Một

Khi xâu chuỗi mạch văn hóa Trung Hoa, tôi càng cảm nhận sâu sắc rằng gốc rễ của mạch văn nằm ở mạch hồn, tức là mạch nhân cách, mạch tinh thần. Vấn đề này tôi đã bàn luận nhiều lần trong bài viết "Mười vạn tiến sĩ" ở trên, và bài viết này muốn vạch trần sâu sắc hơn mối quan hệ giữa chúng, để xem động lực tiêu cực làm vấy bẩn nhân cách tập thể nghiêm trọng nhất từ trước đến nay rốt cuộc là gì.

Đất đai và văn hóa Trung Hoa đáng ra phải rộng mở và sảng khoái hơn, đáng ra phải có nhiều bậc thánh hiền được vạn người kính ngưỡng và nhiều kiệt tác tỏa sáng nghìn thu hơn. Thế nhưng, ai nấy đều thấy rằng sự việc từ trước đến nay không phải như vậy. Nguyên nhân là vì có một đám người đặc biệt đông đúc đang ngấm ngầm kiểm soát một cục diện không hề nhỏ.

Chúng ta lại thường xuyên phớt lờ và quên lãng họ.

Đám người này không phải là anh hùng hào kiệt, cũng chưa chắc đã là ác tus đầu sỏ. Địa vị xã hội của họ có thể cực kỳ thấp, nhưng cũng có thể rất cao. Xét về trình độ văn hóa, họ có thể là kẻ mù chữ, nhưng cũng có thể là học giả. Thật khó để nói họ là người tốt hay kẻ xấu, nhưng sự tồn tại của họ khiến cho rất nhiều hình tượng lịch sử rõ ràng dần trở nên tê liệt, mê muội, cáu kỉnh; rất nhiều sự kiện lịch sử đơn giản lần lượt trở nên hỗn độn, mơ hồ, dơ bẩn; rất nhiều mối quan hệ giữa người với người ôn hòa từ từ trở nên căng thẳng, gượng gạo, hiểm ác; rất nhiều mệnh đề lịch sử vang dội từng cái một trở nên mờ mịt, rối loạn, hoang đường.

Họ đã đóng một vai trò vô cùng to lớn như vậy, nhưng họ lại không có chủ trương chính trị rõ ràng, toàn bộ việc làm của họ không để lại dấu vết hành vi rõ ràng nào, họ tuyệt nhiên không muốn chịu trách nhiệm về bất cứ điều gì, và quả thực cũng không thể bắt họ chịu trách nhiệm. Họ là một đám khí trược xua mãi không tan mà cũng chẳng thấy dấu vết, họ là một chồng âm thanh và ánh mắt bập bùng bất định.

Cuối cùng bạn đã phẫn nộ, tụ tập sấm sét muôn cân chuẩn bị oanh kích, nào ngờ những âm thanh và ánh mắt ấy cũng đang phẫn nộ cùng bạn, bạn bỗng chốc mất đi đối tượng để oanh kích. Bạn muốn mặc kệ, quay đầu bỏ đi, nhưng luồng khí trược này lại cứ lượn lờ không dứt.

Tôi tin rằng, khi nhiều nhà chính trị, nhà quân sự có ý chí sắt đá trong lịch sử hấp hối từ giã cõi đời, kẻ mà họ căm hận nhất rốt cuộc không phải là kẻ địch và đối thủ chính trị rõ ràng của mình, mà là những nhân vật từng đem đến cho mình rất nhiều lời hay khó nghe và những nét mặt đột ngột biến sắc, để rồi đến cuối cùng vẫn không nói rõ rốt cuộc là kẻ thù hay bạn bè.

Những nhà chính trị và nhà quân sự đang hấp hối đôi môi run rẩy khó nhọc thốt lên một từ: "Tiểu nhân..."

——Không sai, tiểu nhân. Đây chính là nhân vật chính mà bài viết này của tôi muốn viết.

Tiểu nhân là gì? Nếu định nghĩa được rõ ràng thì bọn họ đã không đáng ghét đến thế. Tiểu nhân là một sự tồn tại rất khó định vị và nắm bắt, điều duy nhất có thể nói đại khái là chữ "tiểu" này không chỉ độ tuổi, cũng chẳng chỉ địa vị. Tiểu nhân và tiểu nhân vật là hai chuyện khác nhau.

Tôi từng thấy một câu chuyện cũ của châu Âu trong một sách. Một ngôi làng vốn thân thiết như một nhà suốt bao nhiêu thế kỷ bỗng nhiên phát sinh vô vàn phiền phức về quan hệ láng giềng, những dân làng vốn cứ gặp mặt là phải chân thành thốt lên câu "chào buổi sáng" giờ đây đều trừng mắt nhìn nhau. Chẳng bao lâu sau, hầu như nhà nhà đều trở thành kẻ thù, khiêu khích, ẩu đả, trả thù, nguyền rủa ngập tràn giữa chốn ấy hằng ngày, ai nấy đều đang tìm đủ mọi cách để trốn chạy khỏi cái vực thẳm đáng sợ này.

Có lẽ vị linh mục của nhà thờ đã sinh lòng nghi ngờ, ông tốn rất nhiều công sức để điều tra nguyên nhân. Cuối cùng sự thật phơi bày, hóa ra người vợ của một viên tuần cảnh mới chuyển đến thôn cách đây không lâu là một người đàn bà nhiều chuyện hay chọc gáy thị phi, toàn bộ hậu quả tồi tệ đều xuất phát từ những lời thì thầm vô trách nhiệm của ả. Dân làng biết mình bị lừa, không thèm đếm xỉa đến người đàn bà này nữa, chẳng bao lâu sau ả đã nhanh chóng chuyển đi.

Thế nhưng ngàn vạn lần không ngờ tới, mối quan hệ hòa thuận giữa dân làng với nhau mãi mãi không thể hàn gắn được nữa. Gỡ bỏ được một số hiểu lầm, đính chính được một số lời đồn, mối quan hệ bề nổi không còn căng thẳng nữa, thế nhưng từ đó trở đi, nụ cười của mọi người không còn tự nhiên nữa, ngay cả đằng sau những lời lẽ lịch sự cũng phảng phất một đôi mắt nghi ngờ vô hình. Mọi người rất ít khi qua lại, cứ đến ban đêm là sớm đóng cửa then cài, ai nấy chẳng thèm đếm xỉa đến ai.

Khi tôi đọc được tư liệu này thì sự việc đã trôi qua mấy chục năm. Tác giả viết rằng, cho đến tận ngày nay, mối quan hệ nhân sự của ngôi làng này vẫn cứ cứng ngắc và khô khốc, không lạnh không nóng.

Đối với người đàn bà thì thầm to nhỏ ấy, dân làng đã quên mất những lời cụ thể mà ả từng nói, thậm chí quên cả dung mạo và tên tuổi của ả. Nói ả là kẻ xấu ư, thì hóa ra đã đề cao ả, nhưng ả lại thực sự gieo rắc những hạt giống tội ác đời đời không bao giờ gột rửa sạch sẽ. Nói ả là cố ý ư, thì hóa ra lại củng cố cho ả, chứ ả chưa chắc đã có mưu đồ tranh giành thứ quyền lực nào đối với ngôi làng này. Nói ả chỉ đơn thuần là ăn nói thất trách ư, thì hóa ra lại quá khoan dung cho ả, những việc xấu mà ả làm mang một loại xung động gần như bản năng. Đối với người đàn bà như vậy, thứ duy nhất chúng ta có thể gán cho vẫn là hai chữ ấy: tiểu nhân.

Trạng thái sinh tồn và hậu quả xã hội của tiểu nhân, từ đó có thể thấy được phần nào.

Câu chuyện cũ ở châu Âu này bởi vì có sự đối lập rõ rệt trước sau, có cuộc điều tra gian khổ của vị linh mục nọ, nên vậy mà vẫn có thể tìm ra được một loại đáp án. Thế nhưng ai nấy đều hiểu rõ, điều này thuộc về trường hợp hiếm có trong "sự kiện tiểu nhân". Đại đa số "sự kiện tiểu nhân" là không thể tìm được một vị linh mục như thế, một đáp án như vậy. Chúng ta chỉ cần khép hờ mắt lại một chút, nghĩ xem từ cổ chí kim, gần xa quanh mình, có bao nhiêu "thôn xóm" lớn nhỏ, hữu hình và vô hình đã bị tiểu nhân tàn phá mà không tìm được đầu đuôi sự việc?

Từ đó không khỏi khâm phục từ đáy lòng Khổng lão phu tử và các triết gia thời Tiên Tần khác, họ đã vạch ra ranh giới giữa "quân tử" và "tiểu nhân" từ rất sớm và thật đậm nét. Quả thực, hai khái niệm này có chút mơ hồ, nội hàm và ngoại diên giữa chúng đều có tính đàn hồi rất lớn, thế nhưng vô số phạm vi xã hội mới được tạo lập sau này đều không thể thay thế hoàn toàn sự phân chia cổ điển này.

Khổng phu tử đưa ra sự phân chia này là để phát dương quang đại quân tử, đề phòng tiểu nhân. Thế nhưng, sau này người ta thường vì những mục tiêu hão huyền và lợi ích thiết thực trước mắt mà làm phai nhạt sự phân chia ấy, thế là, sau khi chúng ta từ bỏ sự phân chia này lâu ngày, tiểu nhân liền giống như tên trộm mất đi sự giám sát, cơn lũ phá vỡ bờ đê, cuồn cuộn tràn lan.

Kết quả là, lịch sử Trung Quốc vốn không muốn nói nhiều về tiểu nhân, thì cái bóng của tiểu nhân trái lại càng lúc càng đậm đặc. Chúng cấu thành rất nhiều góc khuất dày đặc ven đường rẽ lối đi, khiến cho bước chân của dân tộc vốn đã vô cùng gian nan ở nơi ấy lảo đảo, rối loạn, thậm chí quay đầu đổi hướng, hoặc quỵ ngã sát đất không dậy nổi. Ngay cả ánh sáng của trí tuệ, khí phách của dũng sĩ, cũng đành chịu bó tay trước những góc rêu mốc loang lổ ấy.

Hai

Thế nhưng, nhà sử học thực sự vĩ đại sẽ không đời nào buông tha cho tiểu nhân. Tư Mã Thiên khi soạn thảo "Sử Ký" đã phát hiện ra căn bệnh lịch sử này, cho nên trong ngòi bút thuật lại điềm tĩnh của ông thỉnh thoảng lại bùng nổ một nỗi căm phẫn.

Ví dụ như, Tư Mã Thiên từng viết về một sự việc xảy ra vào năm 527 trước Công nguyên. Năm đó, Sở Bình Vương muốn cưới một cô vợ cho con trai mình, cô nương được chấm trúng ở nước Tần, thế là liền phái một vị đại thần tên là Phí Vô Kỵ đi đón dâu. Phí Vô Kỵ thấy cô nương xinh đẹp tuyệt trần, liền đảo mắt một cái, bắt đầu tính toán trên dọc đường đi.

——Tôi muốn ngắt quãng đôi chút ở đây, cùng độc giả phỏng đoán xem hắn tính toán những gì, điều này sẽ giúp chúng ta hiểu được đặc trưng hành vi của tiểu nhân.

Thấy cô nương xinh đẹp, đoán rằng sẽ được thái tử sủng ái, thế là dọc đường hết lòng nịnh bợ, hòng để lại ấn tượng tốt. Kiểu tính toán này dẫu không cao thượng nhưng cũng chẳng tà ác, thuộc về tâm lý thế tục bình thường, không có gì lạ, không tính là tiểu nhân mà chúng ta nói; thấy cô nương xinh đẹp, tơ tưởng vẩn vơ, mưu đồ chiếm đoạt, lén lút tư thông. Kiểu tính toán này lại dám lấy thái tử một nước làm tình địch, quả thực là to gan bằng trời. Nhưng nếu đem ra thực thi thì cũng coi như là một thủ bút lớn trong đời; vì tình dục mà coi thường sinh mạng, dẫu hoang đường cũng không phải là hành vi của tiểu nhân.

Thứ Phí Vô Kỵ tính toán hoàn toàn khác, hắn cho rằng một cô nương xinh đẹp nhường này phải dâng lên cho Sở Bình Vương đang nắm quyền lực.

Mặc dù chuyện thái tử cưới vợ đã là điều thiên hạ ai cũng biết, mặc dù đoàn xe đón dâu đã tiến sát kinh đô, mặc dù nghi thức trong cung nhà Sở đã chuẩn bị sẵn sàng, Phí Vô Kỵ vẫn quất một con ngựa phi nhanh, đi đầu thẳng tới vương cung. Hắn miêu tả dung mạo của cô nương nước Tần cho Sở Bình Vương nghe, nói đằng nào thì hiện tại thái tử và cô nương này vẫn chưa gặp mặt, đại vương sao không cưới nàng ta trước, sau này lại tìm cho thái tử một người tốt khác? Sở Bình Vương vốn háo sắc, đã bị Phí Vô Kỵ thuyết phục động lòng, nhưng lại cảm thấy việc này liên quan đến hình ảnh và sự kế thừa xã tắc quốc gia, bắt buộc phải cẩn trọng hành sự, liền hết lời phó thác cho Phí Vô Kỵ một tay lo liệu. Chẳng mấy chốc, vị cô nương vốn định đến làm thái tử phi, chớp mắt đã trở thành phi tử của Sở Bình Vương là bố chồng.

Chuyện nói đến đây, chúng ta đã có thể phân tích ra mấy đặc trưng hành vi của tiểu nhân:

Thứ nhất, tiểu nhân không chịu nổi những gì tốt đẹp. Tiểu nhân cũng có thể phát hiện ra cái đẹp, đôi khi thậm chí còn phát hiện nhạy bén hơn người khác, thế nhưng không thể nào dành cho cái đẹp sự thành kính từ tận đáy lòng. Chúng luôn nheo mắt đánh giá những sự vật tốt đẹp, ánh mắt lúc thì đỏ ngầu lúc thì xanh lét, lúc thì dán chặt lúc thì tránh né, hễ có cơ hội là không kìm được lại muốn quấy rối, chuyển giá, dắt mũi, dốc sức lợi dụng như một thứ món hàng đổi chác ngầm nào đó.

Những sự vật tốt đẹp có thể gặp phải muôn vàn tai ương, nhưng thứ khó chịu đựng nhất chính là hành vi của tiểu nhân. Kẻ mê muội có thể khiến châu báu chìm đắm trong bóng tối, kẻ hung bạo có thể khiến ngọc đá cùng tan, còn tiểu nhân thì lén lút biến mọi chuyện tốt đẹp thành xì-căng-đan. Cho nên, những sự vật tốt đẹp có thể vùi lấp giữa cỏ hoang đêm tối, có thể phô bày trước mặt hảo hán giang hồ, chứ quyết quyết không thể để tiểu nhân nhúng tay hay ngó ngàng qua.

Thứ hai, tiểu nhân không chịu nổi quyền lực. Bất kể trong hoàn cảnh nào, sự chú ý của tiểu nhân luôn vòng vo tam quốc hướng về chiếc cân quyền lực; ở những nơi mà người ngoài nhìn vào hoàn toàn không thể vòng qua được, chúng vẫn có thể bay lượn vượt tường vòng vào trong đó. Những kẻ mà chúng dám cả gan tổn hại, nhất định là người không có quyền lực hoặc quyền lực nhỏ hơn. Bề ngoài chúng trải qua muôn vàn gian khổ vì kẻ nắm quyền mà suy nghĩ, nhưng thực chất chỉ nghĩ đến quyền lực trong tay kẻ nắm quyền mà thôi. Nhưng với tư cách là tiểu nhân, chúng không hề mê mẩn bản thân quyền lực, mà chỉ mê mẩn những lợi ích mà bản thân có thể đạt được đằng sau quyền lực. Cho nên, thoạt nhìn thì chúng đang nương tựa ai, phản bội ai, trung thành với ai, bán đứng ai, kỳ thực bọn chúng hoàn toàn không có khái niệm đối tượng cố định, mà chỉ có tư lợi thực tế.

Thứ ba, tiểu nhân không sợ phiền phức. Sự việc kể trên, theo logic bình thường mà xét, dẫu có muốn làm cũng sẽ bị phiền phức đáng sợ dọa cho chùn bước, nhưng tiểu nhân lại không sợ phiền phức. Sợ phiền phức thì không làm được tiểu nhân, tiểu nhân thành sự trong phiền phức. Tiểu nhân biết rằng, càng phiền phức thì càng dễ làm đục nước, chỉ cần bản thân không sợ phiền phức, thì kiểu gì cũng có những kẻ sợ phiền phức. Khi thái tử cuối cùng cảm nhận được sự phiền phức khi kết hôn với cô nương nước Tần, khi các đại thần cũng nhận thức rõ ràng sự phiền phức khi can ngăn, thì sự việc này cũng đã được lo liệu xong xuôi.

Thứ tư, tiểu nhân làm việc hiệu quả cao. Tiểu nhân nôn nóng lập công danh mà lại không màng quy phạm, lại có những thứ che mắt sáng tối che đậy, làm việc hầu như không gặp phải lực cản nào, có thể uyển chuyển như loài rắn nước giải quyết nhanh gọn mọi việc. Chúng rất giỏi lĩnh hội những nỗi niềm khó nói và tư dục của kẻ nắm quyền, hóa giải mọi thứ chỉ trong chớp mắt, cho nên trong mắt kẻ nắm quyền, hiệu quả của chúng lại càng nhân đôi. Có kẻ nắm quyền chống lưng, hiệu quả của chúng lại càng cao hơn. Việc Phí Vô Kỵ có thể phát động một hành động động trời nhằm thay đổi phương hướng hôn nhân hoàng gia ngay giữa đường đi đón dâu của thái tử mà lại thành công nhanh chóng, chính là một ví dụ minh chứng.

Tạm thời cứ nói bốn đặc trưng hành vi này đã, lời kể của Tư Mã Thiên về sự việc này vẫn chưa hết, hãy để chúng ta tiếp tục dõi theo ánh mắt của ông——

Phí Vô Kỵ làm xong việc này, vừa hưng phấn vừa hoảng hốt. Sở Bình Vương ngày càng sủng ái hắn, điều này khiến hắn thỏa mãn, nhưng tâm sự kỹ lại, người bị tổn thương sâu sắc nhất trong chuyện này chính là thái tử, mà thái tử sớm muộn gì cũng sẽ nắm quyền lớn, vậy thì những ngày tháng sau này phải sống ra sao đây?

Hắn bắt đầu rỉ tai Sở Bình Vương những lời nhỏ mút: "Sau chuyện đó, thái tử hận thần thấu xương, chuyện đó thì thôi đi, một kẻ như thần cũng chẳng tính là gì, vấn đề là ngài ấy cũng đả sinh đả tử oán hận cả đại vương ngài nữa rồi, cúi xin đại vương đề phòng. Thái tử đã nắm binh quyền, bên ngoài có chư hầu ủng hộ, bên trong có người thầy Ngũ Tư của mình giúp đỡ mưu vinh, biết đâu ngày nào đó sẽ làm binh biến!"

Sở Bình Vương vốn dĩ đã cảm thấy mình làm chuyện có lỗi với con trai, con trai nhất định sẽ có hành động gì đó, giờ nghe Phí Vô Kỵ nói vậy, thầm nghĩ quả nhiên không ngoài dự liệu. Thế là lập tức hạ lệnh giết chết thầy của thái tử là Ngũ Xa, con trai trưởng của Ngũ Xa là Ngũ Thượng, tiến tới lại muốn bắt sát thái tử. Thái tử và con trai thứ của Ngũ Xa là Ngũ Viên, đành phải trốn khỏi nước Sở.

Từ đó về sau, chiến hỏa liên miên đã bao vây nước Sở. Thái tử trốn thoát là một người có trong tay binh lực, tự nhiên sẽ không chịu cam tâm; còn Ngũ Viên thì thề phải trả thù cho cha và anh, từng nhiều lần dẫn quân Ngô đánh Sở. Vô số cuộc chinh phạt quân sự nổi tiếng ngay cả những nhà sử học cẩu thả nhất cũng phải chú tâm, cứ hết đợt này đến đợt khác nổi lên.

Thế nhưng nhân dân nước Sở vẫn ghi nhớ, kẻ châm ngòi đầu tiên cho biển lửa ngút trời này chính là tiểu nhân Phí Vô Kỵ. Mọi người nghiến răng nghiến lợi xử tử tiểu nhân này bằng cực hình, nhưng toàn bộ giang sơn sớm đã tơi tả khắp chốn.

——Ở đây tôi lại muốn ngắt lời. Xuôi theo sự phát triển của sự kiện, chúng ta lại có thể nối dài thêm mấy đặc trưng hành vi của tiểu nhân nữa:

Thứ năm, tiểu nhân sẽ không buông tha cho kẻ bị hại. Tiểu nhân về bản chất là kẻ nhát gan, phương thức hành động của chúng khiến chúng không phải sợ hãi sự thất bại trong thao tác cụ thể, nhưng lại không thể không sợ hãi sự trả thù. Kẻ trả thù trong tưởng tượng đương nhiên là người bị chúng tổn hại, thế là sứ mệnh của chúng đã được định sẵn là phải liên tục tổn hại kẻ bị hại. Bạn nếu bị tiểu nhân tổn hại một lần, vậy thì hãy chờ đi, tổn hại lớn hơn lần thứ hai, thứ ba đang chờ bạn. Bởi vì nếu không làm thế, tiểu nhân sẽ thiếu đi cảm giác an toàn. Vụ việc nước Sở, người chịu tổn hại không còn nghi ngờ gì chính là thái tử, Phí Vô Kỵ hiểu rất rõ điều này, cho nên không cách nào an thân được, nhất định phải đẩy vào chỗ chết mới yên tâm. Tiểu nhân sẽ không thương xót, sẽ không sám hối, chỉ biết sợ hãi, nhưng càng sợ hãi lại càng hung h độc ác, đi đến cùng một con đường.

Thứ sáu, tiểu nhân cần lấy lòng trắc ẩn. Tên cướp giương cung bạt kiếm, kẻ đồ tể giết người không chớp mắt là kẻ ác chứ không phải tiểu nhân, tiểu nhân không có lá gan đó, cần phải che đậy và trốn tránh. Chúng liên tục giải thích với người khác rằng bản thân là kẻ chịu tổn thất lớn nhất thiên hạ, bản thân là kẻ yếu, yếu không thể yếu hơn, dường như sinh ra là để bị người ta ức hiếp. Trong lúc chúng mưu đồ thôn tính tài sản, danh dựNãi chí thân gia tính mệnh của người khác, chúng thậm chí còn tung ra cả giọng điệu trầm trầm, đôi mắt đẫm lệ, gò má run rẩy, ngữ điệu muốn nói lại thôi, lúc logic nói không thông thì nghẹn ngào cho qua chuyện, bạn còn có thể không thương xót ư? Mà tiểu nhân kiểu Phí Vô Kỵ lại càng tiến thêm một bước, nỗ lực tô vẽ bản thân thành kẻ vì người khác, vì cấp trên mà chuốc lấy tai vạ, thế thì tất nhiên lại càng đáng được thương xót hơn. Do chức vụ đưa đẩy, không còn cách nào khác, một đầu là đại vương, một đầu là thái tử, một bề tôi nhỏ bé như ta thì có cách gì? Dốc lòng chạy vạy mà chịu ơn huệ cả hai đầu, quả thực là khổ sở nhường nào?——Những lời lẽ như thế này, từ xưa đến nay chúng ta nghe còn ít sao?

Thứ bảy, tiểu nhân bắt buộc phải dùng tin đồn để tạo bầu không khí. Tiểu nhân muốn mượn tay kẻ có quyền hoặc mồm mép của kẻ hùa theo để bảo vệ bản thân, bắt buộc phải thêu dệt sinh động báo cáo sai lệch tình hình địch thủ. Phí Vô Kỵ báo cáo sai lệch tình hình tình báo thái tử và thầy của thái tử mưu đồ làm phản tấn công thành, chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tai họa lớn về sau. Nói dối và tung tin đồn là bản năng sinh tồn của tiểu nhân, nhưng đa số tiểu nhân đều có trí tuệ, những lời nói dối do chúng dệt nên muốn lấy được lòng tin của thế lực và dư luận, bắt buộc phải đại khái hợp với logic bề mặt, để những kẻ không quen khảo sát thực chứng nghe xong là lập tức sinh ra phản ứng cảm xúc. Cho nên, thiên bẩm của tiểu nhân nằm ở chỗ có thể thành thạo dệt nên những lời nói dối sao cho hợp tình hợp lý. Bọn họ là một lũ thợ khéo có bản lĩnh dụ dỗ cả vĩ nhân lẫn kẻ tầm thường đều chìm sâu vào mê cung nói dối mà không biết đường quay về.

Thứ 8, tiểu nhân rốt cuộc không thể kiểm soát nổi cục diện. Tiểu nhân tinh ranh mà thiếu tầm nhìn xa, cho nên khi chúng tạo ra từng cái kết quả xấu cụ thể thì không hề nghĩ rằng những kết quả xấu ấy liên kết lại với nhau cuối cùng sẽ nhưỡng thành một cái kết cục ra sao. Khi chúng liên tục xúi giục thế lực và dư luận ở giai đoạn đầu, dường như mọi thứ đều phát triển theo ý chí của chúng, mà đến khi thế lực và dư luận cuối cùng bừng bừng nổi dậy vung vẩy bạo lực thì ngay cả chúng cũng không thể không ngớ người ra, cưỡi lưng cọp khó xuống. Tiểu nhân hoàn toàn không thể kiểm soát nổi cục diện, nhưng người ta sẽ không quên chúng chính là những kẻ chịu trách nhiệm đầu tiên cho những thảm họa này. Nói một cách công bằng, khi nước Sở bỗng chốc rơi vào cảnh nước láng giềng chinh phạt mà đành phải năm này qua tháng nọ sống bằng sắt máu, Phí Vô Kỵ cũng đã hết sách, không làm được việc tốt nào mà cũng chẳng làm được việc xấu nào nữa. Thế nhưng kẻ chịu cực hình cuối cùng vẫn cứ là hắn, người khiến Tư Mã Thiên mang sự chán ghét tột độ mà để lại tiếng thơm muôn thuở cũng là hắn. Bi kịch của tiểu nhân, chính là ở chỗ đó.

Ba

Phân tích một tên Phí Vô Kỵ, chúng ta liền mơ hồ chạm đến một số đặc trưng hành vi của tiểu nhân, nhưng thế vẫn chưa đủ để hiểu toàn bộ thế giới tiểu nhân. Tiểu nhân, vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Tôi hiểu những đồng đạo của mình, không ai muốn lặn sâu vào thế giới của tiểu nhân cả, bởi vì đây quả thực là một việc khiến người ta ngột ngạt thậm chí buồn nôn. Đã đành trong cuộc sống tránh tiểu nhân còn không kịp, cớ sao lại còn để ngòi bút của mình dính líu đến bọn chúng lâu đến thế?

Thế nhưng, né tránh rõ ràng không phải là cách giải quyết. Đã đành mọi người đều chạm trán phải cơn ác mộng này mà lại thiếu người lên tiếng, đã đành lên tiếng vài câu biết đâu có thể tạm thời xua đuổi cơn ác mộng đi một chút, đã đành việc xua đuổi tạm thời có ích cho việc củng cố niềm tin của con người đối với chính nghĩa, vậy thì, cớ gì phải né tránh?

Tôi cho rằng, tiểu nhân là một thứ vật thể, không thể chỉ nhìn nhận đơn thuần là sự méo mó về phẩm chất đạo đức cá nhân, đây là một loại nhu cầu của lịch sử.

Chế độ chuyên chế trị nước kiểu Trung Quốc vô cùng kín đáo biến hóa, rất cần một nhóm nhân vật như thế này: bọn họ vừa có thể che đậy khéo léo sự kín đáo, lại vừa có thể trang hoàng thỏa đáng sự kín đáo ấy rồi phô bày cho thiên hạ thấy; vừa có thể thích ứng linh hoạt với biến động, lại vừa có thể mặt dày mày dạn trở mặt không nhận người trong biến động; vừa có thể từ tận đáy lòng khinh miệt mọi sự cao cả, lại vừa có thể tẩy rửa tâm tư của kẻ thống trị thành những quy phạm sáng sủa sạch sẽ.

Một nhóm nhân vật như vậy, cần phải có năng lực cảm nhận nhạy bén, năng lực phán đoán nhanh chóng, năng lực liên tưởng chu đáo, năng lực thao tác hiệu quả, thế nhưng tuyệt đối không được có lý tưởng xã hội và phẩm cách cá nhân ổn định. Từ ý nghĩa này mà nói, tiểu nhân không phải tự nhiên sinh ra, mà là sự khỏa lấp đối với thể chế chuyên chế cực quyền.

Vì lợi ích của chuyên chế cực quyền, những kẻ tiểu nhân chốn quan trường này có thể dẫm nát bét cái bệ nhân cách làm người, và từ đó thu hoạch được một sự thong thả, bất kể làm chuyện gì cũng không tồn tại chướng ngại tâm lý. Nhân tính, đạo đức, uy tín, lời hứa, minh thề có thể vứt bỏ từng cái một, tình bạn bè, tình máu mủ, cảm giác xấu hổ, lòng trắc ẩn cũng có thể vứt bỏ từng cái một, đây chính là "con người tự do" được nuôi dưỡng bởi xã hội chuyên chế cực kỳ không tự do.

Loại "con người tự do" này đã có được sự hưởng ứng ở một số quần thể thuộc tầng lớp hạ lưu Trung Quốc.

Những quần thể mà tôi đang nói đến không có ý chỉ người nghèo, nghèo khổ không đồng nghĩa với cao thượng nhưng cũng không trực tiếp dẫn đến tà ác; tôi thậm chí không có ý chỉ bọn cướp, bọn cướp dẫu tà ác nhưng cũng có quy phạm đạo đức của riêng mình, nếu không thì không cách nào hùn vốn làm ăn, không cách nào đứng vững lâu dài, huống chi bọn chúng lúc nào cũng lấy sinh mạng làm cái giá cho hành vi của mình; tôi đương nhiên cũng không có ý chỉ kỹ nữ, cái giá mà kỹ nữ phải trả tuy không phải sinh mạng nhưng cũng đủ đau đớn, trong đại đa số các phương diện của cuộc đời, các nàng đều trinh bạch hơn tiểu nhân chốn quan trường rất nhiều.

Những kẻ thực sự hưởng ứng được với tiểu nhân chốn quan trường, chính là những quần thể kém cỏi ở tầng lớp hạ lưu xã hội: ác nô, ăn mày, lưu manh, văn pi.

Ác nô, ăn mày, lưu manh, văn pi một khi dò la được những vị đại thần đường đường triều đình cũng hành sự xử thế giống như mình, liền nhận được sự cổ vũ to lớn, trở thành những người thân hoàng thích có tư cách tự nhận "trong triều có người" nhất trong xã hội phong kiến Trung Quốc.

Sự hô ứng từ xa này sản sinh ra một vùng đệm rộng lớn. Một phong trào tiểu nhân hóa, đê tiện hóa khổng lồ, đã xuất hiện trên đất nước Trung Quốc. Trên có mô phạm triều đình, dưới có gốc rễ xã hội, vậy thì cứ sinh sôi lan tràn đi, có sức mạnh nào có thể ngăn cản nổi chứ?

Vậy thì, chúng ta hãy dùng cách phân loại kiểu ác nô, kiểu ăn mày, kiểu lưu manh, kiểu văn pi, để nhìn kỹ hơn một chút về tiểu nhân.

Tiểu nhân kiểu ác nô:

Vốn dĩ, làm người ở đợ gia nhân cũng là một cấu thành xã hội, không có gì đáng hổ thẹn hay đáng khoe khoang cả. Nhưng có một số kẻ trong đó, làm gia nhân rồi thì dựa dẫm vào danh tiếng của chủ nhân để ức hiếp người khác, đến khi chủ nhân thất thế rồi lại quay sang trừng mắt báo thù chính chủ nhân của mình, thậm chí ngày thường lúc mặt mày ngoan ngoãn cúi đầu trước chủ nhân vẫn thỉnh thoảng dò la các khả năng nuốt chửng chủ nhân. Đây chính là ác nô, mà ác nô lại là một loại tiểu nhân rất điển hình.

Cuốn "Minh quý nô biến khảo" của tiên sinh Tạ Quốc Trinh miêu tả chi tiết cảnh tượng gia nhân của các quan lại sĩ đại phu vùng Giang Nam thời kỳ cuối nhà Minh làm loạn, trong đó liên quan đến những danh nhân văn hóa quen thuộc với chúng ta như Trương Bác, Tiền Khiêm Ích, Cố Viêm Võ, Đổng Kỳ Xương. Những gia nhân này hoặc là cậy thế ức hiếp người, hoặc là đến quan phủ vu cáo chủ nhân, hoặc là hò hét gây sự vơ vét tài sản, khiến cho thời đại mà đại cục chính trị vốn đã đủ hỗn loạn lại càng thêm hỗn loạn.

Vì lý do này, tiên sinh Mạnh Sâm từng viết một bài báo mang tên "Đọc Minh quý nô biến khảo", giải thích rằng cuộc nô biến này kỳ thực không thể gọi là đấu tranh giai cấp. Bởi vì thời đó vùng Giang Nam tuy có không ít người làm gia nhân mà không cam tâm, thế nhưng cũng có rất nhiều kẻ rõ ràng không cần làm gia nhân mà cứ nhất định phải làm gia nhân, đây chính là phong trào tìm nương tựa hào môn thịnh hành một thời.

Vốn dĩ cuộc sống đã khá giả rồi, nhưng lại muốn dựa dẫm vào hào môn để trốn tránh thuế má, hoành hành ngang ngược trong làng xóm, thế là từng đàn từng lũ ký kết khế ước bán mình làm nô. Cụm từ "bán thân đầu khảo" (bán mình nương tựa) chính là sinh ra từ đó. Tiên sinh Mạnh Sâm nói rằng, tốp gia nhân trước vừa mới làm loạn ầm ĩ một trận, tốp người sau lại hớn hở kéo đến nương tựa làm nô, đây thì tính là đấu tranh giai cấp gì chứ?

Tiểu nhân kiểu ăn mày:

Đi ăn xin vì thiên tai nhất thời, là điều đáng được thương cảm, thế nhưng, lấy việc ăn xin làm một nghề nghiệp mang tính thói quen, rồi từ đó nảy sinh ra một mô hình tâm lý mang tính quần thể, thì tất yếu sẽ trở thành tai họa của xã hội.

Điểm cơ sở của tâm lý ăn mày, nằm ở chỗ lấy việc tự bôi nhọ, tự làm yếu làm thủ đoạn, từng chút một mà lại nhanh chóng hoàn thành việc chiếm hữu tài sản của người khác. Trong tâm trí tiểu nhân kiểu ăn mày không có khái niệm quyền sở hữu rõ ràng, chúng cho rằng mọi thứ trên đời này không phải của mình, mà lại vừa là của mình. Chỉ cần nợ nẻo hy sinh hình tượng nhân cách của mình để đổi lấy lòng thương hại của mọi người, thì thứ không phải của mình cũng có thể chuyển hóa thành thứ của mình. Đôi chân của chúng vĩnh viễn giẫm đạp lên chiếc ròng rọc chuyển hóa quyền sở hữu, lúc đạt được thì ngữ điệu thành khẩn khiến người ta rơi lệ, đạt được xong liền trở mặt không nhận người.

Ăn mày một khi đã thành bè thành lũ, thì không ai là dễ đối phó cả. Cuốn "Thanh bại loại sao · loại ăn mày" chép rằng: "Các xứ Hoài, Từ, Hải v.v... ở Giang Tô, năm nào cũng có những kẻ lấy việc chạy nạn làm nghề nghiệp, hàng trăm tụ tập thành nhóm, đi ăn xin ở các châu huyện, thậm chí đến các tỉnh lân cận, đầu những năm Quang Tự là nhiều nhất." Kỳ lạ nhất là, đám ăn mày rầm rộ này còn mang theo cả "hộ chiếu" có đóng triện quan, đến một nơi ăn xin quả thực đã trở thành một thứ công vụ đường đường chính chính.

Ăn xin xong, bọn chúng lại tất sẽ đến quan phủ kỳ kèo xin xỏ, đóng thêm một cái triện quan nữa, làm "thị thực" để đi ăn xin ở trạm tiếp theo. Quan phủ tuy cũng nhíu mày, nhưng không chịu nổi cảnh bám dai như đỉa, đằng nào cũng là người đáng thương, ăn xin lại không tính là phạm pháp, thế là đành đóng dấu từng người một.

Từ ví dụ này liên tưởng rộng ra, trong cuộc sống chỉ cần có người chịu hạ quyết tâm dùng thủ đoạn ăn xin để đạt được thứ gì đó, thì sớm muộn gì cũng sẽ đạt được mục đích.

Tiểu nhân kiểu lưu manh:

Khi tiểu nhân kiểu ác nô cuối cùng bị người chủ cuối cùng xua đuổi, khi tiểu nhân kiểu ăn mày đến một ngày nào đó không muốn giả vờ đáng thương nữa, thì liền biến thành tiểu nhân kiểu lưu manh.

Trong "Minh sử" từng ghi chép về một người tên là Tào Khâm Trình, đã làm đến tri huyện Ngô Giang, vậy mà còn phải nhờ người nhận hoạn quan Ngụy Trung Hiền làm cha, thái độ nịnh hót cuối cùng đến bản thân Ngụy Trung Hiền cũng không ngửi nổi, nói hắn là đồ bại loại, bãi miễn chức quan của hắn. Hắn vậy mà ngay tại chỗ bày tỏ: "Nghĩa quân thần đã dứt, ơn cha con khó quên."

Chẳng bao lâu sau, âm mưu của Ngụy Trung Hiền bại lộ, Tào Khâm Trình bị tính là đồng đảng tống giáp ngục tử hình. Hắn cũng chẳng cảm thấy gì, ngày ngày trong ngục cướp đồ ăn của các phạm nhân khác, ăn no căng bụng.

Tên Tào Khâm Trình này, thoạt đầu không còn nghi ngờ gì là tiểu nhân kiểu ác nô, nhưng khi mất đi chủ nhân, vào đến ngục tử hình, liền thuận nước đẩy thuyền hóa thành tiểu nhân kiểu lưu manh. Ta làm tri huyện thì sao chứ? Vẫn cứ dám cướp lấy phần cơm bên miệng kẻ sát nhân nhét vào miệng mình! Ngươi đến đánh à? Ta đã nuốt vào bụng rồi, đằng nào sớm muộn cũng phải chém đầu, còn sợ đánh chắc?——Con người đã đến bước này, nói gì cũng thừa.

Tiểu nhân kiểu lưu manh tỏ ra năng nổ hơn so với các loại tiểu nhân khác. Bọn chúng giống như chơi trò tung hứng luân phiên giở các ngón nghề vu oan, nghe lén, dọa nạt, lừa đảo, lật lọng, bội tín bội nghĩa, nhử rắn ra khỏi hang, dương đông kích tây v.v..., người khác bị những thứ này hành hạ cho đẫm máu đẫm nước mắt, thế mà bọn chúng vẫn nói cười như không, hoàn toàn không để vào lòng.

Tiểu nhân kiểu lưu manh thoạt nghe tưởng chừng đa số là người trẻ tuổi, kỳ thực chưa chắc. Việc làm của bọn chúng là kết quả xấu do thời gian tích tụ lại, cho nên có không ít kẻ lại là đã có tuổi. Tiên sinh Tạ Quốc Trinh từng ghi chép một người ở Sa Khê, Thái Thương, Giang Tô cuối thời nhà Minh tên là Cố Thận Khanh, hắn từng làm gia nhân, buôn lậu muối, cũng từng lăn lộn trong nha môn, từng trải cuộc đời vô cùng phong phú, đến già vẫn quy tụ một đám vô lại ở quê nhà liên tục quấy nhiễu bách tính. Đánh giá của sử sách đối với hắn gồm ba chữ "già mà xảo", khái quát súc tích điển hình của một tên tiểu nhân kiểu lưu manh thực thụ. Những gã trẻ tuổi mang tập tính lưu manh chốn thị tứ không thuộc phạm vi này.

Tiểu nhân kiểu văn pi:

Khi những loại tiểu nhân kể trên có được một thứ tải thể văn hóa hoặc chiếc mặt nạ văn hóa, thì liền trở thành tiểu nhân kiểu văn pi.

Đường đường là văn nhân mà lại bị khoác lên một chữ "pi" (vô lại), là bởi vì phương thức hành sự của bọn chúng có rất nhiều điểm tương đồng với bọn vô lại chốn thị dã. Ví dụ như, bọn chúng đều lấy việc công kích người khác làm đặc trưng số một; phương thức công kích là ném chất bẩn hắt nước bùn, xâm phạm quyền danh dự của người khác; đối với thói hư tật xấu của mình dẫu có bị phơi bày triệt để cũng quyết không xin lỗi, mà sẽ lập tức chuyển sang một chủ đề khác để dây dưa mãi không thôi, cứ thế v.v...

Thế nhưng, tiểu nhân kiểu văn pi dẫu sao vẫn tính là văn nhân, hiểu cách ngụy trang hình tượng văn hóa của mình, cho nên nhất định sẽ tô vẽ bản thân thành kẻ hào khí ngút trời, căm thù cái ác như kẻ thù. Bọn chúng hiểu rõ tâm tư gần đây của kẻ nắm quyền, cũng nắm bắt được những điểm nóng dư luận lúc bấy giờ, luôn tung ra từng chủ đề thu hút sự chú ý của đông đảo mọi người nhất làm điểm đột phá để công kích, nhân tiện để bản thân trở thành nhân vật công chúng.

Thời cổ đại, sự hình thành của những vụ án văn chương đẫm máu, người vạch trần phê phán sớm nhất chính là bọn chúng; thời hiện đại, sự xuất hiện của vô số vụ án oan sai trong "Cách mạng văn hóa", người vạch trần phê phán sớm nhất cũng là bọn chúng; ở thời đương đại, việc mượn quyền lực xấu của truyền thông lần này đến lần khác vây hãm người sáng tạo văn hóa, dẫn đến văn hóa trì trệ nghiêm trọng, cũng chính là bọn chúng. Bọn chúng không ngừng dẫn dắt quần chúng truy tìm cái ác, mà cái ác lớn nhất lại chính là bản thân bọn chúng.

Tôi từng làm mấy thí nghiệm, để một số văn nhân có đức hạnh cao quý sắp xếp danh sách tiểu nhân kiểu văn pi thời cổ đại, hiện đại, đương đại, kết quả vậy mà lại trùng khớp đến cao độ, có thể thấy muốn vạch trần bọn chúng không hề khó. Thế nhưng, ở Trung Quốc đương đại, tiểu nhân kiểu văn pi vẫn đặc biệt mang tính lừa gạt và tính phá hoại, bởi vì bọn chúng lợi dụng sự mịt mờ của đại đa số quần chúng đối với văn hóa, sự mê tín đối với báo chí ấn phẩm, mà biến sự ô trọc cục bộ của các loại tiểu nhân khác thành một sự ô nhiễm xã hội rộng khắp. Cho nên, bọn chúng là lũ tồi tệ nhất trong tất cả các loại tiểu nhân.

Ảnh hưởng tuy lớn, nhưng số lượng của bọn chúng lại không nhiều, điều này có lẽ phải quy công cho sự thấm đượm của quan niệm quân tử thời cổ đại Trung Quốc. Từ xưa đến nay rất nhiều văn nhân có những khuyết điểm như lời lẽ cực đoan, thói quen trào lộng, hành tung không kiểm điểm, ngoài mặt một đằng trong lòng một nẻo, đều không thể coi là tiểu nhân kiểu văn pi.

Bốn

Điều đáng suy ngẫm là, có không ít tiểu nhân chẳng có bối cảnh quyền lực, năng lực tổ chức và tinh thần dám chết nào cả, tại sao quần chúng xã hội bình thường lại mất đi năng lực phòng thủ đối với bọn chúng? Nếu chúng ta không đùn đẩy toàn bộ trách nhiệm cho các vương triều chuyên chế trước đây, liệu xung quanh chúng ta có thể tìm thấy một chút nguyên nhân nào không?

Hình như có thể tìm thấy một số.

Thứ nhất, khiếm khuyết về quan niệm.

Không biết từ lúc nào bắt đầu, những kẻ mà xã hội chúng ta đặc biệt căm hận lại hoàn toàn không phải là các loại tiểu nhân. Chúng ta căm hận thanh niên ăn nói cuồng ngôn, chúng ta căm hận kẻ si tình bám dính lấy khác giới đến cùng, chúng ta căm hận phái cực đoan quá khích hoặc bảo thủ, chúng ta căm hận thói hách dịch, yêu nghiệt, chua ngoa, cố chấp, chúng ta căm hận cái này cái nọ, chứ lại không hề căm hận những hồn ma không lập trường, những nụ cười thoáng qua rồi biến mất, những lời hay không thể kiểm chứng, những lời hứa không thể thu nhận.

Rất lâu rồi chúng ta đều lấy lập trường ý thức hệ nào đó để quyết định sự hướng về tình cảm của mình, mà tiểu nhân trong chuyện này lại là kiểu có cũng được mà không có cũng chẳng sao, cho nên rất dễ lấy lòng cả hai mặt cùng một lúc, chí ít thì cũng bị cả hai mặt nhìn nhận là người bạn láng giềng ở trạng thái trung gian.

Chúng ta chán ghét sự u mê, nhưng chỉ số thông minh của tiểu nhân không thấp; chúng ta chán ghét sự dã man, nhưng trong đa số các trường hợp tiểu nhân không làm những chuyện ngu ngốc đẫm máu. Kết quả là, chúng ta soi mói khắc nghiệt đối với đủ mọi thành phần, nhưng lại duy chỉ bỏ qua cho tiểu nhân.

Thứ hai, sự dây dưa về mặt tình cảm.

Tiểu nhân rất giỏi chơi trò chơi tình cảm, điều này đánh trúng tâm đen của rất nhiều người tốt mải miết mưu sự lập công mà cảm thấy cô độc.

Điểm khác biệt giữa tiểu nhân và người bình thường trong vấn đề này là: giao lưu tình cảm của người bình thường bắt đầu từ việc bộc lộ nội tâm của bản thân, còn trò chơi tình cảm của tiểu nhân lại bắt đầu từ việc phỏng đoán nhu cầu của đối phương. Tiểu nhân thường phỏng đoán rất chuẩn, mọi người lập tức sa vào cạm bẫy của chúng, hiểu lầm chúng là tri kỷ. Tiểu nhân chính là kiểu người không có lấy một người bạn thực sự nhưng từng có rất nhiều người hiểu lầm họ là tri kỷ.

Đến sau này, mọi người cũng sẽ dần nhận ra sự thật của bọn chúng, nhưng vì tình xưa nghĩa cũ vương vấn, nên không tiện trở mặt ngay lập tức.

Tôi cảm thấy trong lịch sử Trung Quốc, hai vị đại tướng quốc cực kỳ có khả năng nhận ra tiểu nhân trong trận mê hồn trận tình cảm chính là: Quản Trọng và Vương An Sĩ. Danh tiếng hiền tài muôn đời của họ, một nửa nằm ở sự đề phòng của họ đối với tiểu nhân.

Khi Quản Trọng phò tá Tề Hoàn Công, Tề Hoàn Công vô cùng cảm động nói với ông rằng: "Bên cạnh quả nhân có ba kẻ trung thành nhất, một kẻ vì hầu hạ quả nhân mà tự nguyện làm thái giám, tự hoạn chính mình; một kẻ đến làm bề tôi cho quả nhân rồi suốt mười lăm năm không về nhà thăm cha mẹ; một kẻ còn lợi ích hơn, vì để tẩm bổ cơ thể cho quả nhân mà thậm chí đã giết cả con trai mình nấu thành canh dâng cho quả nhân!"

Quản Trọng nghe xong liền nói: "Những kẻ này không thể gần gũi, hành vi của bọn chúng đều vi phạm tình cảm bình thường của con người, thì còn bàn gì đến lòng trung thành với ngài nữa?" Tề Hoàn Công nghe lời Quản Trọng, đuổi ba tên tiểu nhân này khỏi triều đình.

Sau khi Quản Trọng qua đời, ba tên tiểu nhân này quay trở lại, quả nhiên làm cho trời đất đảo lộn.

Vương An Sĩ cả đời gặp phải rất nhiều tiểu nhân, khó mà kể hết, để lại cho tôi ấn tượng sâu sắc nhất là gián nghị đại phu Trình Sư Mạnh, có hôm ông ta vậy mà lại nói với Vương An Sĩ rằng, điều ông ta căm hận nhất hiện nay là cơ thể mình càng ngày càng khỏe mạnh, mà nội tâm của ông ta lại muốn chết sớm. Vương An Sĩ rất lấy làm lạ, hỏi tại sao, ông ta nói: "Tôi chết trước, ngài sẽ viết bia mộ cho tôi, để lưu truyền đời sau chứ."

Vương An Sĩ nghe xong liền cân định được sức nặng nhân cách của kẻ này, không thèm đếm xỉa nữa.

Chỉ có như Quản Trọng, Vương An Sĩ, thì trận mê hồn trận tình cảm do tiểu nhân giăng ra mới có thể phá bỏ; nhưng đối với rất nhiều nhân vật mà nói, nghe vài lời hay là tâm can mềm nhũn ra, tiểu nhân muốn thuần hóa họ dễ như trở bàn tay.

Thứ ba, sự sợ hãi về mặt tâm lý.

Tiểu nhân và người lương thiện thường có một "thời kỳ mật ngọt" tình cảm ngắn hoặc dài. Khi người lương thiện bắt đầu nhận ra đôi chút, thì cũng là lúc thời kỳ làm mình làm mẩy của tiểu nhân kéo đến.

Nói một cách công bằng, đối với việc làm mình làm mẩy của tiểu nhân, đa số mọi người đều cảm thấy sợ hãi. Tiểu nhân thực tế gan nhỏ đến đâu mặc kệ, nhưng lúc làm mình làm mẩy lại mang theo một thứ biểu tượng liều mạng. Người tốt dẫu chưa chắc đã sợ chết, nhưng chết cũng phải chết ở chỗ ra ngô ra khoai; đi liều mạng với tiểu nhân, hắn hắt lên người bạn một bồn nước bẩn trước, đảo lộn thị phi khiến bạn trở thành đồng loại với hắn, giống như bị kéo vào một vũng bùn lăn lộn đến nỗi chẳng nhìn rõ mặt mũi ai nữa, cái chết như thế thì uất ức biết bao!

Cho nên, lũ tiểu nhân bằng sự dơ bẩn của mình, bày ra một trận đồ hỗn loạn đáng sợ hơn bất kỳ chiến trường thực sự nào trên thế giới, khiến cho dẫu là dũng tướng gan góc đến đâu cũng chỉ đành lui bước ba xá.

Trong rất nhiều trường hợp tiểu nhân không đấu võ mồm với bạn mà là bám dai dẳng không buông. Bọn chúng biết bạn không có ngần ấy thời gian, ngần ấy mồm mép, ngần ấy sự kiên nhẫn, ngần ấy cảm xúc, bọn chúng biết bạn dẫu có nổi giận cũng có lúc nguội đi, chỉ cần tiếp tục bám dai dẳng thì thế nào cũng sẽ có lúc ý chí của bạn chạm đến giới hạn. Bọn chúng có lẽ từng nhìn thấy bức tượng điêu khắc nổi tiếng của Hy Lạp cổ đại mang tên "Laocoon", cha con vị lực sĩ nếm mùi vị bị con rắn dài trơn tuột siết chặt đến mức kêu la cũng không phát ra nổi âm thanh. Hãy nghĩ đến bức tượng điêu khắc ấy xem, bạn có sợ không?

Có pháp luật nào quản tiểu nhân không? Rất khó. Tiểu nhân cơ bản là không phạm pháp. Đây chính là điểm khiến tiểu nhân càng khiến người ta cảm thấy đáng sợ hơn. Tên tiểu nhân vô lại Ngưu Nhị trong "Thủy Hử" bám dính lấy anh hùng Dương Chí, Dương Chí trốn tránh mãi mà không tránh thoát, đành phải giết hắn ta, thế nhưng kẻ phạm pháp lại là Dương Chí, chứ không phải Ngưu Nhị.

Tiểu nhân dùng sinh mạng đê hèn dính chặt lấy một sinh mạng cao quý, sinh mạng cao quý sở dĩ cao quý nằm ở chỗ không chịu nổi sự nhục nhã, thế nhưng sinh mạng cao quý muốn không chịu nhục nhã thì phải trả cái giá bằng sinh mạng, một khi trả giá rồi thì người ta mới phát hiện ra chiếc cân sinh mạng mất cân bằng nghiêm trọng.

Sự mất cân bằng này lại quay ngược lại phổ biến hóa một nỗi sợ hãi mới trong xã hội: so đo chấp nhặt với tiểu nhân là điều không đáng. Câu tục ngữ thịnh hành trong xã hội Trung Quốc "Ta trêu không nổi, chẳng lẽ trốn không nổi sao" thực sự đong đầy tâm trạng bất lực sau vô số lần thất bại. Ai nấy đều hiểu rõ, câu nói này không nói về việc trốn tránh kẻ trộm, không nói về việc trốn tránh tai họa, mà là trốn tránh tiểu nhân. Người tốt đều trốn tránh tiểu nhân, lâu dần, tiểu nhân bị một số kẻ vô tri ngưỡng mộ, đội ngũ của bọn chúng ngày một bành trướng.

Thứ tư, sai lầm về mặt chiến lược.

Rất nhiều nhân vật khá giả trong lịch sử Trung Quốc thường xuyên sản sinh ra sai lầm về mặt chiến lược trong vấn đề đối xử với tiểu nhân. Trên mối quan hệ giữa đạo và thuật, họ tuy sùng bái đạo, nhưng vì sự trói buộc của toàn bộ thể chế, nên không thể thực sự hành đạo, cuối cùng đều chuộng thuật, mang tiếng là mưu lược, thực chất là chủ nghĩa thực dụng chính trị.

Một đặc trưng lớn của chủ nghĩa thực dụng chính trị này, chính là dùng thủ đoạn của tiểu nhân để đối phó với kẻ địch chính trị. Làm như vậy thoạt nhìn thì có hiệu quả rõ rệt, kỳ thực hậu quả nghiêm trọng. Kẻ địch chính trị chưa chắc đã là tiểu nhân, lợi dụng tiểu nhân để đối phó với kẻ địch chính trị, xét ở một ý nghĩa nào đó chính là lợi dụng tiểu nhân để tiêu diệt quân tử bất đồng chính kiến, đây là một sự tổn thất lớn trong việc kiến thiết văn minh.

Nếu là lợi dụng tiểu nhân để đối phó với tiểu nhân, vậy thì sẽ khiến nhóm tiểu nhân bị lợi dụng rơi vào địa vị được phát huy, một khi thành công, tư duy và logic hành vi của tiểu nhân sẽ được ban thưởng công trạng, phát dương quang đại.

Rất nhiều vị minh quân, đại thần hiền đạt trong lịch sử Trung Quốc thường hay sai lầm ở chỗ này, họ giành được thắng lợi cụ thể, nhưng quả ngọt chiến thắng lại tràn ngập độc dược do tiểu nhân rót vào. Họ chỉ hỏi quả ngọt thuộc về ai mà không tính toán tính chất của quả ngọt. Cho nên, vô số lần dẫu là sự thành công của người tốt đi nữa, cũng chưa chắc đã cấu thành sự tích lũy của văn minh.

Thứ năm, sự tương ứng về mặt linh hồn.

Có rất nhiều người, xét về tổng thể thì không thể tính là tiểu nhân, thế nhưng dưới tình thế và cảnh ngộ cụ thể, sâu thẳm linh hồn cũng sẽ ngấm ngầm thấm ra một chút cảm xúc tiểu nhân, điều này liền tương ứng với hành vi của đám tiểu nhân, trở thành trợ thủ và kẻ hùa theo trong những vụ làm loạn của tiểu nhân.

Tại sao tin đồn và lời nói dối lại có thị phần lớn đến vậy? Theo phán đoán lý trí bình thường, đại đa số tin đồn rất dễ vạch trần, thế nhưng vậy mà lại bị những kẻ có trí tuệ không quá thấp truyền bá diện rộng, nguyên nhân chỉ có thể nói rằng người truyền bá có một nhu cầu tiềm ẩn đối với tin đồn.

Chỉ cần nghĩ đến những đối tượng từng bị tin đồn công kích từ trước đến nay, đa số là những nhân vật có lý do để người khác ghen tị ngầm nhưng không có lý do để bị phỉ báng công khai, chúng ta là có thể hiểu được uẩn khúc trong đó. Tin đồn được thiết kế dành cho kẻ truyền tin, tin tin. Theo quan điểm của mỹ học tiếp nhận, sinh mạng của tin đồn bám rễ sâu thẳm trong lòng kẻ truyền tin, tin tin. Nếu không có cái rễ này, một lời tin đồn liền giống như tiếng nói nhảm của trẻ con, lời ba hoa của ông già hủ lậu, thì sẽ có ảnh hưởng xã hội gì chứ?

Hết thảy người bình thường đều sẽ có lúc thất thế, trong lúc thất thế rất dễ nảy sinh tâm lý ghen tị, hễ nghe thấy kẻ đắc ý nào đó có vấn đề gì, trong lòng lập tức thu hoạch được một loại cân bằng đắc ý trộm rúc rích, chẳng màng đến thường thức và logic tối thiểu, cũng chẳng thèm điều tra hay kiểm chứng gì sất, lập tức hùa nhau nổi dậy, hình thành nên sự vây hãm.

Lại có một số người, ngày thường vẫn luôn tiếc nuối vì sự thiếu hụt của mình về mặt danh vọng và đạo đức, một khi tiểu nhân cung cấp cho một cơ hội có thể thu được sự bù đắp này trong quá trình công kích người khác, thì sau khi do dự đắn đo ba lần cũng sẽ thò đầu rụt cổ bước ra, trở thành đồng bọn của tiểu nhân.

Nếu chỉ dừng lại ở nhu cầu nhỏ nhoi trong nội tâm muốn được thỏa mãn, thì sự sa ngã như vậy cũng có giới hạn, sự cảnh giác của lương tri sẽ khiến họ dứt áo bỏ đi. Thế nhưng cũng có một số người, ban đầu chỉ là sự đối lập nội tâm không nói rõ thành lời mà thôi, thế mà một khi đã kết hợp với tiểu nhân làm nên chuyện thì lại tự đắc tự kiêu, lương tri tê liệt, càng lún càng sâu, vậy thì họ cũng liền trở thành những tên tiểu nhân chính hiệu không thể cứu vãn nổi nữa.

Từ tầng ý nghĩa này mà nói, mảnh đất bí mật nhất của tiểu nhân, kỳ thực nằm trong nội tâm của mỗi chúng ta. Cho dù là kẻ từng nếm đủ cay đắng khổ sở do tiểu nhân mang lại, hễ lơ đễnh một cái cũng sẽ dọn ra khoảng trống cho tiểu nhân ở một góc tinh thần nào đó của chính mình.

Năm

Vậy thì, rốt cuộc nên làm thế nào đây?

Hiển nhiên không có phương thuốc tiên tiêu diệt tiểu nhân. Trong vấn đề này, những việc chúng ta có thể làm rất ít.

Tôi cho rằng, điều cốt lõi nhất là phải không ngừng mở rộng đội ngũ quân tử, thay đổi tỷ lệ số lượng giữa quân tử và tiểu nhân. Nhất định cần phải có một nhóm người trở thành quân tử tương đối thuần túy, mà không bị bất kỳ sinh thái tiểu nhân nào cám dỗ.

Tiêu chuẩn cổ đại của quân tử, tức là sự khác biệt ban đầu giữa họ và tiểu nhân, tổ tiên chúng ta sớm đã có những giáo huấn, ví dụ như "Quân tử hoài đức", "Quân tử đản đãng đãng", "Quân tử cầu chư kỷ", "Quân tử thành chi nhân mỹ", "Quân tử hòa nhi bất đồng", "Quân tử chu nhi bất bỉ", v.v... Những giáo huấn này, đã miêu tả kinh điển đối với phong thái, mục tiêu và sinh thái của quân tử. Tiêu chuẩn hiện đại của quân tử, thì phải bồi đắp thêm một loạt tiêu chuẩn giá trị được toàn nhân loại công nhận trên cơ sở này, chẳng hạn như nhân quyền, nhân đạo, dân chủ, tự do, tương trợ, từ thiện, bảo vệ môi trường, v.v..., và từ đó phô bày ra phong thái quan tâm đến chúng sinh, hy sinh bản thân, ôn hòa kiên nghị, quang minh lỗi lạc hơn nữa.

Hành tích của quân tử thực thụ, là một trải nghiệm nhân sinh vô cùng tốt đẹp. Chỉ cần dốc lòng dấn thân, rất nhanh là có thể phát hiện ra, bản thân chẳng còn sợ hãi bất cứ thứ gì nữa. Quá khứ muốn làm quân tử mà do dự, há chẳng phải là vì sợ tiểu nhân sao? Một khi đã trở thành quân tử chân chính, nỗi lo lắng này sẽ không còn tồn tại nữa.

Không còn sợ hãi tất cả những gì chúng ta từng sợ hãi. Không còn sợ đám đông tàn nhẫn, không còn sợ rước họa vào thân, không còn sợ bầy ruồi nhặng vây quanh, không còn sợ cống rãnh ngõ tối, không còn sợ ánh mắt đói khát lúc nào cũng mong mỏi một phong trào chỉnh đốn con người mới, không sợ nghe lén, không sợ đe dọa, không sợ cười nham hiểm, mà chỉ dùng phương thức rõ ràng hơn, vang dội hơn, để phơi bày ranh giới giữa cao quý và hèn kém trên nhân cách, phẩm hạnh.

Ngoài ra, có một việc cụ thể có thể làm. Tôi chủ trương mọi người cùng nhau nghiêm túc nghiên cứu vấn đề tiểu nhân từ lịch sử đến hiện thực, tiếp tục bàn luận tập trung về vấn đề này, thế nào cũng có ích.

Lại nhớ đến Moliere - người viết "Lão hà tiện". Ông chưa từng nghĩ đến việc căn trị cái thói hư tật xấu hà tiện đã tồn tại từ xa xưa trong con người, nhưng ông đã mổ xẻ thói hà tiện trong vở kịch của mình triệt để đến thế, cay độc đến thế, cụ thể đến thế, khiến cho người ta sau này hễ gặp phải sự hà tiện, hoặc khi trong lòng mình lại nảy sinh sự hà tiện, liền sực nhớ ra hình như đã từng gặp ở đâu đó, thế là tiếng cười trong rạp hát cũng sẽ vang lên bên tai họ một lần nữa. Tiếng cười của ngông cuồng đông đảo người khiến họ hiểu được thị phi trên mức độ lương tri của con người. Họ mỉm cười trong tiếng cười, nhân tính bình thường cũng lặng lẽ nhích lên một bậc nhỏ.

Thói hà tiện nhẹ nhàng hơn vấn đề tiểu nhân mà tôi nói rất nhiều. Xét thấy tiểu nhân tàn phá nghiêm trọng ngày hôm qua và hôm nay của dân tộc chúng ta, với sự nhỏ bé như chúng ta, liệu có thể giống như Moliere đem hành vi cử chỉ, phương thức tâm lý của tiểu nhân phơi bày trước thế gian bằng phương thức phổ biến nhất, rồi sau đó để mọi người ngộ ra đôi chút hay không?

Nghiên cứu tiểu nhân là để nhìn cho rõ tiểu nhân, định vị cho bọn chúng, để tránh việc bọn chúng tiếp tục xuất hiện ở mọi ngóc ngách trong cuộc sống của chúng ta theo phương thức hỗn loạn vô trật tự, khiến cho mọi người không sao đỡ nổi. Nghiên cứu chỉ dừng lại ở nghiên cứu, cố gắng đừng tranh cãi với bọn chúng. Tranh cãi khiến bọn chúng tăng trọng, nghiên cứu khiến bọn chúng mất trọng lượng.

Dẫu tiểu nhân hãy còn chưa được định nghĩa, nhưng tôi đã nhìn thấy một định nghĩa liên quan đến tiểu nhân. Một học giả người Mỹ nói rằng:

Cái gọi là thời đại vĩ đại, chính là thời đại mà mọi người đều không thèm đếm xỉa đến tiểu nhân.

Định nghĩa này vô cùng đặc sắc. Tiểu nhân lúc nào cũng có, nhưng địa vị của bọn chúng lại tỷ lệ nghịch với trọng lượng của bản thân thời đại. Đã đành chuyên chế cực quyền và thời loạn chính trị đã tạo ra tiểu nhân, đã đành ý thức đám đông và tâm lý sợ hãi đã dung dưỡng tiểu nhân, vậy thì, nếu xuất hiện một áp suất tinh thần mạnh mẽ, khiến tiểu nhân rút lui từ trung tâm ra vùng rìa trong xã hội, từ vị trí cao giáng xuống vị trí thấp, từ kẻ thống trị biến thành kẻ thừa thãi, thì thời đại này đã đang hướng đến sự vĩ đại.

Thời đại của chúng ta đã xuất hiện một số xu hướng tốt. Nhịp điệu thời đại tiến nhanh, tầm nhìn toàn cầu rộng mở vô tận, dần dần khiến cho hành vi của rất nhiều tiểu nhân ngày càng mất đi hiệu lực. Những sự việc làm ầm ĩ mấy năm trước, giờ nhìn lại toàn bộ đều biến thành trò cười. Đặc biệt là những "chuyên gia đại phê phán" nổi tiếng làm trò hề quậy phá người khác, ngay cả cái tên cũng hoàn toàn bị mọi người lãng quên.

Thế nhưng, thời đại của chúng ta rõ ràng vẫn còn khoảng cách với sự vĩ đại. Mọi người đều đã phát hiện ra, khoảng cách chủ yếu nằm ở phương diện tinh thần văn hóa; điều mà mọi người chưa phát hiện ra là, những người sáng tạo tinh thần văn hóa kỳ thực không ít, thế nhưng vẫn đang bị tiểu nhân gặm nhấm. Dân quan dân chúng Trung Quốc tuy đã chán ngấy tiểu nhân, thế nhưng, tầm nhìn bị tiểu nhân lôi kéo qua lại trong suốt bao nhiêu năm qua, cho đến nay vẫn chưa khôi phục lại được chức năng ngước nhìn tinh thần văn hóa. Kết quả là, tiểu nhân bị lạnh nhạt, mà tinh thần văn hóa cũng bị lạnh nhạt theo.

Tôi tin rằng, sự lạnh nhạt hai chiều này chỉ là một quá trình tạm thời.

Cuối cùng tôi bắt buộc phải bổ sung một quan điểm thì mới có thể kết thúc bài viết này, đó là: mặc dù tiểu nhân gieo vạ lâu dài trên tổng thể, nhưng xét về sinh mạng cá nhân của họ, đa số cũng là những kẻ đáng thương, bao gồm cả tiểu nhân kiểu văn pi khiến người ta chán ghét nhất, chẳng qua cũng chỉ là một lũ kẻ thất bại và chán nản uống nhầm "sữa sói". Bọn chúng, vẫn còn khả năng được cứu rỗi.

Lạnh nhạt bọn chúng, gác xép bọn chúng, rồi cứu rỗi bọn chúng, đây chính là trách nhiệm của quân tử đương thời.

Nói cho cùng, bọn chúng là một đám trẻ lớn lên trong môi trường thiếu vắng sự quan tâm yêu thương, cho nên cũng đáng được quan tâm yêu thương. Điều chúng ta miệt thị, là phương thức làm ác trước đây của bọn chúng, cùng với trạng thái tập hợp của bọn chúng trong lịch sử.