Nếu bạn từng sống ở các thành phố lớn và dạo bước trong công viên vào một buổi chiều hè, có lẽ bạn đã từng thấy, đang chớp mắt thừ thờ trong một góc lồng sắt, một con khỉ to lớn với dáng vẻ kỳ dị — một sinh vật có làn da xập xệ, nhăn nheo và không lông bên dưới đôi mắt, cùng phần bụng dưới ánh lên sắc tím rực rỡ. Con khỉ này đích thực là một quái vật. Nơi sự xấu xí đạt đến mức độ toàn bích ấy, nó lại vươn tới một thứ vẻ đẹp quái đản. Những đứa trẻ dừng bước trước lồng sắt tỏ ra vô cùng thích thú, đàn ông quay đi với vẻ ghê tởm, còn phụ nữ thì chần chừ giây lát, tự hỏi liệu sinh vật gớm ghiếc ấy có chút nét nào phảng phất giống người quen nam giới nào của họ hay không.

Nếu trong những năm tháng tuổi trẻ, bạn là một cư dân của ngôi làng Winesburg, Ohio, thì sẽ chẳng có chút bí ẩn nào đối với bạn về con quái vật trong lồng sắt ấy. “Nó giống hệt Wash Williams,” hẳn bạn sẽ thốt lên. “Khi ngồi ở góc lồng kia, con quái vật chẳng khác nào lão Wash ngồi trên bãi cỏ ở sân ga vào một buổi chiều hè sau khi lão đã đóng cửa phòng làm việc để nghỉ ngơi qua đêm.”

Wash Williams, người nhân viên điện tín của Winesburg, chính là sinh vật gớm ghiếc nhất trong thị trấn. Vòng bụng của lão quá khổ, chiếc cổ thì gầy gò, còn đôi chân yếu ớt. Lão ở bẩn. Mọi thứ thuộc về lão đều nhếch nhác. Ngay cả lòng trắng mắt của lão trông cũng vấy bẩn.

Tôi có phần vội vã rồi. Không phải mọi thứ thuộc về Wash đều nhếch nhác. Lão rất chăm chút cho đôi bàn tay mình. Những ngón tay của lão thì mập mạp, nhưng bàn tay đặt trên chiếc bàn cạnh máy đánh điện trong phòng làm việc lại phảng phất nét nhạy cảm và thanh thoát. Thời trẻ, Wash Williams từng được mệnh danh là nhân viên điện tín giỏi nhất bang, và bất chấp việc bị đày ải đến căn phòng làm việc hẻo lánh ở Winesburg, lão vẫn luôn tự hào về năng lực của mình.

Wash Williams không hề giao du với những người đàn ông trong thị trấn nơi lão sống. “Tôi chẳng thèm dính dáng gì đến họ,” lão nói, ánh mắt đục ngầu nhìn theo những người đàn ông đi dọc sân ga ngang qua phòng điện tín. Khi chiều xuống, lão đi ngược lên phố Main đến quán rượu của Ed Griffith, và sau khi tu những vại bia lượng nhiều đến khó tin, lão lủi thủi lê bước về căn phòng của mình tại khách sạn New Willard để chìm vào giấc ngủ suốt đêm.

Wash Williams là một người can đảm. Đã có một biến cố giáng xuống đời lão, khiến lão căm ghét cuộc đời, và lão căm ghét nó bằng cả tâm can, với sự cuồng nộ bất chấp của một thi sĩ. Trước hết, lão căm ghét phụ nữ. “Đồ cái giống cái đê tiện,” lão gọi họ như vậy. Thái độ của lão đối với đàn ông có phần khác biệt hơn. Lão thương hại họ. “Chẳng lẽ mọi người đàn ông đều để cho cuộc đời mình bị sai khiến bởi một ả đàn bà nào đó hay sao?” lão hỏi.

Ở Winesburg, chẳng ai bận tâm đến Wash Williams và mối hằn thù của lão đối với đồng loại. Đã có lần bà White, vợ viên giám đốc ngân hàng, phỏng tay trên gửi khiếu nại tới công ty điện tín, phàn nàn rằng phòng làm việc ở Winesburg vừa dơ bẩn lại vừa bốc mùi kinh khủng, nhưng rồi chẳng có chuyện gì xảy ra sau lá đơn ấy. Đâu đó trong thị trấn vẫn có vài người kính trọng người nhân viên điện tín. Bản năng mách bảo họ rằng trong con người lão đang âm ỉ một nỗi căm phẫn sục sôi trước những điều mà họ không đủ dũng khí để căm phẫn. Khi Wash đi qua các con phố, những con người ấy có bản năng muốn bày tỏ sự kính cẩn với lão, muốn ngả mũ chào hoặc cúi đầu trước mặt lão. Viên tổng giám sát quản lý các nhân viên điện tín trên tuyến đường sắt chạy qua Winesburg cũng mang tâm trạng ấy. Ông đã xếp Wash vào căn phòng làm việc hẻo lánh ở Winesburg để tránh phải sa thải lão, và ông có ý định giữ lão lại đó. Khi nhận được bức thư phàn nàn từ vợ viên giám đốc ngân hàng, ông đã xé nát nó ra và cười một cách khó chịu. Vì một lý do nào đó, ông lại nghĩ đến chính người vợ của mình khi xé bức thư ấy.

Wash Williams từng có một người vợ. Khi hãy còn là một thanh niên trẻ tuổi, lão đã kết hôn với một người phụ nữ ở Dayton, Ohio. Người phụ nữ ấy cao ráo, mảnh khảnh, sở hữu đôi mắt xanh thẳm và mái tóc vàng óng ả. Bản thân Wash thuở đó cũng là một chàng trai khôi ngô. Lão yêu người phụ nữ ấy bằng một tình yêu say đắm, mãnh liệt hệt như nỗi căm ghét mà lão dành cho toàn thể phụ nữ về sau.

Khắp chốn Winesburg chỉ có duy nhất một người biết rõ câu chuyện về căn nguyên đã tàn phá dung mạo lẫn nhân cách của Wash Williams. Lão từng kể câu chuyện ấy cho George Willard, và cơ duyên để câu chuyện được hé lộ diễn ra thế này:

Một buổi tối, George Willard đi dạo cùng Belle Carpenter, một nữ thợ làm mũ phụ nữ làm việc trong cửa hàng thời trang do bà Kate McHugh quản lý. Chàng thanh niên không hề yêu người phụ nữ đó — trên thực tế, cô ta đang có một kẻ theo đuổi làm nghề pha chế rượu tại quán của Ed Griffith — nhưng khi họ tản bộ dưới những tán cây, thỉnh thoảng họ vẫn ôm lấy nhau. Màn đêm và những dòng suy nghĩ miên man đã khơi gợi điều gì đó trong lòng cả hai. Khi quay trở lại phố Main, họ đi ngang qua khoảng cỏ nhỏ cạnh ga tàu hỏa và trông thấy Wash Williams đang say ngủ trên thảm cỏ dưới gốc cây. Vào tối hôm sau, người nhân viên điện tín và George Willard đã cùng nhau bước đi. Họ đi dọc theo đường ray và ngồi xuống một chồng tà vẹt gỗ mục nát nằm sát bên cạnh. Chính tại nơi đó, người nhân viên điện tín đã trút bầu tâm sự đầy thù hận của mình cho cậu phóng viên trẻ nghe.

Có lẽ đã đôi ba chục lần, George Willard và gã đàn ông kỳ dị không ra hình thù đang sống tại khách sạn của cha cậu suýt ngỏ lời trò chuyện với nhau. Cậu thanh niên nhìn gương mặt gớm ghiếc, đầy vẻ cười cợt đểu cáng cứ dáo dác nhìn quanh phòng ăn khách sạn, và lòng ngập tràn sự tò mò thôi thúc. Có điều gì đó ẩn giấu sâu trong ánh mắt trân trân ấy mách bảo cho cậu rằng, con người vốn chẳng bao giờ muốn mở lời với ai này lại đang có điều muốn bộc bạch riêng với cậu. Trên chồng tà vẹt sắt giữa đêm hè, cậu chờ đợi đầy ngóng trông. Khi người nhân viên điện tín cứ mãi im lặng và có vẻ như đã thay đổi ý định, cậu bèn tìm cách gợi chuyện. “Ông đã từng kết hôn chưa, thưa ông Williams?” cậu mở lời. “Tôi đoán là rồi, và vợ ông đã mất, có phải vậy không?”

Wash Williams phì ra một tràng những lời nguyền rủa độc địa. “Ừ, cô ta chết rồi,” lão thừa nhận. “Cô ta đã chết như tất cả đàn bà trên đời này đều chết. Cô ta là một thây ma đang chuyển động, đi lại giữa cõi đời và làm ô uế mặt đất này bằng sự hiện diện của mình.” Nhìn sâu vào mắt chàng trai, lão trở nên tím tái vì cơn thịnh nộ. “Đừng có ôm những ảo tưởng ngu ngốc trong đầu,” lão ra lệnh. “Vợ tôi, cô ta đã chết; vâng, chắc chắn là thế. Tôi nói cho cậu hay, tất cả phụ nữ đều đã chết, mẹ tôi, mẹ cậu, cả người đàn bà cao gầy da ngăm đen làm việc ở cửa hàng bán mũ mà tôi thấy cậu đi cùng hôm qua — tất cả bọn họ, họ đều đã chết sạch. Tôi nói cho cậu biết có điều gì đó thối nát ẩn chứa bên trong họ. Tôi đã kết hôn chứ, dĩ nhiên rồi. Vợ tôi đã chết từ trước khi cô ta cưới tôi, cô ta là một sinh vật nhơ nhớp chui ra từ một kẻ đàn bà còn nhơ nhớp hơn. Cô ta là món quà được phái đến để biến cuộc đời tôi thành một địa ngục không thể chường mặt sống nổi. Hóa ra tôi là một kẻ ngốc, cậu thấy đấy, hệt như cậu bây giờ, thế nên tôi mới cưới người đàn bà đó. Tôi rất muốn đàn ông bắt đầu hiểu thấu đôi chút về phụ nữ. Họ được sinh ra để ngăn cản đàn ông làm cho thế giới này trở nên đáng sống. Đó là một trò chơi khăm của Tạo hóa. Chà! Bọn chúng chỉ là lũ sinh vật bò trườn, lê lết, uốn éo, với đôi bàn tay mềm mại và đôi mắt xanh ngắt ấy. Cảnh tượng một người đàn bà làm tôi phát bệnh. Tại sao tôi không tiêu diệt từng ả phụ nữ mà tôi nhìn thấy cơ chứ, thật tôi cũng chẳng hiểu nổi.”

Nửa sợ hãi lại nửa bị cuốn hút bởi ngọn lửa đang bừng cháy trong đôi mắt của lão già gớm ghiếc, George Willard lắng nghe, lòng nóng bừng vì sự tò mò. Màn đêm buông xuống và cậu rướn người về phía trước, cố gắng nhìn cho rõ gương mặt của con người đang cất lời. Khi bóng tối dâng đầy khiến cậu không còn nhận ra nổi khuôn mặt phị nước tím ngắt cùng đôi mắt sực nức lửa hận ấy nữa, một ảo ảnh kỳ lạ bỗng hiện lên trong đầu cậu. Wash Williams nói bằng giọng điệu trầm đều đều khiến những lời lão thốt ra càng trở nên đáng sợ hơn. Giữa đêm đen, chàng thanh niên chợt tưởng tượng ra cảnh mình đang ngồi trên những thanh tà vẹt cạnh một chàng trai khôi ngô có mái tóc đen và đôi mắt đen nhánh rực sáng. Có một cái gì đó gần như đẹp đẽ phát ra từ giọng nói của Wash Williams — kẻ gớm ghiếc đang kể lại câu chuyện về mối hằn thù của đời mình.

Người nhân viên điện tín của Winesburg, ngồi trong bóng tối trên những thanh tà vẹt đường ray, đã hóa thành một nhà thơ. Sự thù hận đã nâng lão vươn tới tầm cao ấy. “Chính vì tôi thấy cậu đang hôn lên môi ả Belle Carpenter kia nên tôi mới kể cho cậu nghe câu chuyện của mình,” lão nói. “Những gì đã xảy ra với tôi rất có thể sẽ xảy ra với cậu tiếp theo đây. Tôi muốn cảnh tỉnh cậu. Rất có thể trong đầu cậu đang nhen nhóm những giấc mơ hồng. Tôi muốn tiêu diệt chúng.”

Wash Williams bắt đầu kể câu chuyện về cuộc hôn nhân của mình với cô gái tóc vàng cao ráo có đôi mắt xanh mà lão từng gặp khi còn là một nhân viên trực ban trẻ tuổi ở Dayton, Ohio. Thoáng đây đó, câu chuyện của lão được tô điểm bởi những khoảnh khắc đẹp đẽ đan xen lẫn với những chuỗi lời nguyền rủa tục tĩu. Người nhân viên điện tín đã kết hôn với con gái của một nha sĩ, là cô con gái út trong số ba chị em. Ngay vào ngày cưới, nhờ vào năng lực xuất sắc của mình, lão được thăng chức lên làm điều độ viên với mức lương cao hơn và được điều đến một phòng làm việc ở Columbus, Ohio. Tại đó, lão ổn định cuộc sống cùng người vợ trẻ và bắt đầu mua trả góp một ngôi nhà.

Chàng nhân viên điện tín trẻ tuổi đang chìm đắm trong cơn say tình ái. Với một thứ nhiệt thành mang màu sắc tôn giáo, lão đã xoay sở vượt qua được những cạm bẫy của tuổi trẻ để giữ mình trinh bạch cho đến tận sau ngày cưới. Lão vẽ ra cho George Willard thấy bức tranh về cuộc sống của mình trong ngôi nhà ở Columbus, Ohio, cùng người vợ trẻ. “Trong khu vườn phía sau nhà, chúng tôi trồng rau,” lão kể, “cậu biết đấy, đậu, ngô và những thứ đại loại thế. Chúng tôi đến Columbus vào đầu tháng Ba và ngay khi thời tiết ấm lên, tôi liền ra vườn làm đất. Dùng chiếc thuổng, tôi lật tung lớp đất đen lên trong lúc cô ấy chạy vòng quanh cười nức nẻ và giả vờ sợ hãi những con giun đất bị tôi bới tung lên. Đến cuối tháng Tư thì bắt đầu gieo trồng. Trên những luống đất nhỏ giữa các khoảng luống hạt giống, cô ấy đứng đó, tay cầm một chiếc túi giấy. Chiếc túi chứa đầy hạt giống. Từng chút một, cô ấy trao cho tôi những hạt giống để tôi vùi chúng vào trong lớp đất ấm áp, mềm mại.”

Trong khoảnh khắc, giọng nói của người đàn ông đang kể chuyện trong bóng tối bỗng nghẹn ngào. “Tôi đã yêu cô ấy,” lão nói. “Tôi không dám nhận mình không phải là một kẻ ngốc. Cho đến giờ tôi vẫn còn yêu cô ấy. Giữa chập choạng chiều xuân, tôi đã bò trên nền đất đen trườn đến sát chân cô ấy và quỳ mọp trước mặt cô ấy. Tôi đã hôn lên giày cô ấy và phần cổ chân bên trên đôi giày ấy. Khi vạt áo cô ấy chạm vào mặt tôi, tôi run lên bần bật. Để rồi sau hai năm sống cảnh tượng ấy, tôi phát hiện ra rằng cô ấy đã xoay sở cặp kè với ba gã nhân tình khác — những kẻ vẫn thường xuyên lui tới nhà tôi mỗi khi tôi đi vắng bận làm việc, tôi chẳng muốn chạm tay vào bọn họ hay vào cô ấy. Tôi chỉ tống cổ cô ấy về nhà mẹ đẻ và không nói một lời nào. Chẳng có gì để nói cả. Tôi có bốn trăm đô la trong ngân hàng và tôi đã đưa hết số tiền đó cho cô ấy. Tôi không gặng hỏi lý do. Tôi chẳng thốt thêm câu nào. Khi cô ấy đi rồi, tôi đã khóc như một đứa trẻ ngốc nghếch. Chẳng bao lâu sau, tôi có cơ hội bán ngôi nhà đi và tôi cũng gửi toàn bộ số tiền ấy cho cô ấy.”

Wash Williams và George Willard đứng dậy khỏi chồng tà vẹt đường ray và bước đi dọc theo tuyến đường sắt hướng về phía thị trấn. Người nhân viên điện tín kết thúc câu chuyện của mình một cách nhanh chóng, đứt quãng và hổn hển.

“Mẹ cô ta đã sai người đến tìm tôi,” lão kể. “Bà ta viết cho tôi một bức thư và giục tôi đến ngôi nhà của họ ở Dayton. Khi tôi đến nơi thì trời đã chập tối, tầm giờ này đây.”

Giọng của Wash Williams bỗng cao vút lên thành một tiếng thét nửa vời. “Tôi đã ngồi trong phòng khách của ngôi nhà đó suốt hai tiếng đồng hồ. Mẹ cô ta dẫn tôi vào đó rồi bỏ mặc tôi ở lại. Nhà họ rất sang trọng. Họ thuộc cái tầng lớp mà người ta gọi là người đoan trang tử tế. Trong phòng có những chiếc ghế bọc nệm nhung và một chiếc ghế dài. Người tôi run lẩy bẩy. Tôi căm hận những gã đàn ông mà tôi nghĩ đã hủy hoại cô ấy. Tôi đã chán ngấy cảnh sống cô độc và muốn cô ấy quay về. Càng chờ đợi lâu, tôi càng cảm thấy cõi lòng mình tổn thương và rỉ máu. Tôi đã nghĩ rằng nếu cô ấy bước vào và chỉ cần chạm nhẹ vào người tôi bằng bàn tay thôi, có lẽ tôi sẽ ngất đi mất. Tôi khao khát được tha thiết tha thứ và lãng quên.”

Wash Williams khựng lại và đứng trân trân nhìn George Willard. Cơ thể chàng trai run lập cập như thể đang mắc cơn sốt rét. Lại một lần nữa, giọng người đàn ông trở nên dịu dàng và trầm đục. “Cô ta bước vào phòng trong tình trạng khỏa thân,” lão tiếp lời. “Chính người mẹ đã làm điều đó. Trong lúc tôi ngồi chờ ở ngoài, bà ta đã lột sạch quần áo của con bé, có lẽ là đang dụ dỗ nó làm thế. Đầu tiên tôi nghe thấy tiếng chuyện trò ở cánh cửa dẫn lối ra hành lang nhỏ, rồi nó từ từ hé mở. Con bé tỏ ra hổ thẹn và đứng bất động tại chỗ, mắt dán chặt xuống sàn nhà. Người mẹ không bước vào phòng. Khi đã đẩy con bé qua cánh cửa, bà ta đứng thẫn thờ ở hành lang ngoài, thấp thỏm chờ đợi, hy vọng rằng chúng tôi sẽ — ừm, cậu biết đấy — cứ đứng chờ như thế.”

George Willard và người nhân viên điện tín đã bước vào con phố chính của Winesburg. Ánh đèn từ những khung cửa sổ cửa hàng rọi xuống các lối đi rực rỡ và sáng ngời. Mọi người qua lại cười nói rôm rả. Chàng phóng viên trẻ cảm thấy buồn nôn và kiệt sức. Trong trí tưởng tượng, cậu dường như cũng trở nên già nua và méo mó không hình thù. “Lẽ ra tôi phải giết chết mụ mẹ vợ mới đúng,” Wash Williams nói, ánh mắt dáo dác nhìn ngược xuôi dọc con đường. “Tôi đã ném thẳng cái ghế vào mụ ta một lần rồi sau đó hàng xóm xúm vào giật lấy nó. Mụ ta thét lên chói tai quá cơ mà. Giờ thì tôi chẳng bao giờ có cơ hội để giết mụ ta được nữa rồi. Mụ ta đã chết vì một cơn sốt chỉ một tháng sau sự kiện đó.”