Một vài bài hokku tuyển chọn về loài bướm sẽ phần nào minh họa cho sự quan tâm của người Nhật đối với khía cạnh thẩm mỹ của đề tài này. Có những bài thuần túy là tranh vẽ — những bức ký họa màu tí hon được tạo nên từ mười bảy âm tiết; có những bài chẳng qua chỉ là những ý thơ tao nhã, hay những gợi ý duyên dáng; — nhưng bạn đọc sẽ tìm thấy sự phong phú ở đây. Có lẽ tự thân những vần thơ ấy sẽ không thu hút lắm. Thưởng thức thơ epigram (châm ngôn) kiểu Nhật là một gu thẩm mỹ phải được bồi đắp từ từ; và chỉ qua thời gian, sau những nghiên cứu kiên trì, người ta mới có thể đánh giá đúng mức tiềm năng của một sáng tác như vậy. Giới phê bình vội vã từng tuyên bố rằng việc đưa ra bất kỳ đòi hỏi nghiêm túc nào cho các bài thơ mười bảy âm tiết “thì thật là ngớ ngẩn.” Nhưng nếu vậy, còn dòng thơ nổi tiếng của Crashaw về phép lạ tại tiệc cưới ở Cana thì sao?—

Nympha pudica Deum vidit, et erubuit.[1]

Chỉ mười bốn âm tiết — và sự bất tử. Giờ đây, với mười bảy âm tiết tiếng Nhật, những điều kỳ diệu không kém — quả thực, còn kỳ diệu hơn rất nhiều — đã được tạo nên, không phải một hay hai lần, mà có lẽ đến hàng ngàn lần... Tuy nhiên, không có gì là kỳ diệu ở những bài hokku sau đây, chúng được tuyển chọn vì những lý do vượt ra ngoài khuôn khổ văn chương:—

Nugi-kakuru[2]

Haori sugata no

Kochō kana!

[Tựa như chiếc áo khoác haori đang được cởi ra — đó chính là hình dáng của một chú bướm!]

Torisashi no

Sao no jama suru

Kochō kana!

[Chà, chú bướm cứ bay làm vướng víu cả cây sào của người bắt chim![3]]

Tsurigané ni

Tomarité nemuru

Kochō kana!

[Đậu trên quả chuông chùa, chú bướm đang say ngủ:]

Néru-uchi mo

Asobu-yumé wo ya—

Kusa no chō!

[Ngay cả trong giấc ngủ, giấc mơ của nó vẫn là cuộc chơi — ôi, chú bướm nơi đồng cỏ![4]]

Oki, oki yo!

Waga tomo ni sen,

Néru-kochō!

[Thức dậy đi, thức dậy đi! — Ta sẽ lấy ngươi làm bạn hiếu, hỡi chú bướm đang say ngủ![5]]

Kago no tori

Chō wo urayamu

Metsuki kana!

[Ôi, ánh mắt đượm buồn của chú chim trong lồng! — đang ghen tị với bướm đấy ư!]

Chō tondé—

Kazé naki hi to mo

Miëzari ki!

[Dẫu chẳng có vẻ gì là một ngày lộng gió,[6]

nhưng kìa cánh bướm chập chờn —!]

Rakkwa éda ni

Kaëru to miréba—

Kochō kana!

[Khi ta tưởng đóa hoa rụng đang quay về cành cũ — ồ! hóa ra chỉ là một chú bướm![7]]

Chiru-hana ni—

Karusa arasoü

Kochō kana!

[Chú bướm mới khéo làm sao, đang thi đua sự nhẹ nhàng với những cánh hoa rơi![8]]

Chōchō ya!

Onna no michi no

Ato ya saki!

[Kìa con bướm trên lối đi của người phụ nữ, — lúc chập chờn sau lưng, lúc lượn phía trước!]

Chōchō ya!

Hana-nusubito wo

Tsukété-yuku!

[A! con bướm kìa! — nó đang bám theo kẻ trộm hoa đấy!]

Aki no chō

Tomo nakéréba ya;

Hito ni tsuku

[Tội nghiệp chú bướm mùa thu! — khi không có lấy một người bạn đồng loại, nó đành bám theo con người (hoặc “một bóng người”)!]

Owarété mo,

Isoganu furi no

Chōcho kana!

[Ôi, chú bướm! Ngay cả khi bị rượt đuổi, nó vẫn ra điều thong thả, chẳng hề vội vã.]

Chō wa mina

Jiu-shichi-hachi no

Sugata kana!

[Còn về loài bướm, tất cả đều mang dáng dấp của những thiếu nữ tuổi mười bảy, mười tám.[9]]

Chō tobu ya—

Kono yo no urami

Naki yō ni!

[Bướm tung bay lượn — cứ như thể trần gian này không hề có lấy một nỗi hờn căm (hay “sự đố kỵ”)!]

Chō tobu ya,

Kono yo nozomi

Nai yō ni!

[Ôi, chú bướm! — nó bay lượn cứ như thể cõi đời hiện tại này chẳng còn gì để mong ước nữa.]

Nami no hana ni

Tomari kanétaru,

Kochō kana!

[Thật khó lòng đậu nổi lên những đóa hoa bọt sóng, — thương thay chú bướm!]

Mutsumashi ya!—

Umaré-kawareba

Nobé no chō.[10]

[Nếu (trong kiếp sau) chúng ta được sinh ra làm loài bướm trên đồng nội, thì khi ấy biết đâu chúng ta sẽ được hạnh phúc bên nhau!]

Nadéshiko ni

Chōchō shiroshi—

Taré no kon?[11]

[Đậu trên đóa cẩm chướng hồng là một chú bướm trắng: không biết đó là linh hồn của ai nhỉ?]

Ichi-nichi no

Tsuma to miëkéri—

Chō futatsu.

[Người vợ một ngày cuối cùng đã xuất hiện — một đôi bướm.]

Kité wa maü,

Futari shidzuka no

Kochō kana!

[Đến gần rồi múa lượn; nhưng khi đôi uyên ương hội ngộ thì chúng lại vô cùng điềm tĩnh, những chú bướm!]

Chō wo oü

Kokoro-mochitashi

Itsumadémo!

[Ước gì ta mãi giữ được tâm hồn (khát vọng) đuổi bắt bướm muôn đời![12]]

Bên cạnh những mẫu thơ ca ngợi loài bướm này, tôi còn có một ví dụ kỳ thú về văn xuôi Nhật Bản viết về cùng đề tài. Bản gốc, mà tôi chỉ dám phỏng dịch phóng khoác, có thể tìm thấy trong cuốn sách cổ kỳ lạ Mushi-Isamé (“Lời răn dạy của loài côn trùng”); và nó mang hình thức của một bài giảng đạo hướng về loài bướm. Nhưng thực chất đó là một ngụ ngôn giáo huấn — ngụ ý bài học luân lý về sự thăng trầm trong xã hội:—

“Giờ đây, dưới ánh dương mùa xuân, gió hiu hiu thổi, hoa nở thắm tươi, cỏ xanh mượt mà, và lòng người phơi phới. Khắp nơi bướm rập rờn bay lượn vui tươi: biết bao người đang làm thơ Đường và thơ Nhật về loài bướm.

“Và mùa này, hỡi Bướm ơi, chính là mùa thịnh vượng rực rỡ của ngươi: ngươi xinh đẹp đến nỗi trên khắp thế gian này không có gì đẹp hơn thế. Vì lẽ đó mà mọi loài côn trùng khác đều ngưỡng mộ và ghen tị với ngươi; — trong số chúng chẳng có lấy một kẻ không ganh tị với ngươi. Nào chỉ có côn trùng mới nhìn ngươi với ánh mắt ganh tị: con người ta cũng vừa ghen tị vừa ngưỡng mộ ngươi. Sōshū nước Trung Hoa từng trong giấc mộng mà hóa thành hình dạng của ngươi; — Sakoku nước Nhật sau khi qua đời đã mang lốt của ngươi, rồi từ đó hiện hình thành hồn ma bóng quế. Sức ghen tị mà ngươi khơi gợi đâu chỉ giới hạn ở loài vật và con người: ngay cả những vật vô tri vô giác cũng đổi hình dạng thành ngươi; — bằng chứng là cây lúa mạch, thứ hóa thân thành bướm.[13]

“Và thế là ngươi kiêu ngạo ngút trời, tự nhủ rằng: ‘Trên cõi đời này chẳng có gì vượt qua ta!’ A! Ta thừa hiểu trong lòng ngươi đang nghĩ gì: ngươi quá ư thỏa mãn với bản thân. Đó là lý do vì sao ngươi để cho mọi cơn gió thổi bạt mình đi một cách dễ dãi; — đó là lý do vì sao ngươi chẳng bao giờ chịu đứng yên một chỗ, mà lúc nào, lúc nào cũng nghĩ rằng: ‘Trên đời này chẳng có ai may mắn bằng ta.’

“Nhưng giờ đây, hãy thử ngẫm nghĩ đôi chút về lịch sử bản thân ngươi xem nào. Nó rất đáng để gợi lại đấy; bởi vì trong đó có cả một góc khuất tầm thường. Tầm thường ở điểm nào chứ? À thì, một thời gian dài sau khi cất tiếng khóc chào đời, ngươi nào có lý do gì để mà tự hào về vóc dáng ấy. Khi ấy ngươi chỉ là một con sâu bắp cải đơn thuần, một nhành sâu lông lá; và ngươi nghèo đến mức chẳng có nổi một mảnh vải che thân; ngoại hình thì gớm ghiếc tột cùng. Thời ấy, ai nấy đều hãi hùng khi phải nhìn thấy ngươi. Quả thực ngươi có thừa lý do để mà hổ thẹn với chính mình; và ngươi đã xấu hổ đến mức phải thu gom cành khô cùng rác rưởi để làm chốn dung thân, ngươi tự dệt một chiếc tổ ngụy trang rồi treo nó lên cành cây — và rồi ai nấy đều réo gọi ngươi là: ‘Sâu Áo Tơi!’ (Mino-mushi.)[14] Và trong quãng đời đó, tội lỗi của ngươi thật nặng nề. Nơi những tán lá xanh non của chùm hoa anh đào kiều diễm, ngươi và đồng loại tụ tập lại, bày ra cái vẻ xấu xí không thể dung tha; khiến những ánh mắt ngóng trông của bao người cất công lặn lội từ chốn xa xôi đến để chiêm ngưỡng vẻ đẹp của hoa anh đào, nay lại bị tổn thương vì chứng kiến hình ảnh của các ngươi. Và ngươi còn phạm cả những tội ác đáng ghét hơn thế. Ngươi thừa biết những người nông dân nghèo khó, cả đàn ông lẫn đàn bà, đã phải vất vả vun trồng củ cải (2) trên thửa ruộng của họ — bán mặt cho đất bán lưng cho trời dưới cái nắng gắt cho đến khi lòng tràn ngập đắng cay vì phải nhọc công chăm bẵm luống củ cải ấy; thế mà ngươi lại rủ rê đồng bọn kéo đến bu bám trên lá củ cải, cùng lá của những loại rau màu khác do chính tay những con người khốn khổ ấy vun trồng. Sự tham lam của ngươi đã tàn phá những chiếc lá đó, gặm nhấm chúng thành đủ mọi hình thù dị dạng — chẳng thèm bận tâm đến nỗi nhọc nhằn của những con người tội nghiệp ấy... Vâng, ngươi từng là một sinh vật như thế, và những việc ngươi làm chính là như thế.

“Và giờ đây, khi đã mang một vóc dáng diễm lệ, ngươi lại khinh rẻ những người bạn cũ thuở hàn vi; mỗi khi vô tình chạm mặt bất kỳ ai trong số họ, ngươi lại làm ra vẻ không quen biết [nghĩa đen là, ‘Ngươi làm cái mặt-không-biết’]. Giờ thì ngươi chỉ muốn giao du với toàn những kẻ quyền quý giàu sang... Ồ! Ngươi đã quên bẵng đi những ngày tháng cũ rồi sao?

“Quả thực là rất nhiều người đã quên mất quá khứ của ngươi, và đang bị mê hoặc bởi vóc dáng duyên dáng cùng đôi cánh trắng ngần hiện tại của ngươi, để rồi viết biết bao thơ Đường, thơ Nhật ca ngợi ngươi. Nơi tiểu thư đài các, kẻ từng không thể chịu đựng nổi việc phải nhìn thấy ngươi trong lốt hình xưa cũ, giờ đây lại ngắm nhìn ngươi với vẻ mê say, muốn ngươi đậu lên trâm cài tóc của nàng, và chìa ra chiếc quạt mỏng manh với hy vọng ngươi sẽ ghé chân dừng bước. Nhưng điều này lại khiến ta nhớ đến một điển tích cổ của Trung Hoa viết về ngươi, nghe chẳng đẹp đẽ gì cho cam.

“Vào thời vua Huyền Tông, trong cung điện hoàng gia có đến hàng trăm hàng ngàn giai nhân mỹ nữ — nhiều đến mức một người đàn ông khó lòng mà phân định được ai là kẻ kiều diễm nhất. Thế là tất cả những người đẹp ấy được triệu tập lại một nơi; và ngươi được thả cho bay lượn giữa họ; người ta ban chiếu chỉ rằng tiểu thư nào được ngươi chọn đậu lên trâm cài tóc sẽ được hoàng ân đại xá triệu vào tẩm thất. Vào thời ấy, số lượng Hoàng hậu tối đa chỉ được phép là một — đó là một đạo luật đúng đắn; nhưng vì ngươi, vua Huyền Tông đã gây ra biết bao cơ sự lầm than trong thiên hạ. Bởi tâm tính ngươi nông nổi và phù phiếm; và dẫu giữa rừng mỹ nhân đông đúc ấy chắc chắn sẽ có những tấm lòng thanh cao, ngươi lại chẳng thèm ngó ngàng gì ngoài nhan sắc, cứ thế sà vào kẻ có vẻ bề ngoài lộng lẫy nhất. Thế là nhiều cung nữ đã hoàn toàn quên mất đạo lý làm người của phụ nữ, bắt đầu đua nhau trau chuốt để trở nên lộng lẫy trong mắt đàn ông. Và kết cục là vua Huyền Tông đã phải bỏ mạng trong cảnh đau đớn thảm thương — tất cả cũng chỉ vì cái tâm tính hời hợt, phù phiếm của ngươi. Thật vậy, bản chất thực sự của ngươi rất dễ nhận ra qua cách hành xử trong những chuyện khác. Chẳng hạn như các loài cây — như mộc tê hay thông — lá của chúng chẳng hề tàn úa hay rơi rụng, mà mãi mãi xanh tươi; — ấy là những loài cây có cốt cách kiên định, bản lĩnh vững vàng. Thế nhưng ngươi lại bảo rằng chúng quá cứng nhắc và câu nệ; ngươi ghé mắt nhìn chúng đã thấy ghét, chẳng thèm ban ơn ghé thăm lấy một lần. Ngươi chỉ tìm đến cây anh đào, cây hải đường[15], cây mẫu đơn, và đóa hồng vàng: ngươi ưa chuộng chúng bởi vì chúng có những chùm hoa rực rỡ, và ngươi chỉ tìm cách nịnh bợ chúng mà thôi. Phải nói thẳng cho ngươi biết, cách hành xử như thế là vô cùng kém cỏi. Những loài cây ấy quả thực sở hữu những bông hoa đẹp đẽ; nhưng chúng lại chẳng có nổi lấy một thứ quả ngọt lấp đầy chiếc bụng đói; và chúng chỉ biết ơn những ai ham chuộng sự xa hoa, trưng trổ mà thôi. Và đó cũng chính là lý do vì sao chúng cảm thấy xiết bao vui mừng trước đôi cánh dập dờn cùng vóc dáng mỏng manh của ngươi; — đó là lý do vì sao chúng tử tế với ngươi.