ những cuộc xâm lấn không dứt của lũ Yahoo lân cận”.
Ngài bảo “rằng thật phổ biến khi hai con Yahoo phát hiện ra một hòn đá như thế trên cánh đồng và đang tranh chấp xem ai mới là chủ sở hữu, một con thứ ba sẽ chớp lấy thời cơ và nẫng tay trên của cả hai;” điều mà chủ nhân khăng khăng cho là có đôi nét tương đồng với các vụ kiện tụng của chúng ta; và trong chuyện này, tôi nghĩ vì thể diện của chúng ta mà không nên vạch trần ngài; bởi vì phán quyết mà ngài nhắc đến còn công bằng hơn rất nhiều so với vô số phán quyết ở chỗ chúng ta; vì nguyên đơn và bị đơn ở trỏng chẳng mất mát gì ngoài hòn đá mà họ đang tranh giành: trong khi các tòa án công lý của chúng ta sẽ chẳng bao giờ chịu khép lại vụ kiện chừng nào một trong hai người vẫn còn dính túi một cắc.
Chủ nhân tôi tiếp tục câu chuyện, nói rằng “chẳng có gì khiến lũ Yahoo trở nên ghê tởm hơn cái ham muốn bất phân tốt xấu, sẵn sàng ngấu nghiến mọi thứ lọt vào tầm mắt, từ cỏ, rễ cây, quả mọng, cho đến thịt thối rữa của động vật, hoặc tất cả trộn lẫn vào nhau: và có một nét tính cách đặc trưng ở chúng là chúng thích những thứ kiếm được bằng cách cướp bóc hoặc trộm cắp ở nơi xa xôi hơn là những món ăn ngon lành hơn được dọn sẵn cho chúng ở nhà. Nếu thức ăn dồi dào, chúng sẽ ăn đến mức căng phồng; sau đó, bản năng tự nhiên sẽ chỉ dẫn chúng tìm đến một loại rễ cây đặc biệt giúp chúng nôn thốc nôn tháo để giải tỏa.
Cũng có một loại rễ cây khác, rất mọng nước, nhưng hơi hiếm và khó tìm, được lũ Yahoo săn lùng với sự thèm thuồng tột độ và chúng sẽ mút mát nó với vẻ thích thú khôn cùng; nó gây ra cho chúng tác dụng y hệt như rượu đối với chúng ta. Nó khiến chúng có lúc ôm chầm lấy nhau, có lúc lại cào xé lẫn nhau; chúng sẽ hú hét, nhe răng cười nhăn nhở, bập bẹ, lảo đảo, ngã nhào, rồi lăn ra ngủ gục trong vũng bùn.”
Quả thực tôi nhận thấy lũ Yahoo là loài động vật duy nhất ở xứ sở này mắc các loại bệnh tật; tuy nhiên, số bệnh này ít hơn nhiều so với loài ngựa ở chỗ chúng ta, và chúng mắc phải không phải do bị đối xử tệ bạc, mà chính từ sự dơ bẩn và tham lam của giống loài đê tiện ấy. Ngôn ngữ của chúng cũng không có tên gọi cụ thể nào cho những căn bệnh ấy ngoại trừ một danh từ chung mượn từ tên của loài vật này, gọi là hnea-yahoo, hay cơn dịch của Yahoo; và phương thuốc được kê đơn là một hỗn hợp phân và nước tiểu của chính chúng, bị nhét ép vào cổ họng con Yahoo. Về sau, tôi nhiều lần chứng kiến phương pháp này đem lại hiệu quả, và nay xin mạnh dạn giới thiệu nó cho đồng bào tôi vì lợi ích chung, như một thứ dược hiệu tuyệt vời chống lại mọi căn bệnh sinh ra từ thói ăn uống quá độ.
“Còn về học thức, chính phủ, nghệ thuật, chế tạo và những thứ đại loại như vậy,” chủ nhân thú nhận “ngài chẳng tìm thấy mấy hoặc hoàn toàn không thấy sự tương đồng nào giữa lũ Yahoo ở xứ sở đó và lũ ở chỗ chúng ta; bởi vì ngài chỉ muốn quan sát xem bản chất của chúng ta có điểm gì tương đồng mà thôi. Quả thực, ngài từng nghe một số chú Houyhnhnm tò mò nhận xét rằng trong hầu hết các bầy đàn đều có một dạng Yahoo đầu đàn (giống như chỗ chúng ta thường có một con hươu đực đầu đàn trong công viên), kẻ luôn có thân hình dị dạng nhất và tính nết hiểm độc nhất trong số tất cả; kẻ đầu đàn này thường có một tên sủng thần giống hệt y như đúc nếu y có thể kiếm được, nhiệm vụ của kẻ đó là liếm chân và mông chủ nhân, đồng thời dồn những con Yahoo cái về hang ổ của y; để đổi lại, thỉnh thoảng y được thưởng cho một miếng thịt lừa. Tên sủng thần này bị cả bầy căm ghét, và do đó, để tự vệ, hắn luôn bám sát bên cạnh kẻ cầm đầu. Hắn thường giữ chức vụ cho đến khi người ta tìm được kẻ khác tồi tệ hơn; nhưng ngay khoảnh khắc hắn bị thải loại, kẻ kế nhiệm hắn, dẫn đầu toàn bộ lũ Yahoo trong vùng từ trẻ tới già, đực tới cái, sẽ kéo đến thành một khối và trút chất thải lên người hắn từ đầu đến chân. Nhưng điều này có thể ứng dụng ở mức độ nào đối với các tòa án, các sủng thần và các vị đại thần của chúng ta, chủ nhân bảo tôi là người rõ hơn ai hết.”
Tôi không dám đưa ra bất kỳ lời đáp trả nào trước lời bóng gió hiểm độc này, thứ đã hạ nhấp trí tuệ con người xuống dưới cả sự khôn ngoan của một con chó săn thông thường, loài có đủ phán đoán để phân biệt và đuổi theo tiếng sủa của con chó tài giỏi nhất trong bầy mà chưa từng nhầm lẫn bao giờ.
Chủ nhân bảo tôi “có một số phẩm chất đáng chú ý ở loài Yahoo mà ngài không thấy tôi nhắc đến, hoặc ít nhất chỉ nhắc đến rất phớt lờ trong những bản tường trình tôi đã đưa ra về nhân loại.” Ngài nói “những con vật đó, cũng giống như các loài thú khác, dùng chung con cái với nhau; nhưng điểm khác biệt là con Yahoo cái vẫn giao phối với con đực khi đang mang thai; và con đực sẽ cãi vã, đánh nhau với con cái dữ dội hệt như khi chúng đấu đá lẫn nhau; cả hai hành vi này đều là những mức độ đồi bại ghê tởm mà không một sinh vật có tri giác nào khác từng vươn tới.
Một điều nữa khiến ngài ngạc nhiên ở loài Yahoo là khuynh hướng kỳ lạ của chúng đối với sự dơ bẩn và bùn đất; trong khi ở tất cả các loài động vật khác dường như đều có sẵn tình yêu tự nhiên dành cho sự sạch sẽ.” Đối với hai cáo buộc trước, tôi rất mừng vì có thể để chúng trôi qua mà không cần đáp lại lấy một lời, bởi vì tôi chẳng có lấy một từ để bào chữa cho giống loài của mình, nếu không thì theo bản năng tôi chắc chắn đã làm vậy. Nhưng tôi hoàn toàn có thể dễ dàng minh oan cho nhân loại khỏi cái tiếng là kẻ độc nhất vô nhị về điều khoản cuối cùng, nếu như ở xứ sở đó có loài lợn (nhưng ngặt nỗi cho tôi là lại không có), dẫu cho loài này có thể là một động vật bốn chân thơm tho hơn Yahoo, nhưng tôi kính cẩn cho rằng xét về mặt công bằng, nó không thể nhận vơ là sạch sẽ hơn được; và chính bản thân ngài tôn kính cũng phải thừa nhận điều đó nếu ngài tận mắt chứng kiến cách ăn uống dơ dáy của chúng cùng thói quen lăn lộn và ngủ nghỉ trong vũng bùn.
Chủ nhân của tôi cũng đề cập đến một phẩm chất khác mà các gia nhân của ngài đã phát hiện ra ở một số con Yahoo, và đối với ngài thì nó hoàn toàn không thể tài nào hiểu nổi. Ngài bảo “đôi khi một con Yahoo bỗng nổi hứng lui vào góc phòng, nằm xuống, tru lên, rên rỉ, và xua đuổi tất cả những ai đến gần, dẫu cho nó còn trẻ và béo tốt, chẳng thiếu thốn thức ăn hay nước uống, và người nhà cũng chẳng thể tưởng tượng nổi nó bị làm sao. Và phương thuốc duy nhất họ tìm thấy là bắt nó làm việc nặng, sau đó chắc chắn nó sẽ trở lại bình thường.” Về điều này, tôi giữ im lặng vì lòng thiên vị đối với giống loài của mình; nhưng tại đây tôi có thể nhìn nhận rõ mồn một mầm mống thực sự của căn bệnh u sầu, thứ vốn chỉ bám lấy những kẻ lười nhác, xa hoa và giàu có; nếu những kẻ đó bị ép phải trải qua chế độ rèn luyện tương tự, tôi xin đảm bảo sẽ chữa khỏi cho họ.
Chủ nhân đáng kính còn quan sát thấy “rằng một con Yahoo cái thường đứng nấp sau một bờ đất hoặc lùm cây để ngắm nhìn những con Yahoo đực đi ngang qua, rồi xuất hiện và trốn đi, làm rất nhiều điệu bộ và cử chỉ kỳ quặc, và người ta nhận thấy lúc đó tỏa ra một mùi hôi thối cực kỳ khó chịu; và khi bất kỳ con đực nào tiến lại gần, nó sẽ chậm rãi lùi lại, ngoái đầu nhìn ra phía sau với vẻ sợ hãi giả tạo, rồi chạy vụt đi vào một nơi khuất nẻo nào đó mà nó thừa biết con đực sẽ đuổi theo sau.
Vào những lúc khác, nếu một con cái xa lạ lạc đến giữa bầy, ba hoặc bốn con cái bản xứ sẽ vây quanh nó, trố mắt nhìn, chát chúa bàn tán, nhe răng cười nhăn nhở, ngửi từ đầu đến chân; rồi ngoảnh mặt đi với những điệu bộ mang đậm vẻ khinh bỉ và miệt thị.”
Có lẽ chủ nhân của tôi đã hơi gọt giũa quá mức trong những suy ngẫm này, thứ được ngài đúc kết từ những gì tự mình quan sát hoặc nghe người khác kể lại; tuy nhiên, tôi không khỏi bàng hoàng và đau xót khôn nguôi khi nhận ra những mầm mống của sự lẳng lơ, thói điệu đà, sự chê bai và tọc mạch lại ngự trị như một bản năng trong tâm hồn phái nữ.
Tôi chờ đợi từng giây từng phút chủ nhân sẽ cáo buộc loài Yahoo mắc phải những thói ham muốn phi tự nhiên ở cả hai giới vốn rất phổ biến ở chỗ chúng ta. Nhưng xem ra tự nhiên lại không phải là một nữ gia sư sành sỏi đến thế; và những thú vui tao nhã này hoàn toàn là sản phẩm của nghệ thuật và lý trí ở phía bán cầu của chúng tôi.
