Ước gì tôi có được vận may của học giả Trung Hoa được văn học Nhật Bản gọi là “Rōsan”! Bởi vì ông được yêu thương bởi hai nàng tiên nữ, những người chị em cõi trời, cứ mỗi mười ngày lại đến thăm ông và kể cho ông nghe những câu chuyện về loài bướm. Giờ đây, có những câu chuyện Trung Hoa kỳ diệu về loài bướm—những câu chuyện ma mị; và tôi muốn được biết chúng. Thế nhưng tôi sẽ chẳng bao giờ có thể đọc được tiếng Trung, thậm chí cả tiếng Nhật; và những vần thơ Nhật ít ỏi mà tôi xoay sở dịch được với biết bao khó khăn lại chứa đựng quá nhiều điển tích về chuyện bướm sẻ Trung Hoa, khiến tôi bị dằn vặt bởi nỗi khổ của Tantalus... Và dĩ nhiên, chẳng có nàng tiên nữ nào thèm hạ cố ghé thăm một kẻ hoài nghi như tôi.
Chẳng hạn, tôi muốn được biết toàn bộ câu chuyện về thiếu nữ Trung Hoa mà bướm tưởng lầm là một đoá hoa nên bay theo từng đàn—xinh đẹp và ngát thơm nhường ấy. Hơn nữa, tôi cũng muốn biết thêm về loài bướm của Hoàng đế Gensō, tức Minh Hoàng, vị vua từng dùng chúng để chọn người thiếp yêu cho mình... Ngài thường tổ chức những buổi yến tiệc rượu trong khu vườn tuyệt mỹ của mình; các cung tần mỹ nữ tề tựu đông đủ; và những con bướm nuôi trong lồng, khi được thả ra giữa bọn họ, sẽ bay đến bên người đẹp nhất; để rồi, sủng ái của Hoàng đế sẽ được ban cho người đó. Thế nhưng sau khi Gensō Kōtei gặp Yōkihi (người mà người Trung Hoa gọi là Dương Quý Phi), ngài không còn để loài bướm chọn thay mình nữa—điều đó thật bất hạnh, bởi Yōkihi đã đẩy ngài vào rắc rối lớn... Mặt khác, tôi cũng muốn biết thêm về trải nghiệm của vị học giả Trung Hoa nọ, nổi danh ở Nhật với tên gọi Sōshū, người từng mơ thấy mình là một bướm, và trong giấc mơ ấy đã trải qua mọi cảm giác của một chú bướm. Bởi vì tâm thức của ông thực sự đã lang thang dưới hình hài một con bướm; và khi tỉnh giấc, những ký ức cùng cảm xúc về cõi bướm vẫn còn hằn sâu trong tâm trí đến mức ông không thể hành động như một con người bình thường... Cuối cùng, tôi muốn biết nguyên văn một sắc lệnh chính thức nào đó của triều đình Trung Hoa công nhận một số loài bướm là linh hồn của một vị Hoàng đế và các cận thần của ông...
Hầu hết văn học Nhật Bản viết về loài bướm, ngoại trừ một số thơ ca, dường như có nguồn gốc từ Trung Hoa; và ngay cả cái cảm quan thẩm mỹ truyền thống lâu đời về đề tài ấy, vốn từng tìm thấy sự diễn đạt vô cùng thú vị trong nghệ thuật, thi ca và phong tục Nhật Bản, có lẽ cũng được nuôi dưỡng từ những bài học Trung Hoa. Tiền lệ từ Trung Hoa chắc hẳn giải thích vì sao các nhà thơ và họa sĩ Nhật Bản lại thường chọn cho geimyō, tức nghệ danh của mình, những cái tên như Chōmu (“Bướm Mộng”), Ichō (“Bướm Đơn Côi”), v.v. Và cho đến tận ngày nay, những nghệ danh như Chōhana (“Bướm Hoa”), Chōkichi (“Bướm May”), hay Chōnosuké (“Bướm Trợ”) vẫn được các vũ nữ ưa chuộng. Bên cạnh những cái tên nghệ thuật liên quan đến loài bướm, vẫn còn đó những tên gọi cá nhân thực sự (yobina) thuộc loại này—chẳng hạn như Kochō, hoặc Chō, có nghĩa là “Bướm”. Nhìn chung, chúng chỉ được dùng cho phụ nữ—dù vẫn có một vài ngoại lệ kỳ lạ... Và tại đây, tôi xin được nhắc đến một phong tục cổ xưa thú vị vẫn còn tồn tại ở tỉnh Mutsu: gọi người con gái út trong gia đình là Tekona—một từ cổ kỳ lạ, nay đã vắng bóng ở những nơi khác, nhưng trong phương ngôn Mutsu lại có nghĩa là con bướm. Vào thời cổ đại, từ này cũng dùng để chỉ một người phụ nữ đẹp...
Cũng có khả năng một số tín ngưỡng kỳ bí của người Nhật về loài bướm xuất phát từ Trung Hoa; nhưng những tín ngưỡng ấy rất có thể còn cổ xưa hơn cả đất nước Trung Hoa. Thú vị nhất, theo tôi, là quan niệm cho rằng linh hồn của một người đang sống có thể lang thang dưới hình hài một chú bướm. Từ niềm tin này, nhiều tưởng tượng tao nhã đã sinh ra—chẳng hạn như ý nghĩ rằng nếu một con bướm bay vào phòng khách nhà bạn và đậu phía sau tấm bình phong bằng tre, thì người bạn yêu thương nhất đang đến thăm bạn. Việc một con bướm có thể là linh hồn của ai đó không phải là lý do để phải sợ hãi nó. Dù vậy, vẫn có những lúc ngay cả loài bướm cũng có thể gieo rắc nỗi sợ khi xuất hiện với số lượng khổng lồ; và lịch sử Nhật Bản từng ghi nhận một sự kiện như thế. Khi Taira-no-Masakado đang âm thầm chuẩn bị cho cuộc nổi loạn nổi tiếng của mình, một đàn bướm khổng lồ đã xuất hiện ở Kyōto khiến dân chúng hoảng sợ—họ nghĩ rằng hiện tượng ấy là điềm báo về tai hoạ sắp tới... Có lẽ những con bướm đó được cho là linh hồn của hàng vạn kẻ số mệnh phải bỏ mạng nơi chiến trường, đang bồn chồn trước thềm chiến trận bởi một dự cảm mơ hồ về cái chết.
Tuy nhiên, theo tín ngưỡng Nhật Bản, một con bướm có thể là linh hồn của người đã khuất cũng như của người đang sống. Thật vậy, các linh hồn có thói quen mang hình hài bướm để loan báo về việc họ đã vĩnh viễn rời bỏ thể xác; và vì lý do này, bất kỳ con bướm nào bay vào nhà cũng nên được đối xử tử tế.
Xoay quanh tín ngưỡng này cùng những mộng tưởng kỳ lạ gắn liền với nó, có rất nhiều điển tích trong kịch nghệ dân gian. Lấy ví dụ, có một vở kịch nổi tiếng tựa đề Tondé-déru-Kochō-no-Kanzashi; hay “Cây Trâm Bay Của Kochō.” Kochō là một thiếu nữ xinh đẹp đã tự vẫn vì những lời buộc tội vu oan và sự đối xử tàn nhẫn. Người chồng sắp cưới kiêm kẻ nuôi chí báo thù của nàng đã mòn mỏi kiếm tìm thủ phạm gây ra nỗi oan khiên nhưng vô vọng. Thế nhưng cuối cùng, cây trâm cài tóc của người phụ nữ đã khuất biến thành một con bướm, lượn lờ bên trên nơi kẻ ác đang ẩn nấp để dẫn đường cho hành trình trả thù.
—Dĩ nhiên, những con bướm giấy cỡ lớn (o-chō và mé-chō) xuất hiện trong các lễ cưới không hề mang ý nghĩa ma quái nào cả. Dưới vai trò là biểu tượng, chúng chỉ bày tỏ niềm vui của sự kết hợp viên mãn, cùng hy vọng rằng đôi uyên ương mới cưới sẽ dìu dắt nhau đi suốt cuộc đời như một cặp bướm lượn lờ nhẹ nhàng qua khu vườn yên ả—khi bay cao, lúc lượn thấp, nhưng chẳng bao giờ rời xa nhau.
