Trong khi đó Junon tình cờ nhìn xuống màn sương mù lơ lửng trên thành Argos[1] và tỏ ra ngạc nhiên sao lại có các đám mây bỗng dưng tụ về nhanh chóng khiến đất trời tối sầm ngay giữa ngày nắng chói chan. Bà biết chúng không phải là hơi nước bốc lên từ sông hay sương mù tỏa ra từ mặt đất ẩm ướt, và ngay lập tức bà đảo mắt nhìn quanh để tìm xem đức ông chồng của mình đang ở đâu, vì bà biết quá rõ các mưu mèo chước khỉ của ông mà bà thường bắt gặp tại trận. Khi không thể tìm ra ông ở trên trời, bà buột miệng:

“Hoặc là ta sai lầm, hoặc là ta bị lừa dối.”

Rồi bay lướt xuống trần từ trên đỉnh trời. Bà đứng trên mặt đất, truyền lệnh cho các đám mây bay đi. Nhưng Jupiter đã đoán trước bà vợ có máu ghen nóng hổi của mình chắc sắp đến nên đã biến cô con gái của Inachus thành một con bò cái tơ có bộ lông trắng toát. Ngay cả dưới hình dạng này nàng vẫn còn đẹp. Junon, con gái của thần Saturne, ngắm nhìn con bò cái tơ một lúc, trầm trồ một cách miễn cưỡng, rồi gằn giọng hỏi:

“Nó thuộc về ai đây? Nó từ đâu đến? Từ đàn bò nào?” như thể bà không biết gì ráo trọi.

Jupiter nói láo không ngượng mồm:

“Nó sinh ra từ đất đấy,” nhằm chặn trước các câu hỏi soi mói về nguồn gốc của con bò. Ngay sau đó Junon đòi chồng tặng nó cho mình như một món quà. Ôi, ông thần của mọi thần có thể làm gì được đây? Từ bỏ cái tình này chăng? Tàn nhẫn quá đi! Không giao nộp người yêu dấu này ư? Lại gây ra ngờ vực! Một bên, sự xấu hổ thúc đẩy thần bỏ rơi nàng, một bên tình yêu nài nỉ thần đừng làm thế. Tình yêu có lẽ sẽ thắng nỗi xấu hổ, nhưng nếu Jupiter từ chối trao cho một người vừa là vợ, vừa là em gái mình một món quà quá đỗi tầm thường như con bò cái tơ này thì thần hẳn sẽ khiến cho vợ hiểu là nó chẳng phải con bò cái tơ gì sất.

Cuối cùng Junon cũng có được nàng tình địch trong tay nhưng bà không rủ bỏ được ngay lập tức mọi mối nghi ngờ, vì bà sợ ông sẽ còn dở những trò bội bạc khác, cho đến khi bà giao Io cho Argus[2], con trai của Arestor, coi giữ giùm bà. Argus có cái đầu bao quanh bởi một trăm con mắt, khi ngủ thì cứ hai con thay phiên nhau nhắm lại trong khi những con khác thì mở thao láo để canh chừng mọi thứ. Dù đứng như thế nào đi nữa anh ta vẫn nhìn thấy Io; ngay cả khi quay lưng anh ta vẫn có Io trước mắt mình. Ban ngày anh ta để cho nàng tự do gặm cỏ nhưng khi mặt trời lặn xuống dưới mặt đất, anh ta nhốt nàng lại và cột cổ nàng bằng một sợi dây thòng lọng rất chi là xấu xí. Nàng ăn lá cây, ăn rau đắng, nàng chỉ có mặt đất trống trơn, tội nghiệp chưa, không phải bãi cỏ, làm chỗ ngủ, và nàng uống nước ở các con suối đầy bùn. Khi cố gắng đưa thẳng cánh tay ra để van nài Argus nàng nhận ra là mình không có cánh tay nào để đưa ra; và khi nàng thử than phiền bằng lời nói thì chỉ có tiếng rống ò ò phát ra từ miệng mình. Nàng bắt đầu lo lắng vì cái âm thanh này và cảm thấy khiếp sợ với giọng nói của chính mình. Rồi nàng cũng đến được bên bờ sông Inachus, nơi nàng thường chơi đùa, nhưng khi bỗng thấy phản chiếu trên mặt nước cái hàm toác hoác và cặp sừng mới nhú ra, nàng giật mình bỏ chạy trong nỗi kinh sợ cùng cực.

Các chị em gái “Naïade”[3] không biết nàng là ai, và chính cha nàng, Inachus, cũng vậy. Nhưng nàng đi theo ông và các chị em gái đó, để cho họ trầm trồ và vuốt ve nàng. Ông già Inachus nhổ vài nhúm cỏ và chìa ra trước miệng nàng; nàng liếm bàn tay ông, tìm cách hôn nó, và không thể ngăn được nước mắt trào ra, ôi, phải chi có thể nói được thì nàng sẽ xưng tên, sẽ kể ra nỗi bất hạnh đau lòng này và xin cứu giúp. Nhưng thay vì bằng lời nói, nàng dùng móng guốc vẽ ra trên lớp bụi những chữ cái, chúng từ từ tiết lộ câu chuyện về sự biến thể buồn thảm của nàng.

“Ôi, khổ thân tôi chưa!”

Cha nàng, Inachus, rú lên, tay giữ chặt cái sừng và cái cổ trắng như tuyết của con bò cái tơ đang sụt sùi.

“Ôi, khổ thân tôi chưa! Con có thật là con gái ta không, đứa con mà ta đã tìm kiếm khắp nơi trên mặt đất này? Con mất tích, không tìm ra thì có lẽ ta sẽ thấy ít đau buồn hơn là tìm lại được con trong tình trạng thế này! Con im lặng, con không trả lời ta bằng lời nói, con chỉ thở dài sườn sượt, và tất cả những gì con có thể một mình làm được để trả lời ta là rống lên ò ò. Và ta, trong sự vô tri mãn nguyện, định sắp xếp các nghi thức hôn lễ cho con, hy vọng là đầu tiên ta có được chàng rể rồi sau là các đứa cháu ngoại. Nhưng giờ đây ta phải tìm cho con một tấm chồng từ đàn bò, và cũng từ đàn bò mà ta chờ mong mấy đứa cháu ngoại! Và ngay cả cái chết cũng không thể chấm dứt giùm ta nỗi đau đứt ruột này. Làm thần linh thật là khốn khổ, vì rằng cánh cửa dẫn vào cõi chết không bao giờ mở cho ta, và nỗi đau buồn của ta vẫn phải kéo dài đến thiên thu.”

Trong khi hai cha con cùng nhau than khóc như thế, Argus với trăm con mắt như sao trời tách rời họ ra, kéo đứa con gái ra khỏi vòng tay của cha nàng, dẫn nàng đi về những đồng cỏ xa xôi. Khi tới đó rồi, anh ta đơn độc leo lên ngồi trên một đỉnh núi mà từ đó anh ta có thể thoải mái canh gác vì nhìn được bốn phương tám hướng.

Nhưng bây giờ Jupiter, vị thần thống lĩnh toàn bộ các thần khác, không thể tiếp tục chịu đựng trước sự đau khổ quá sức của Io liền cho gọi Mercure[4], con trai của ông do một nàng “Pléiade”[5] sáng chói sinh ra, đến và ra lệnh cho chàng đi giết Argus. Không chút chậm trễ, Mercure xỏ đôi cánh vào chân, đưa bàn tay rắn chắc cầm lấy chiếc gậy thần có khả năng gây buồn ngủ và đội cái mũ thần diệu lên đầu. Trang bị như thế rồi, đứa con trai của Jupiter nhảy một cú từ trời cao xuống mặt đất; ở đó, chàng cởi mũ, xếp cánh đặt qua một bên. Chàng chỉ giữ lại chiếc gậy thần, nhờ nó chàng hóa trang thành một tên chăn dê đang dẫn theo những con đường mòn vắng vẻ ở miền quê một bầy dê mà chàng dần dần tập hợp được dọc đường đi. Và chàng vừa bước vừa thổi cái ống sáo bằng sậy. Argus, tên canh gác của Junon, nghe được giai điệu mới mẻ này liền bị quyến rũ ngay.

“Này thằng kia,” anh ta gọi to, “dù mày là ai thì cũng có thể ngồi xuống bên cạnh tao, trên tảng đá này; vì không có chỗ nào có nhiều cỏ hơn đây cho đàn dê của mày, và mày thấy đấy, có nhiều bóng râm tiện cho đám chăn dê tụi mày tránh nắng.”

Vậy là đứa cháu ngoại của Atlas ngồi xuống và trải qua nhiều giờ bằng cách nói đủ thứ chuyện trên trời dưới đất, và chơi nhạc bằng ống sáo, chàng đang tìm cách vượt qua những con mắt đầy cảnh giác đó. Nhưng Argus gắng gỏi chống cự những cơn buồn ngủ êm dịu một cách can đảm; và dù để cho vài con mắt nhắm khít để ngủ, anh ta vẫn tiếp tục canh chừng với những con mắt còn lại. Và vì ống sáo bằng sậy mới được sáng chế gần đây, anh ta còn hỏi nó được chế tạo thế nào.

Vậy thì Mercure trả lời:

“Ở các triền núi mát mẻ vùng Arcadie, giữa những tiểu nữ thần của rừng cây cư ngụ ở núi Nonacris thì có một cô được nhiều người săn đón nhất. Các nữ thần thân thuộc đó gọi nàng là Syrinx. Rất nhiều lần nàng đã lẩn tránh được sự theo đuổi của các thần Dê và tất cả các thần ngụ trong rừng cây rậm rạp hoặc cánh đồng phì nhiêu. Nhưng nàng lại chọn nữ thần đảo Délos, tức Diane, làm khuôn mẫu trong các hoạt động giải trí và nhất là trong cuộc sống với trạng thái còn trinh bạch. Khi thắt chặt lưng áo theo phong cách của Diane, nàng sẽ làm cho người nhìn lầm lẫn, họ có lẽ sẽ tưởng nàng là con gái của Latone[6] nếu nàng không mang cái cung bằng sừng trong khi cung của Diane thì bằng vàng. Nhưng ngay cả như thế rồi mà người ta vẫn lầm nàng là nữ thần Diane. Một ngày kia Pan trông thấy Syrinx trở về từ núi Lycée. Đầu anh chàng Pan[7] này thì đội một cái vòng làm bằng lá thông, và anh ta nói với nàng rằng…”

Mercure còn phải kể tiếp là Pan đã nói những gì, và làm sao nàng Syrinx, sau khi cự tuyệt lời khẩn cầu của anh ta, đã chạy trốn xuyên qua cả một vùng đất hoang vu không có đường mòn cho tới khi đặt chân đến con sông nhỏ Ladon chảy êm đềm giữa hai bờ cát; và làm sao ở đây, vì không thể băng qua sông, nàng đã van nài các nữ thần sông nước chị em hãy biến đổi hình dạng nàng; và làm sao Pan, khi ấy tưởng mình đã bắt được Syrinx, giờ nhận ra là, thay vì thân thể của nàng, đã ôm vào lòng không gì khác hơn là một đám sậy của đầm lầy; và trong khi anh ta thở dài sườn sượt vì thất vọng, hơi gió nhẹ êm từ tiếng thở chuyển động trong ống sậy làm phát ra âm thanh khẽ khàng như lời trách than nhỏ nhẹ. Xúc động bởi sự kỳ diệu này, và bị quyến rũ bởi thanh sắc dịu êm, Pan kêu lên:

“Đây là cách mà chúng ta gắn bó với nhau, ít ra là vậy.”

Và Pan ra tay gắn lại với nhau bằng sáp các ống sậy dài ngắn khác nhau, tạo ra một nhạc cụ mới, nó mang và lưu giữ cho người đời cái tên nàng trinh nữ yêu kiều đó, “syrinx”.

Trong khi Mercure tiếp tục kể câu chuyện này, chàng bỗng thấy tất cả các con mắt của Argus giờ đã chịu thua cơn buồn ngủ, đã nhắm ghiền lại. Tức khắc chàng ngừng nói, đưa cây gậy thần qua lại ngay trên những mí mắt uể oải đó nhằm làm cho giấc ngủ của Argus say hơn. Rồi ngay lập tức chàng dùng thanh gươm cong chặt cái đầu đang gục xuống ngay chỗ nối đầu và cổ, và hất nó, đẫm máu, xuống phía dưới tảng đá lớn khiến cho cái vách đá lởm chởm bị vấy máu lấm lem. Argus này, mày giờ đây nằm im hơi lặng tiếng rồi đó, ánh sáng trong các tia nhìn rực lửa của mày nay đã lụi tàn hết, và cả trăm con mắt mày giờ đã chìm sâu trong bóng tối.

Junon, con gái của Saturne, lấy về trăm con mắt này và gắn chúng lên bộ lông của con chim yêu dấu[8] của bà, nạm đuôi nó bằng đá quý trông giống như các vì sao. Ngay lập tức sau đó bà nổi giận đùng đùng, và ra tay hành động để cho nguôi cơn thịnh nộ của mình. Bà gọi và cho “Furies”[9], kẻ làm mọi người kinh khiếp, xuất hiện trước mắt và trong tim của Io, gieo rắc một mối sợ hãi ray rứt trong thâm tâm tình địch của bà, khiến nàng phải trốn chạy khắp thế giới trong nỗi kinh hoàng. Ôi thần sông Nil, chỉ mình ngài đã thực sự chấm dứt nỗi khó nhọc vô hạn của nàng. Khi chạy tới được con sông này, nàng vội vàng quỳ sụp xuống bên bờ; đầu ngửa ra sau, nàng đưa cao mặt, đó là tất cả những gì mà nàng có thể đưa lên cao, về phía những vì sao xa tít, và với tiếng rên rỉ, với nước mắt, với tiếng bò rống quằn quại nàng dường như bày tỏ nỗi đau xót của mình trước Jupiter và van xin ông chấm dứt cái tai họa đã kéo dài quá lâu này. Ngay sau đó, Jupiter đưa tay quàng quanh cổ vợ và khẩn cầu bà cuối cùng nên kết thúc sự trả thù cho rồi.

“Từ nay về sau,” ông nói, “hãy dẹp mọi lo lắng sang một bên, vì cô ấy sẽ không bao giờ gây ra đau khổ cho bà một lần nữa.”

Và ông kêu gọi các vực sâu của con sông Styx chảy qua địa ngục làm chứng cho lời thề của mình.

Nỗi oán giận của Junon được nguôi ngoai; Io lấy lại hình dạng ban đầu của mình và trở thành cô gái xinh đẹp như ngày trước. Cả bộ lông bờm xờm rơi khỏi thân thể nàng, hai cái sừng biến mất, đôi mắt to tròn thu nhỏ lại, cái miệng rộng thì hẹp lại, vai và bàn tay trở lại, và móng guốc tiêu mất vì mỗi cái bị đổi thành năm cái móng tay hay chân. Không còn dấu vết gì còn sót lại từ con bò cái tơ, ngoại trừ sắc trắng sáng của làn da trên cơ thể nàng. Bây giờ cuối cùng có được khả năng đứng trên hai chân, Io đứng thẳng người nhưng nàng lại sợ mở miệng nói vì không biết còn rống ò ò như con bò cái tơ hay không, và vừa lo vừa run, nàng bắt đầu lấy lại tiếng nói đã bị bỏ rơi từ lâu.

❀ ❀ ❀

[1] Argos: thành phố do Argos, con trai của Jupiter lập ra ở vùng Argolide (thuộc bán đảo Péloponnèse, Hy Lạp).

[2] Argus: còn có tên là Panoptès (“Người thấy mọi thứ”) vì có tới một trăm con mắt (theo Ovide), là người khổng lồ có sức mạnh ghê gớm.

[3] Naïade: tiểu nữ thần ở sông, suối, các nguồn nước.

[4] Mercure: còn có tên là Hermès (theo người Hy Lạp), thần Đưa tin hay Thiên sứ được biểu hiện bởi đôi cánh ở gót chân. Đã sáng tạo ra đàn lia và sáo. Cũng là thần Bảo trợ cho các Nhà buôn, Lữ khách và Đạo chích.

[5] Pléiade: còn có tên là Maia, một trong bảy cô con gái của thần Atlas và Pleioné, và là mẹ của Mercure. Cùng với các chị em gái mình hợp thành chòm sao Pléiade (chòm sao Thất Nữ, hay Bảy Chị Em).

[6] Latone: mẹ của Diane(hay Artemis, theo người Hy Lạp) và Apollon. Jupiter là cha của Diane và Apollon. Latone là tên theo người La Mã trong khi người Hy Lạp gọi là Léto.

[7] Pan: con trai của Mercure (Hermès) và một tiểu nữ thần; là thần Rừng cây và thần Bảo trợ những Người chăn dê, cừu; được cho là đã sáng chế ra cây sáo làm bằng những ống sậy dài ngắn khác nhau gọi là syrinx hay pipe of Pan (sáo hay kèn ống); nửa người, nửa dê (đầu có sừng, thân có bốn chân dê).

[8] Ở đây là con công, con chim thiêng của Junon.

[9] Furies: tên gọi theo người La Mã, hay Érynis, Érinyes, hay Euménides (theo người Hy Lạp) là ba chị em nữ thần của sự Báo thù có tên là Alecto, Tisiphone và Mégère, và đều là con gái của thần Uranus và Đêm. Họ truy tìm những kẻ có tội ở cõi trần và cả ở cõi chết. Họ trú ngụ ở địa ngục, bên bờ Styx, con sông chia cách dương thế với cõi âm.