Tác giả học tiếng bản địa. Ngài chủ, một con ngựa Houyhnhnm, tận tình giúp đỡ. Mô tả ngôn ngữ của họ. Một số vị tai mặt đến xem tác giả vì tò mò. Tác giả kể sơ lược về cuộc hành trình cho ngài chủ nghe.
Mục tiêu lớn nhất của tôi là học ngôn ngữ, điều mà ngài chủ (tôi sẽ gọi ngài như vậy từ nay về sau), các con của ngài, cùng mọi gia nhân trong nhà đều rất nhiệt tình hướng dẫn; bởi họ coi việc một con thú vô tri lại thể hiện những dấu hiệu của loài sinh vật có lý trí như một điều kỳ diệu. Tôi chỉ tay vào mọi vật, hỏi tên gọi, rồi ghi chép lại vào sổ tay khi ở một mình, đồng thời tự sửa phát âm sai bằng cách nhờ người nhà nhắc lại nhiều lần. Trong công việc này, một chú ngựa tía, thuộc hàng gia nhân cấp dưới, đã giúp đỡ tôi rất tận tình.
Khi nói, họ phát âm qua mũi và cổ họng, và ngôn ngữ của họ gần gũi với tiếng Đức thượng hoặc tiếng Đức phổ thông hơn bất kỳ thứ tiếng nào tôi biết ở châu Âu; nhưng thanh thoát và biểu cảm hơn nhiều. Hoàng đế Charles V từng đưa ra nhận xét gần như tương tự khi ông nói rằng “nếu phải nói chuyện với ngựa, ông sẽ dùng tiếng Đức thượng.”
Sự tò mò và lòng sốt sắng của ngài chủ lớn đến mức ngài dành nhiều giờ rảnh rỗi để dạy dỗ tôi. Ngài đinh ninh (như ngài sau này có kể với tôi) rằng tôi chắc chắn là một tên Yahoo; nhưng sự dễ dạy, phép lịch sự và tính sạch sẽ của tôi lại khiến ngài ngạc nhiên, bởi đó là những phẩm chất hoàn toàn trái ngược với loài sinh vật ấy. Ngài bối rối nhất về trang phục của tôi, đôi khi tự ngẫm nghĩ xem chúng có phải là một phần cơ thể tôi hay không: bởi tôi chẳng bao giờ cởi chúng ra cho đến khi cả nhà đã chìm vào giấc ngủ, và luôn mặc vào trước khi họ thức dậy vào buổi sáng. Ngài chủ rất háo hức muốn biết “tôi đến từ đâu; làm thế nào tôi có được những biểu hiện lý trí mà tôi thể hiện trong mọi hành động; và muốn nghe tôi tự thuật lại câu chuyện của mình, điều mà ngài hy vọng sẽ sớm được nghe nhờ vào sự tiến bộ vượt bậc của tôi trong việc học và phát âm từ ngữ cũng như câu cú của họ.” Để giúp trí nhớ, tôi chuyển mọi điều học được sang bảng chữ cái tiếng Anh, ghi chép lại các từ kèm theo nghĩa dịch. Sau một thời gian, tôi đã dám làm điều cuối cùng này ngay trước mặt ngài chủ. Tôi tốn không ít công sức để giải thích cho ngài hiểu mình đang làm gì; bởi cư dân nơi đây hoàn toàn không có khái niệm gì về sách vở hay văn chương.
Khoảng mười tuần sau, tôi đã có thể hiểu hầu hết các câu hỏi của ngài; và đến tháng thứ ba, tôi có thể đáp lại bằng những câu trả lời tạm coi là trôi chảy. Ngài cực kỳ tò mò muốn biết “tôi đến từ vùng nào, và làm sao tôi được dạy cách bắt chước một sinh vật có lý trí; bởi vì loài Yahoo (mà ngài thấy tôi hoàn toàn giống về đầu, tay và mặt, những bộ phận duy nhất lộ ra ngoài), dẫu có chút ít sự ranh mãnh cùng bản tính thích phá phách ghê gớm, lại được nhận định là loài thú vô tri khó bảo ban nhất.” Tôi đáp rằng “tôi vượt biển đến từ một nơi xa xôi, cùng rất nhiều người chung giống loài trên một chiếc thuyền rỗng lớn làm bằng thân cây: rằng những người đồng hành đã ép tôi lên bờ ở bờ biển này, rồi mặc kệ tôi tự xoay xở.” Phải rất khó khăn và dùng đến nhiều ký hiệu tay chân, tôi mới khiến ngài hiểu được. Ngài đáp lại rằng “chắc chắn tôi đã nhầm, hoặc tôi đang nói điều không có thật;” bởi trong ngôn ngữ của họ không có từ nào để chỉ sự dối trá hay giả dối. “Ngài biết chắc rằng không thể có một đất nước nào ở bên kia đại dương, hay một nhúm loài thú lại có thể điều khiển một chiếc thuyền gỗ đi đến bất cứ đâu chúng muốn trên mặt nước. Ngài chắc chắn không một con Houyhnhnm nào còn sống lại có thể chế tạo ra chiếc thuyền như thế, hay lại đi tin tưởng giao phó nó cho lũ Yahoo.”
Từ Houyhnhnm, trong tiếng của họ, có nghĩa là loài ngựa, và xét về mặt từ nguyên, đó là sự hoàn mỹ của tự nhiên. Tôi thưa với ngài chủ rằng “tôi đang bí từ, nhưng sẽ cố gắng tiến bộ nhanh nhất có thể; và hy vọng chẳng bao lâu nữa sẽ có thể kể cho ngài nghe những chuyện kỳ lạ.” Ngài vui lòng chỉ thị cho con ngựa cái của mình, con ngựa tía trẻ, con ngựa con cùng các gia nhân trong nhà hãy tận dụng mọi cơ hội để dạy dỗ tôi; và bản thân ngài cũng tự mình bỏ ra hai đến ba tiếng mỗi ngày để hướng dẫn. Nhiều con ngựa đực và ngựa cái thuộc hàng quý tộc ở vùng lân cận thường đến nhà chúng tôi, theo lời đồn đại về “một tên Yahoo kỳ lạ, có thể nói chuyện như một con Houyhnhnm, và qua lời nói lẫn hành động dường như bộc lộ chút ít ánh sáng của lý trí.” Chúng rất thích trò chuyện với tôi: đặt ra nhiều câu hỏi và nhận lại những câu trả lời trong khả năng của tôi. Nhờ tất cả những thuận lợi đó, tôi đã có bước tiến lớn đến mức chỉ sau năm tháng kể từ khi đặt chân đến đây, tôi đã hiểu bất cứ điều gì người ta nói và có thể diễn đạt bản thân khá trôi chảy.
Những con Houyhnhnm đến thăm ngài chủ với ý định muốn gặp và trò chuyện cùng tôi khó lòng tin tôi là một tên Yahoo chính hiệu, bởi cơ thể tôi có lớp áo che phủ khác biệt so với những kẻ cùng loài. Chúng rất đỗi ngạc nhiên khi thấy tôi không có lớp lông hay da thông thường, ngoại trừ ở đầu, mặt và bàn tay; nhưng tôi đã hé lộ bí mật đó cho ngài chủ nhân dịp một tai nạn xảy ra khoảng nửa tháng trước.
Tôi đã thưa với độc giả rằng, cứ mỗi đêm khi cả nhà đã đi ngủ, thói quen của tôi là cởi hết đồ ra và đắp quần áo lên người. Có một buổi sáng nọ, ngài chủ sai chú ngựa tía, cũng là người hầu phòng của ngài, đến gọi tôi. Lúc chú ta đến, tôi đang ngủ say, quần áo tuột sang một bên và áo sơ mi tốc lên trên thắt lưng. Tôi bừng tỉnh bởi tiếng động chú ta gây ra, và thấy chú ta truyền đạt thông điệp trong vẻ hoảng hốt; sau đó chú ta chạy đi gặp ngài chủ, run lẩy bẩy kể lại một cách đầy hỗn độn những gì vừa thấy. Tôi nhận ra điều này ngay lập tức, bởi khi đã mặc quần áo chỉnh tề và đến chầu hầu ngài, ngài đã hỏi tôi “ý nghĩa của việc người hầu báo cáo rằng khi ngủ trông tôi không giống với vẻ bề ngoài lúc bình thường; rằng cậu hầu phòng quả quyết với ngài rằng một phần cơ thể tôi màu trắng, phần khác màu vàng, chí ít thì cũng không trắng hoàn toàn, và có phần màu nâu.”
Trước nay tôi vẫn giấu kín bí mật về trang phục để có thể phân biệt bản thân càng nhiều càng tốt với giống loài Yahoo khốn kiếp kia; nhưng giờ tôi nhận ra việc làm đó chẳng còn ích gì nữa. Hơn nữa, tôi nghĩ rằng quần áo và giày dép của mình rồi sẽ sớm rách rưới, vốn dĩ chúng đã trong tình trạng tồi tàn rồi, và sẽ phải được thay thế bằng những cách chế từ da của loài Yahoo hoặc thú vật khác, nhờ đó toàn bộ bí mật sẽ bị phơi bày. Do đó, tôi thưa với ngài chủ rằng “ở đất nước tôi, những kẻ thuộc giống loài của tôi luôn che chở cơ thể bằng lớp lông của một số loài động vật được xử lý qua tay nghề thủ công, vừa để giữ gìn phép lịch sự vừa để tránh cái khắc nghiệt của thời tiết nóng lạnh; về phần bản thân, tôi xin chứng minh cho ngài thấy ngay lập tức nếu ngài hạ lệnh: chỉ xin ngài thứ lỗi nếu tôi không phơi bày những bộ phận mà tự nhiên dạy chúng ta phải che giấu.” Ngài bảo rằng “những điều tôi nói đều rất lạ lùng, nhất là phần cuối; bởi ngài không thể hiểu nổi tại sao tự nhiên lại dạy chúng ta che giấu những gì tự nhiên đã ban tặng; rằng bản thân ngài hay gia đình chẳng hề xấu hổ vì bất kỳ bộ phận nào trên cơ thể; dẫu sao thì tôi cứ tùy ý làm theo ý mình.” Nghe vậy, tôi bèn cởi khuy áo khoác rồi trút bỏ nó. Tôi làm điều tương tự với áo ghi-lê. Tôi cởi giày, tất và quần dài. Tôi kéo áo sơ mi xuống ngang eo và thắt vạt áo lại giống như một chiếc đai lưng quanh bụng để che đi thân hình trần trụi.
Ngài chủ quan sát toàn bộ quá trình với vẻ tò mò và thán phục vô cùng. Ngài nhấc từng món quần áo của tôi lên bằng khớp cổ chân, tỉ mỉ xem xét; rồi ngài nhẹ nhàng vuốt ve cơ thể tôi và đảo mắt nhìn quanh tôi mấy bận; đoạn ngài bảo rằng rõ ràng tôi chính là một tên Yahoo hoàn chỉnh; nhưng tôi lại khác biệt rất nhiều so với những kẻ khác cùng loài ở độ mềm mại, trắng trẻo và mịn màng của làn da; sự thiếu hụt lông trên nhiều bộ phận cơ thể; hình dáng cùng độ ngắn của móng vuốt trước và sau; cùng thói quen cứ đi lại liên tục trên hai chân sau. Ngài bảo không cần xem nữa và cho phép tôi mặc lại quần áo, bởi tôi đang run lên vì lạnh.
Tôi bày tỏ sự khó chịu khi ngài cứ mãi gọi mình là Yahoo, một loài động vật đáng ghét mà tôi vô cùng căm phẫn và khinh bỉ: tôi nài nỉ ngài đừng dùng từ đó với tôi nữa, đồng thời hãy ban hành mệnh lệnh tương tự trong gia đình và với những vị bạn bè mà ngài cho phép đến thăm tôi. Tôi cũng xin thưa rằng “xin đừng để lộ bí mật về lớp vỏ bọc giả mạo trên cơ thể tôi cho ai khác ngoài ngài, ít nhất là chừng nào bộ trang phục hiện tại của tôi còn dùng được; còn về những gì chú ngựa tía, người hầu phòng của ngài, đã mục kích, xin ngài cứ hạ lệnh để cậu ta giữ kín.”
Ngài chủ rất ân chuẩn tất cả những điều này; và nhờ thế bí mật được giữ kín cho đến khi quần áo của tôi bắt đầu rách rưới, buộc tôi phải xoay xở bằng nhiều cách sẽ được nhắc đến sau đây. Trong thời gian đó, ngài muốn “tôi tiếp tục hết sức chăm chỉ học ngôn ngữ của họ, bởi ngài kinh ngạc trước khả năng nói năng và lý trí của tôi hơn là hình hài cơ thể, dù nó có được che đậy hay không;” ngài còn nói thêm rằng “ngài đang chờ đợi với chút ít sốt sắng để được nghe những điều kỳ diệu mà tôi hứa sẽ kể cho ngài nghe.”
Kể từ đó trở đi, ngài nhân đôi công sức dạy dỗ tôi: ngài dẫn tôi vào mọi buổi gặp gỡ, bắt họ phải đối xử với tôi thật lịch thiệp; “bởi vì,” như ngài nói riêng với họ, “điều này sẽ làm tôi vui vẻ và khiến tôi trở nên thú vị hơn.”
Mỗi ngày khi tôi đến hầu hạ ngài, bên cạnh sự nhọc nhằn trong việc dạy dỗ, ngài thường hỏi tôi nhiều điều về bản thân, và tôi đã trả lời tốt nhất có thể; nhờ những cách này mà ngài đã thu nhận được một số khái niệm chung, dẫu hãy còn rất mơ hồ. Thật là tẻ nhạt nếu kể lại từng bước một quá trình tôi tiến tới một cuộc trò chuyện rành mạch hơn, nhưng bản tường trình đầu tiên có đầu có đuôi và đầy đủ nhất mà tôi dành cho bản thân là thế này:
“Rằng tôi đến từ một đất nước rất xa xôi, như tôi đã từng cố gắng thưa với ngài, cùng khoảng năm mươi người khác chung giống loài; rằng chúng tôi vượt biển trên một chiếc thuyền rỗng lớn làm bằng gỗ, to lớn hơn cả ngôi nhà của ngài chủ. Tôi miêu tả con tàu cho ngài bằng những từ ngữ tốt nhất có thể, và giải thích, nhờ vào chiếc khăn tay được giăng ra, cách nó bị sức gió đẩy đi. Rằng sau một trận cãi vã giữa chúng tôi, tôi đã bị bỏ lại trên bờ biển này, rồi cứ thế bước đi mà chẳng biết đi đâu, cho đến khi ngài giải cứu tôi khỏi sự bức hại của lũ Yahoo đáng nguyền rủa ấy.” Ngài hỏi tôi “ai đã chế tạo ra con tàu, và làm sao mà những con Houyhnhnm ở xứ sở tôi lại có thể để mặc cho lũ thú vô tri điều khiển nó?” Câu trả lời của tôi là “tôi không dám nói thêm điều gì trong câu chuyện của mình, trừ khi ngài cho tôi lời hứa danh dự rằng ngài sẽ không mếch lòng, rồi tôi mới kể những điều kỳ diệu mà tôi đã hứa hẹn bấy lâu.” Ngài đồng ý; và tôi tiếp tục quả quyết rằng con tàu được tạo ra bởi những sinh vật giống như tôi; những kẻ ở mọi xứ sở tôi từng đi qua, cũng như ở quê hương tôi, chính là những sinh vật có lý trí cầm quyền duy nhất; và rằng khi đặt chân đến đây, tôi cũng ngạc nhiên không kém khi thấy những con Houyhnhnm hành động như những sinh vật có lý trí, y như ngài hoặc bạn bè ngài có thể cảm thấy khi tìm thấy dăm ba dấu vết lý trí ở một sinh vật mà ngài gọi là Yahoo; loài mà tôi thừa nhận có sự tương đồng ở mọi bộ phận, nhưng không tài nào lý giải nổi bản tính thoái hóa và thú tính của chúng. Tôi nói thêm rằng “nếu vận may một ngày nào đó đưa tôi trở về quê hương để kể lại những chuyến phiêu lưu tới miền đất này, như tôi vẫn hằng quyết định, thì ai nấy đều sẽ tin rằng tôi đang nói những điều không có thật, rằng tôi tự bịa đặt câu chuyện ra trong đầu; và (với tất cả sự kính trọng dành cho ngài, gia đình và bạn bè, cùng lời hứa không mếch lòng của ngài) đồng bào chúng tôi hẳn sẽ khó lòng tin rằng một con Houyhnhnm lại có thể là sinh vật tối cao cai quản một quốc gia, còn một tên Yahoo lại chỉ là loài thú vô tri.”
