Chủ nhân lắng nghe tôi với vẻ mặt đầy bận tâm và khó chịu; bởi vì ở xứ sở này, sự ngờ vực hay lòng hoài nghi vốn là những điều xa lạ đến mức cư dân nơi đây chẳng biết phải ứng xử ra sao trước những tình huống như vậy. Tôi còn nhớ, trong những dịp trò chuyện thường xuyên với ngài về bản chất của con người ở các vùng khác nhau trên thế giới, khi có dịp đề cập đến chuyện nói dối và xuyên tạc sự thật, ngài đã phải rất vất vả mới hiểu được ý tôi, dẫu ngài vốn là người có trí tuệ vô cùng sắc sảo. Bởi vì ngài lập luận thế này: “mục đích của lời nói là để chúng ta hiểu nhau và tiếp nhận thông tin về các sự việc; giờ đây, nếu ai đó nói ra điều không có thực, thì những mục đích ấy coi như bị vô hiệu hóa, vì khi ấy không thể xem là tôi đã hiểu được người đó; và tôi còn lâu mới nhận được thông tin, trái lại, anh ta chỉ đẩy tôi vào cảnh tăm tối hơn cả sự dốt nát ban đầu; bởi vì tôi lại bị dẫn dắt để tin rằng một vật có màu đen trong khi nó màu trắng, và ngắn trong khi nó màu dài.” Và đó là tất cả những quan niệm mà ngài có về cái năng lực nói dối vốn đã quá đỗi quen thuộc và được thực hành phổ biến đến thế giữa các giống loài con người.

Trở lại mạch chuyện sau đoạn ngắt quãng này. Khi tôi khẳng định rằng loài Yahoo chính là những sinh vật cai trị duy nhất ở quê hương mình — một điều mà chủ nhân bảo rằng vượt quá sức tưởng tượng của ngài —, ngài liền muốn biết “liệu ở chỗ chúng tôi có loài Houyhnhnm hay không, và công việc của chúng là gì?” Tôi thưa với ngài rằng: “chúng tôi có rất nhiều; vào mùa hè chúng gặm cỏ ngoài đồng, còn mùa đông thì được nuôi trong chuồng với cỏ khô và yến mạch, nơi các đầy tớ Yahoo được cắt cử làm công việc chải chuốt bộ da cho mượt, chải bờm, nhặt móng, dọn dở thức ăn và lót ổ cho chúng.” Chủ nhân liền bảo: “Ta hiểu rõ ý ngươi rồi; qua tất cả những gì ngươi vừa nói, giờ đây mọi chuyện đã quá rõ ràng rằng dù loài Yahoo có ngộ nhận mình mang chút lý trí nào đi nữa, thì loài Houyhnhnm mới chính là chủ nhân của các ngươi; ta chỉ chân thành ước gì loài Yahoo chỗ chúng tôi cũng được bảo ban dễ dạy đến thế.” Tôi bèn van nài “ngài Ân Điển hãy lượng thứ cho tôi nếu không nói tiếp nữa, bởi tôi chắc chắn rằng những gì ngài kỳ vọng nghe từ tôi sẽ gây ra sự khó chịu khôn cùng.” Thế nhưng ngài vẫn kiên quyết ra lệnh cho tôi phải kể ra cả mặt tốt lẫn mặt xấu. Tôi thưa “xin tuân lệnh ngài.” Tôi đành thừa nhận “rằng loài Houyhnhnm ở xứ sở chúng tôi, mà chúng tôi gọi là ngựa, chính là những sinh vật cao quý và đẹp đẽ nhất; chúng nổi trội về sức mạnh lẫn tốc độ; và khi thuộc về những người quyền quý, chúng được dùng vào việc đi lại, đua hoặc kéo xe; chúng được đối xử vô cùng tử tế và chăm sóc kỹ lưỡng cho đến khi ngã bệnh hoặc mòn mỏi móng chân; nhưng khi ấy, chúng sẽ bị đem bán và phải chịu đủ mọi thứ lao dịch nặng nhọc cho đến chết; sau đó da chúng bị lột ra đem bán theo giá trị thực, còn xác thì bỏ lại cho chó và chim chóc ăn thịt. Tuy nhiên, những giống ngựa bình thường thì không may mắn đến thế, bởi chúng bị nuôi bởi những người nông dân, phu phen và những kẻ hạ tiện, những kẻ bắt chúng làm việc quá sức và cho ăn uống kém cỏi hơn.” Tôi miêu tả hết mức có thể cách thức cưỡi ngựa của chúng tôi; hình dáng và công dụng của dây cương, yên ngựa, cùm chân và roi da; của bộ đồ kéo và nhữngh bánh xe. Tôi nói thêm rằng: “chúng tôi đóng những miếng kim loại cứng gọi là sắt vào dưới bàn chân chúng để bảo vệ móng không bị nứt vỡ bởi những con đường đá sỏi mà chúng tôi thường đi qua.”

Sau vài biểu cảm bày tỏ sự phẫn nộ tột cùng, chủ nhân tự hỏi “làm sao chúng tôi dám cả gan leo lên lưng một Houyhnhnm; bởi ngài chắc chắn rằng ngay cả kẻ phục dịch yếu đuối nhất trong nhà ngài cũng đủ sức hất văng con Yahoo khỏe mạnh nhất xuống; hoặc chỉ cần nằm xuống lăn lồng lộn trên lưng là có thể nghiền nát con vật ấy đến chết.” Tôi đáp “rằng ngựa của chúng tôi được huấn luyện từ khi lên ba hoặc lên bốn tuổi cho các mục đích khác nhau mà chúng tôi định sẵn; nếu con nào tỏ ra chứng cờ bất kham không thể chịu nổi, chúng sẽ dùng để kéo xe; chúng bị đánh đòn nhừ tử khi còn non nếu có những trò nghịch phá; những con đực được chọn để cưỡi hoặc kéo xe thông thường thường bị thiến đi sau khi sinh chừng hai năm để hạ bớt tính hung hăng, khiến chúng trở nên thuần tính và hiền hòa hơn; quả thực chúng cũng biết nhận biết phần thưởng và hình phạt; nhưng xin ngài Ân Điển hãy lưu ý rằng, chúng hoàn toàn chẳng có lấy một mảy may lý trí, cũng chẳng khác nào loài Yahoo ở xứ sở này là bao.”

Tôi đã phải tốn rất nhiều công sức dùng lời lẽ vòng vo để giúp chủ nhân hình dung rõ ràng về điều tôi đang nói; bởi vì ngôn ngữ của họ nghèo nàn về từ vựng, do nhu cầu và dục vọng của họ ít hơn chúng ta rất nhiều. Dù vậy, thật không sao tả xiết nỗi phẫn uất cao cả của ngài trước cách đối xử tàn nhẫn của chúng tôi đối với giống loài Houyhnhnm; nhất là sau khi tôi đã giải thích phương pháp và mục đích của việc thiến ngựa ở xứ mình, nhằm ngăn chúng sinh sôi nảy nở và bắt chúng phải phục dịch tôi mọi nhiều hơn. Ngài nói rằng: “nếu có thể tồn tại một xứ sở mà chỉ có loài Yahoo mới được ban cho lý trí, thì chắc chắn chúng phải là loài cầm quyền; bởi vì theo thời gian, lý trí trước sau gì cũng sẽ chiến thắng sức mạnh cơ bắp. Thế nhưng, khi xét đến cấu trúc cơ thể của chúng ta, và nhất là của riêng tôi, ngài nghĩ rằng chẳng có sinh vật nào có kích thước tương đương lại có cấu tạo tồi tệ đến thế trong việc vận dụng lý trí vào những sinh hoạt đời thường;” nhân đó ngài muốn biết “rằng những kẻ sống cùng tôi trông giống tôi hay giống loài Yahoo ở xứ sở ngài?” Tôi đoan chắc với ngài rằng: “thân hình tôi cũng cân đối như phần lớn những người cùng độ tuổi; nhưng những người trẻ tuổi và phụ nữ thì mềm mại, uyển chuyển hơn nhiều, và da của phái nữ nhìn chung trắng như sữa.” Ngài bảo: “quả thật ngươi có khác biệt so với các Yahoo khác, trông sạch sẽ hơn và không đến nỗi dị hình dị dạng; nhưng xét về mặt lợi ích thực tế, ta lại thấy ngươi kém đi thì có: móng tay ngươi chẳng dùng được gì cho cả chân trước lẫn chân sau; nói về chân trước thì ta không thể gọi đúng tên chúng được, vì chưa từng thấy ngươi đi bằng những bộ phận đó; chúng quá mềm mại không chịu nổi sức nặng của mặt đất; ngươi thường di chuyển mà chẳng có thứ gì che chở chúng; lớp vỏ bọc mà thỉnh thoảng ngươi mang dưới chân cũng chẳng cùng hình dáng hay vững chãi bằng lớp sừng dưới chân sau của ngươi; ngươi chẳng thể bước đi một cách an toàn, bởi nếu một trong hai bàn chân sau trượt đi, chắc chắn ngươi sẽ ngã nhào.” Ngài bắt đầu chê bai những bộ phận khác trên cơ thể tôi: “sự phẳng lì của khuôn mặt, chiếc mũi nhô cao, đôi mắt nằm trực diện phía trước khiến ngươi chẳng thể nhìn sang hai bên nếu không ngoảnh cả đầu lại; ngươi không thể tự ăn uống nếu không nhấc một trong hai chân trước lên miệng: và vì thế tạo hóa mới phải bố trí những khớp xương đó để đáp ứng nhu cầu ấy. Ngài chẳng hiểu nổi công dụng của những khe nẻ và ngón chia cắt ở bàn chân sau của tôi; chúng quá mềm mại để chịu đựng được độ cứng và sắc nhọn của đá sỏi nếu không có lớp da của loài thú khác bọc lại; toàn bộ cơ thể ngươi thiếu đi một lớp giáp chống chọi lại nóng lạnh, thứ mà ngươi buộc phải mặc vào cởi ra mỗi ngày đầy phiền toái và mệt nhọc; và cuối cùng, ngài nhận thấy mọi loài vật ở xứ sở này đều có bản năng căm ghét loài Yahoo, khi kẻ yếu thì né tránh còn kẻ mạnh thì xua đuổi chúng. Thế nên, dẫu cho chúng ta có được món quà lý trí đi chăng nữa, ngài cũng không tài nào hiểu nổi làm thế nào để chữa lành mối thù hằn tự nhiên mà mọi sinh vật đều biểu lộ đối với chúng ta; và do đó, làm sao chúng ta có thể thuần hóa hay khiến chúng phục vụ mình cho được. Tuy nhiên,” như ngài đã nói, “ngài sẽ không tranh luận thêm về vấn đề này nữa, bởi ngài tha thiết muốn nghe câu chuyện của chính tôi, về xứ sở nơi tôi sinh ra, cùng những hành động và sự kiện trong cuộc đời tôi trước khi đặt chân đến đây.”

Tôi đoan chắc với ngài “rằng tôi vô cùng khao khát được làm ngài thỏa mãn trong mọi vấn đề; thế nhưng tôi vô cùng hoài nghi liệu mình có thể giải thích bản thân về một số chủ đề mà ngài Ân Điển hoàn toàn không thể hình dung nổi hay không, bởi tôi chẳng thấy ở xứ sở ngài có thứ gì tương tự để ví von; dẫu vậy, tôi sẽ cố gắng hết sức và ráng diễn đạt bằng những phép ẩn dụ, đồng thời khiêm tốn xin ngài trợ giúp khi tôi thiếu từ ngữ phù hợp;” điều này ngài đã vui lòng hứa sẽ giúp đỡ tôi.

Tôi thưa rằng: “tôi sinh ra từ một gia đình lương thiện, ở một hòn đảo gọi là England; nơi này cách xa xứ sở của ngài một khoảng đường dài bằng số ngày mà kẻ phục vụ khỏe mạnh nhất của ngài có thể di chuyển trong một vòng quay của mặt trời quanh năm; tôi được đào tạo làm một bác sĩ phẫu thuật, với nghề nghiệp là chữa lành các vết thương và tổn thưng trên cơ thể do tai nạn hoặc bạo lực gây ra; đất nước tôi được cai trị bởi một người giống cái mà chúng tôi gọi là nữ vương; tôi rời xứ sở để kiếm tiền tài nhằm nuôi sống bản thân và gia đình khi trở về; trong chuyến hải trình cuối cùng, tôi là thuyền trưởng và có khoảng năm mươi tên Yahoo dưới quyền, phần lớn bọn chúng đã chết trên biển và tôi buộc phải bù đắp bằng những kẻ khác được vớt vát từ nhiều quốc gia; tàu của chúng tôi đã hai lần đối mặt với nguy cơ đắm, lần đầu do một cơn bão lớn, và lần thứ hai do đâm phải đá ngầm.” Đến đây chủ nhân ngắt lời, hỏi tôi “làm cách nào tôi có thể thuyết pháo những kẻ xa lạ từ các quốc gia khác nhau mạo hiểm bước lên tàu cùng tôi, sau những tổn thất mà tôi đã gánh chịu và hiểm nguy tôi từng trải qua?” Tôi đáp “bọn chúng đều là những kẻ khùng điên cùng đường mạt lộ, buộc phải trốn chạy khỏi quê hương vì nghèo đói hoặc tội ác. Có kẻ khánh kiệt vì kiện tụng; kẻ khác nướng sạch tài sản vào rượu chè, gái gú và cờ bạc; kẻ trốn chạy vì tội phản quốc; nhiều kẻ vì tội giết người, trộm cắp, bỏ độc, cướp bóc, khai gian, làm giả giấy tờ, đúc tiền giả, vì phạm tội hiếp dâm hoặc đồng tính luyến ái; vì tội đào ngũ hoặc đầu hàng giặc; và phần lớn bọn chúng đã vượt ngục; không một kẻ nào trong số đó dám quay về quê nhà vì sợ bị treo cổ hoặc chết đói trong ngục tối; và vì thế chúng buộc phải tìm kiếm kế sinh nhai ở những nơi khác.”

Trong suốt cuộc trò chuyện này, chủ nhân đã vài lần ngắt lời tôi. Tôi đã phải dùng rất nhiều lời lẽ vòng vo để miêu tả cho ngài bản chất của những tội ác khiến phần lớn thủy thủ đoàn của chúng tôi phải trốn chạy quê hương. Công sức ấy đã ngốn mất cuộc trò chuyện qua nhiều ngày trời trước khi ngài có thể hiểu nổi tôi. Ngài hoàn toàn không tài nào hiểu được công dụng hay sự cần thiết của việc thực thi những thói hư tật xấu ấy. Để làm sáng tỏ điều đó, tôi đã cố gắng truyền tải một vài khái niệm về lòng tham quyền lực và tiền tài; về những hậu quả khủng khiếp của dục vọng, sự chè chén vô độ, lòng hiểm độc và sự đố kỵ. Tất cả những điều này tôi đều buộc phải định nghĩa và miêu tả thông qua việc đặt ra các tình huống và đưa ra giả định. Nghe xong, hệt như một kẻ có trí tưởng tượng bị chấn động bởi thứ gì chưa từng thấy hay nghe bao giờ, ngài liền ngước nhìn lên với vẻ kinh ngạc và phẫn nộ. Quyền lực, chính quyền, chiến tranh, luật pháp, hình phạt cùng hàng ngàn thứ khác vốn chẳng có lấy một thuật ngữ nào trong ngôn ngữ của họ để diễn tả, điều đó khiến cho việc giúp chủ nhân hình dung được điều tôi muốn nói trở nên khó khăn gần như tuyệt vọng. Thế nhưng, nhờ sở hữu trí tuệ tuyệt vời đã được mài giũa qua sự chiêm nghiệm và giao tiếp, cuối cùng ngài cũng đạt được sự thấu hiểu tương đối về những gì bản chất con người ở các vùng đất của chúng tôi có thể làm được, và ngài yêu cầu tôi hãy kể rõ hơn về vùng đất mà chúng tôi gọi là Châu Âu, nhất là về quê hương của chính tôi.