1、Hào kiệt chi sĩ

Nhắc đến hào kiệt, lại nghĩ đến tuấn kiệt. Có câu nói "Kẻ thức thời mới là tuấn kiệt", có người cho rằng câu này có chút cơ hội chủ nghĩa, thức thời mà, gió chiều nào che chiều ấy. Thế nhưng, hào kiệt được nhắc đến trong "Mạnh Tử" lại mang một quan niệm hoàn toàn khác.

Mạnh Tử viết: "Đợi Văn Vương rồi sau mới hưng khởi, phàm dân dã. Nhược phu hào kiệt chi sĩ. Tuy vô Văn Vương do hưng." ("Mạnh Tử - Tẫn tâm thượng") Mạnh Tử nói: "Những kẻ đợi có Châu Văn Vương xuất hiện rồi mới phấn chấn lên, đó chỉ là dân thường. Còn như những bậc thật sự kiệt xuất, dù không có Châu Văn Vương xuất hiện, cũng có thể phấn đấu vươn lên."

Trong xã hội truyền thống, người dân thường do bị hạn chế bởi kiến thức và môi trường, nên khả năng tự chủ khá kém, vì thế từ đại sự quốc gia cho đến lựa chọn cá nhân, đều phải dựa vào những nhà lãnh đạo xuất chúng, giống như bầy cừu chờ đợi sự dẫn dắt của người chăn cừu. Do đó, câu nói "Đợi Văn Vương rồi sau mới hưng khởi, phàm dân dã" của Mạnh Tử có thể coi là một sự miêu tả vô cùng khách quan. Thế nhưng, Châu Văn Vương đã làm những gì mà có thể khiến bách tính phấn chấn lên? Chính là thi hành nhân chính.

Cuối thời Thương Chu, Trụ Vương bạo ngược vô đạo, bách tính rơi vào cảnh nước sôi lửa bỏng. Đa số mọi người nếu không hùa theo Thương Trụ, thì cũng chán nản thất vọng, cho rằng thế gian không có công bằng và chính nghĩa, thiện ác chẳng có báo ứng thích đáng. Cho nên thời đó có rất nhiều người ẩn mình trong dân gian, trốn ra bờ biển, thậm chí ẩn náu vào chốn thâm sơn cùng cốc, đợi có một vị lãnh đạo nhân đức xuất hiện, dẫn dắt đất nước quay lại con đường đúng đắn. Châu Văn Vương thực thi rất nhiều chính sách chăm sóc bách tính, tiếng tăm rất tốt. Ông khiến cho người làm việc thiện được báo thiện, kẻ làm điều ác chịu trừng phạt, trong "Mạnh Tử" có nhắc đến việc ông đặc biệt đối xử tốt với người già, đẩy mạnh rất nhiều biện pháp phụng dưỡng người cao tuổi. Do đó, rất nhiều người vừa nghe tin Châu Văn Vương thi hành nhân chính liền phấn chấn hẳn lên.

Mạnh Tử cho rằng những người vì thế mà phấn chấn lên chỉ là dân thường, chứ không phải hào kiệt. Bậc hào kiệt chân chính là dù không có Châu Văn Vương, bản thân vẫn phải phấn chấn. Tại sao vậy? Bởi vì tư tưởng Nho gia có một nguyên tắc cơ bản, đó là mỗi một con người đều là chủ thể đạo đức, chủ thể đạo đức có một nguồn sức mạnh nội tại, sức mạnh này không chỉ là sự chân thành, mà còn biểu hiện ra một loại dũng khí đạo đức, có thể tự mình phấn chấn, làm những việc mình nên làm, không bị ảnh hưởng bởi trào lưu bên ngoài. Do đó, bậc hào kiệt chân chính là dù thời đại sáng sủa hay tăm tối, cũng không quản việc có thánh hiền xuất hiện hay không, người ấy vẫn có thể tự lập tự cường. Anh ta chịu trách nhiệm cho bản thân, trau dồi nhân cách của mình hướng đến cảnh giới hoàn mỹ, sẽ dựa vào trí tuệ và lòng bác ái của mình, phấn đấu làm nên sự nghiệp, khai mở ra cục diện lý tưởng cho cá nhân và đất nước. Kiểu anh hùng tạo thời thế này là người rất đáng để chúng ta kính trọng và noi theo. Thế nhưng, nếu chỉ làm được điểm này, Mạnh Tử cho rằng vẫn chưa đủ, vậy còn phải làm được điều gì nữa?

Ở ngôi nhà rộng lớn nhất thiên hạ, đứng ở vị trí chính trực nhất thiên hạ, đi trên con đường lớn rộng mở nhất thiên hạ. Đạt được chí hướng, thì cùng bách tính đi theo con đường lớn; không đạt được chí hướng, thì một mình đi trên con đường của mình. Phú quý không thể làm sa đọa, nghèo hèn không thể làm thay đổi, uy vũ không thể làm khuất phục, thế gọi là đại trượng phu. ("Mạnh Tử - Đằng Văn Công hạ")

Ở ngôi nhà rộng lớn nhất thiên hạ, là nhân; đứng ở vị trí chính trực nhất thiên hạ, là lễ; đi trên con đường lớn rộng mở nhất thiên hạ, là nghĩa. Mạnh Tử cho rằng, một con người chỉ cần làm được nhân, lễ, nghĩa, thì đi đến bất cứ nơi nào trong thiên hạ, cũng đều có thể đứng vững được. Tại sao? Khổng Tử nói: "Đức bất cô, tất hữu lân." Người có đức hạnh sẽ không cô đơn, ắt có người đến ủng hộ. Bởi vì bản tính con người là hướng thiện, con người ở bất kỳ đâu cổ kim ngoài nội đều giống nhau. Sau đó, khi bạn đắc chí, cũng chính là lúc kẻ sĩ có cơ hội làm quan, thì hãy cùng bách tính bước đi trên con đường chính nghĩa; nếu không có cơ hội, thì ít nhất cũng có thể một mình bước đi trên con đường chính nghĩa, giữ mình trong sạch. "Độc thiện kỳ thân" không phải là không qua lại với người khác, mà là tôi tự tu dưỡng bản thân cho tốt trước, chờ đợi thời cơ đến, gọi là "cư dị dĩ đãi thời".

Ba câu tiếp theo "Phú quý bất năng dâm, bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất", từ ngàn đời nay vẫn luôn được người Trung Hoa ca ngợi tấm tắc. "Phú quý bất năng dâm" có nghĩa là ở trong chốn phú quý, không thể làm mê loạn tâm trí ta. Những thành tựu ở thế gian rất dễ khiến con người ta mê muội, càng lún càng sâu, theo đuổi vật chất mà không biết quay đầu, thậm chí phóng túng dục vọng tổn hại thân thể, đến mức không thể thu xếp nổi. "Bần tiện bất năng di" lại là tình huống ngược lại, khi đang ở trong cảnh nghèo hèn khốn cùng, bó tay hết cách, có nên từ bỏ hay thay đổi nguyên tắc làm người của mình không? Tuyệt đối không, tiết tháo của con người vào lúc gian nan nguy vong là lúc được thử luyện và chứng minh rõ ràng nhất, chúng ta chính nên nắm bắt cơ hội này, nếm trải niềm vui mà Khổng Tử và Nhan Hồi từng nói. "Uy vũ bất năng khuất" chính là khi phải đối mặt với quyền thế và bạo lực, liệu có thể khiến ta khuất phục không? Không thể. Chỉ cần tôi "tự phản nhi súc", khẳng định bản thân đứng về phía chính nghĩa, thì bắt buộc phải kiên định lập trường, để chính nghĩa nhờ vào hành động của tôi mà được giương cao.

Từ đó có thể thấy, phú quý, bần tiện, uy vũ đều là những thứ ngoại vật đặt lên thân ta, thế nhưng trong nội tâm ta lại có một chủ tể, có một sự tự giác đạo đức, cho nên sự thay đổi của hoàn cảnh bên ngoài không thể ảnh hưởng đến ta. Mạnh Tử gọi một cảnh giới như vậy là "đại trượng phu", cũng chính là bậc hào kiệt chân chính. Đương nhiên "đại trượng phu" tuyệt đối không chỉ có nam giới, xã hội thời xưa phụ nữ ít có cơ hội được học tập và phát triển trong xã hội hơn. Bây giờ thời đại đã khác, nam nữ bình quyền, không phân biệt nam nữ, chỉ cần một người có thể tự giác nhận thức được sự tôn nghiêm nội tại, chân thành đối diện với bản thân, làm những việc hợp với nhân, lễ, nghĩa, trong ba hoàn cảnh phú quý, bần tiện, uy vũ mà không hề thay đổi nguyên tắc, thì chính là đại trượng phu, chính là hào kiệt. Đại trượng phu và hào kiệt chưa chắc đã phải là lập công lớn dựng nghiệp lớn, mà là có thể thiết lập được tính chủ thể trong sinh mệnh của chính mình.

2、Noi theo Nghiêu Thuấn

Nho gia rất thích lấy Nghiêu Thuấn làm nhân vật điển mẫu, Mạnh Tử lại càng như vậy. Khi Mạnh Tử đến nước Tề, lúc đó Tề Tuyên Vương vẫn chưa gặp ông, bèn phái người đi xem thử rông mạo Mạnh Tử trông như thế nào.

Trữ Tử viết: "Vương sử nhân gián phu tử, quả hữu dĩ dị ư nhân hồ?" Mạnh Tử viết: "Hà dĩ dị ư nhân tai? Nghiêu Thuấn dữ nhân đồng nhĩ." ("Mạnh Tử - Ly Lâu hạ")

Trữ Tử nói: "Tề vương phái người đến thám thính tiên sinh, quả thực có điểm gì khác biệt với người thường không?" Mạnh Tử nói: "Có gì khác biệt với người thường đâu? Nghiêu Thuấn cũng giống như người bình thường mà thôi."

Tề vương muốn biết một học giả lớn có tiếng tăm quốc tế như Mạnh Tử, tướng mạo có gì đặc biệt lắm không, hoặc thói quen sinh hoạt có khác người không, ví dụ như có ra vẻ đạo mạo nghiêm nghị, mở miệng ra là nhân nghĩa đạo đức mỗi ngày hay không. Kết quả là Mạnh Tử nói, sao tôi lại có thể khác với người khác được chứ? Ngay cả Nghiêu Thuấn cũng giống như người bình thường mà thôi. Nói cách khác, đã đỗi những bậc thánh nhân như Nghiêu Thuấn mà cũng chẳng có gì khác biệt với người phàm, vậy thì ai ai cũng có hy vọng trở thành Nghiêu Thuấn rồi.

Có một người tên là Tào Giao sau khi nghe được câu nói này, bèn cất công chạy đến thỉnh giáo Mạnh Tử. Hòng nói: "Ai cũng có thể trở thành Nghiêu Thuấn, có lời nói như vậy sao?" Mạnh Tử nói: "Có chứ!" Tào Giao bèn hỏi: "Tôi nghe nói Châu Văn Vương cao mười thước, Thương Thang cao chín thước, hai người bọn họ đều từng làm đế vương, mà tôi Tào Giao đây cao chín thước bốn tấc, đứng ở giữa hai người này, sao tôi lại chỉ biết ăn cơm thế này?" Thật sự mà nói, nghe thấy câu hỏi kiểu này, ai nấy cũng đều cảm thấy chóng mặt cả đầu óc. Chiều cao thì có liên quan gì đến thành tựu cơ chứ? Đâu phải đang chơi bóng rổ. Thế mới thấy con người Tào Giao này thật thà đến mức đáng yêu. Mạnh Tử trả lời anh ta thế nào?

Nghiêu, Thuấn chi đạo, hiếu đễ nhi dĩ hĩ. Tử phục Nghiêu chi phục, tụng Nghiêu chi ngôn, hành Nghiêu chi hành, thị Nghiêu nhi dĩ hĩ. Tử phục Kiệt chi phục, tụng Kiệt chi ngôn, hành Kiệt chi hành, thị Kiệt nhi dĩ hĩ. ("Mạnh Tử - Cáo tử hạ")

Con đường chính của Nghiêu và Thuấn, chẳng qua chỉ là hiếu và đễ mà thôi. Con mặc áo của Nghiêu, tụng lời của Nghiêu, làm việc của Nghiêu, thì đó chính là Nghiêu rồi. Con mặc áo của Kiệt, tụng lời của Kiệt, làm việc của Kiệt, thì đó chính là Kiệt rồi.

Kiệt, chính là Hạ Kiệt, một trong những kẻ tồi tệ nhất thời cổ đại. Nghiêu là thánh nhân, một trong những người tuyệt vời nhất. Mạnh Tử cho rằng, một người học theo người khác, bất kể là học hư hay học tốt, thì đều bắt đầu từ việc mô phỏng bề ngoài, rồi mới đến biểu hiện lời nói hành động, từng bước một bám sát theo mà học, người ta làm thế nào, mình làm thế theo, lâu dần thì bản thân cũng sẽ trở nên giống người ta. Tào Giao rõ ràng là một người không thích suy nghĩ cho lắm, cho nên mới hỏi ra được những câu hỏi như vậy. Còn câu trả lời của Mạnh Tử là để nói cho anh ta biết một biện pháp đơn giản, chính là tìm một nhân vật điển mẫu để đi theo học tập, người ta làm thế nào, mình làm theo thế ấy, lâu dần, mình sẽ quên mất đây là điều mình học được, hay là việc do chính bản thân mình muốn làm. Ví dụ như làm việc thiện, làm lâu rồi, thì sẽ quên mất việc mình làm thiện là để chuốt lấy tiếng tăm, hay xuất phát từ đòi hỏi nội tại, đằng nào thì làm lâu thành thói quen, tự nhiên sẽ đi làm việc thiện. Từ đó có thể thấy, Mạnh Tử rất coi trọng "thói quen", tức là chỉ cần nỗ lực học tập và thực tiễn, kéo dài lâu ngày, tự khắc sẽ chuyển hóa sinh mệnh. Điều này cũng có đạo lý giống như câu "thói quen là bản tính thứ hai" mà người phương Tây hay nói.

Vậy thì, học tập Nghiêu Thuấn, nên bắt đầu học từ đâu? Mạnh Tử nói: "Nghiêu, Thuấn chi đạo, hiếu đễ nhi dĩ hĩ." Hiếu thảo với cha mẹ, hòa thuận với anh chị em chính là con đường phẳng lặng để chúng ta bước lên con đường của thánh nhân. Bởi vì lòng hiếu đễ xuất phát từ tình cảm nguyên thủy, tự nhiên của mỗi một con người. Nếu không hiếu không đễ, chúng ta làm sao có thể tiến lên để quan tâm người khác, phục vụ xã hội đây? Lại làm sao có thể bàn đến lý tưởng trị quốc bình thiên hạ được chứ? Thế nên Mạnh Tử khuyến khích Tào Giao hãy học từ hai chữ "hiếu đễ".

Tào Giao nghe Mạnh Tử nói vậy xong thì rất vui mừng. Anh ta nói, vậy tôi chuẩn bị đi yết kiến Tụ Quân đây. Ý là gì? Mạnh Tử là người nước Trâu, Tào Giao là người nước Trâu, lại còn là một người thân của quân vương nước Trâu, Trâu Quân chính là Trâu Mục Công. Tào Giao chạy đi gặp Trâu Quân, là muốn mượn một chỗ ở, để ở lại dưới môn hạ của Mạnh Tử học tập. Nhưng Mạnh Tử hình như không mấy mặn mà trong việc thu nhận người học trò này, cảm thấy con người này không chỉ căn tuệ có vấn đề, mà e là quyết tâm làm việc cũng có vấn đề. Cho nên Mạnh Tử đã nói một câu thế này:

Phu đạo nhược đại lộ nhiên, khởi nan tri nhiếp? Nhân bệnh bất cầu nhĩ. Tử quy nhi cầu chi, hữu dư sư. ("Mạnh Tử - Cáo tử hạ")

Đường đi của cuộc đời giống như con đường cái quan lớn, sao lại khó hiểu chứ? Chỉ sợ người ta không chịu tìm kiếm mà thôi. Con hãy quay về tự mình tìm kiếm, thầy giáo có rất nhiều đấy chứ.

"Đạo" tại sao lại giống như đường cái quan lớn? Bởi vì "Đạo" xuất phát từ lương tri trong nội tâm con người. Bạn chỉ cần chân thành đối diện với bản thân, sẽ phát hiện ra lương tri trong lòng vẫn luôn không ngừng yêu cầu bạn làm việc thiện, yêu cầu bạn thấy cha mẹ thì phải hiếu thảo, thấy vãn bối thì phải chăm sóc, bởi vì hiếu đễ là đạo lý cơ bản nhất để làm người. Bạn đối với cha mẹ có thể hiếu thảo, "kính già mình như kính già nhà người ta"; đối với vãn bối có thể chăm sóc, "yêu trẻ mình như yêu trẻ nhà người ta"; vậy thì đạt đến cảnh giới tinh thần của bậc thánh nhân như Nghiêu Thuấn còn có gì là khó nữa? Vấn đề nằm ở chỗ, rất nhiều người hoàn toàn không quay trở về nội tâm của mình, không chịu thể nghiệm lương tri của bản thân, mà luôn chú ý đến công lao sự nghiệp bên ngoài, ngưỡng mộ thành tựu của người khác, thậm chí đi khắp nơi bái kiến danh sư, tưởng rằng họ có thể chỉ điểm cho một tương lai tươi sáng. Trên thực tế thì sao? Về mặt kiến thức và kỹ năng, chúng ta nên khiêm tốn học hỏi người khác, và không khó để đạt được những thành tích cụ thể. Nhưng về mặt nguyên tắc làm người và phân biệt thiện ác, thì trước tiên nên lắng nghe sự chỉ dẫn từ lương tri trong nội tâm mình, và nỗ lực tuân theo. Nếu giữ vững được sự kiên trì bền bỉ, thì ai ai cũng có khả năng trở thành Nghiêu Thuấn.

3、Kết bạn với người xưa

Vật lấy loại mà tụ, người chia theo bầy đàn. Con người luôn lựa chọn những hội nhóm phù hợp với mình để giao du. Theo tuổi tác lớn dần, trải nghiệm tăng lên, phạm vi kết bạn ngày càng rộng mở. Đến bất cứ nơi nào, đều có những người bạn đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu, đây là một điều vui vẻ. Thế nhưng Mạnh Tử cho rằng điều này vẫn chưa đủ, một con người còn phải học cách kết bạn với người xưa. Tại sao vậy? Bởi vì con người ta có đôi khi không tránh khỏi cảm thấy lý tưởng của mình tìm không được người hưởng ứng trong hiện thực, lúc này những người cổ đại tâm ý tương thông rất có thể sẽ mang đến cho bạn rất nhiều sự an ủi và khích lệ.

Mạnh Tử vị Vạn Chương viết: "Nhất hương chi thiện sĩ tư hữu nhất hương chi thiện sĩ, nhất quốc chi thiện sĩ tư hữu nhất quốc chi thiện sĩ, thiên hạ chi thiện sĩ tư hữu thiên hạ chi thiện sĩ; dĩ hữu thiên hạ chi thiện sĩ γvi vị túc, hựu thượng luận cổ chi nhân. Tụng kỳ thi, độc kỳ thư, bất tri kỳ nhân, khả hồ? Thự dĩ luận kỳ thế dã. Thự thượng hữu dã." ("Mạnh Tử - Vạn Chương hạ")

Mạnh Tử nói với Vạn Chương rằng: "Bậc thiện sĩ ở một hương, thì kết bạn với bậc thiện sĩ ở một hương đó; bậc thiện sĩ ở một nước, thì kết bạn với bậc thiện sĩ ở nước đó; bậc thiện sĩ trong thiên hạ, thì kết bạn với bậc thiện sĩ trong thiên hạ; cho rằng kết bạn với bậc thiện sĩ trong thiên hạ vẫn chưa đủ, lại còn bàn ngược lên những người thời cổ đại. Ngâm thơ của họ, đọc sách của họ, mà không biết con người họ, thì có được không? Cho nên phải bàn về thời đại họ sống. Đó chính là kết bạn với người xưa vậy."

Chữ "thiện" trong "thiện sĩ" ý chỉ có biểu hiện tốt đẹp về mặt đức hạnh, cũng chính là làm một người tốt. Làm một người tốt chắc chắn sẽ có một số lý tưởng cao cả, một số nguyên tắc bắt buộc phải kiên trì. Lúc này nếu như bạn có thể ở trong phạm vi một hương, một nước, thậm chí là toàn thiên hạ, tìm được những người bạn tâm đầu ý hợp, tâm linh tương thông, thì không nghi ngờ gì nữa đó là một điều vô cùng may mắn. Thế nhưng nếu không tìm được thì cũng không sao cả. Bạn vẫn có thể kết bạn với người xưa. Kết bạn bằng cách nào? Trước tiên phải đi ngâm những bài thơ họ viết, đọc những cuốn sách họ soạn; bởi vì thơ ca sách vở đã bày tỏ tâm ý của họ, ghi chép lại lịch sử. Thế nhưng chỉ đọc thơ sách thôi vẫn chưa đủ, còn phải hiểu về thời đại họ sinh sống, cũng như những việc làm của họ trong môi trường thời đó. Giống như chúng ta đọc tiểu thuyết bình thường vậy, thứ nhất xem trong sách có những nhân vật nào, đã xảy ra chuyện gì; thứ hai xem những chuyện này có hợp logic hay không, đặc biệt là logic về mặt bản tính con người; thứ ba chính là đắm mình vào trong sách vở, tưởng tượng nếu tôi là một nhân vật nào đó trong đó, tôi sẽ phải làm thế nào; ví dụ như tôi học Lưu Bị hay là học Gia Cát Lượng. Mạnh Tử nói, chỉ có đọc sách kiểu như vậy, mới có thể thực sự kết bạn với người xưa.

Bản thân Mạnh Tử rất thích kết bạn với những nhân vật vĩ đại thời cổ đại như Nghiêu, Thuấn, Vũ. Mạnh Tử trong sách thậm chí còn miêu tả rất sinh động những chi tiết về việc cha, mẹ kế và em trai của Thuấn bức hại Thuấn ra sao, giống như thể chính ông đang đứng ở hiện trường tận mắt chứng kiến vậy. Có thể có được năng lực biểu hiện thế này, chứng tỏ Mạnh Tử đã hiểu rõ hoàn cảnh của Thuấn một cách vô cùng đầy đủ, bao gồm cả thời đại Thuấn sống, tính cách của ông, nguyên tắc đối nhân xử thế của ông v.v... Ví dụ như khi Thuấn làm Thiên tử, đã phong em trai mình làm vua nước Hữu Bì. Học trò của Mạnh Tử liền hỏi, Thuấn để cho người em trai tồi tệ như vậy đi làm quốc vương, chẳng phải người dân của nước đó sẽ gặp tai ương lớn hay sao? Mạnh Tử nói, Thuấn để em trai mình làm quốc vương, nhưng không giao cho cậu ta quyền lực thực tế; tìm cách phái quan lại phụ trách thu thuế, không cho cậu ta đụng đến tiền; tìm cách để quan lại phụ trách luật pháp, không cho cậu ta nhúng tay vào; thường xuyên triệu kiến em trai, khiến cho cậu ta không có thời gian làm việc xấu. Tại sao lại phải sắp xếp như vậy? Bởi vì Thuấn là Thiên tử, em trai của Thiên tử thì phải được phong làm quốc vương, đây là truyền thống từ thời cổ đại; thế nhưng không thể vì cậu ta là quốc vương, mà để mặc cậu ta tàn phá bách tính, cho nên Thuấn đã nghĩ ra đủ mọi cách, để giảm thiểu và tránh khỏi những mối hại do việc em trai làm điều xấu gây ra. Mạnh Tử có thể đặt mình vào hoàn cảnh của Thuấn để suy nghĩ như vậy, lại còn thấu hiểu tư tưởng và cách làm của ông, điều đó chứng tỏ ông quả thực đã kết bạn với Thuấn.

Chúng ta ngày nay học tập quốc học cũng giống như vậy, không chỉ là hoài niệm cổ xưa, nói những lời của người xưa mà thôi, mà là hy vọng được làm bạn với những vị triết gia vĩ đại như Khổng Tử, Mạnh Tử, Lão Tử, Trang Tử, thậm chí là làm bạn với những triết gia lớn phương Tây như Socrates, Plato, Kant, hiểu được thời đại họ đang sống, hiểu được cách họ đối mặt và xử lý vấn đề, đồng thời tưởng tượng nếu bản thân ở vào hoàn cảnh thời đó, liệu mình có đưa ra lựa chọn giống họ hay không, hay là sẽ có những suy nghĩ khác biệt. Đây chính là cái lợi của việc đọc sách, có thể đọc sách mà tưởng nhớ con người, được làm bạn với người xưa. Bởi vì một con người không những phải nhìn thấy hiện tại, mà còn bắt buộc phải hiểu về quá khứ và tương lai. Lúc này bạn sẽ phát hiện ra một số nguyên tắc và lý tưởng là mấy ngàn năm không hề thay đổi, ví dụ như bản tính con người hướng thiện mà chúng ta hay nói, làm việc thiện là vui vẻ nhất, bất kể bạn có thích hay không, có đồng tình hay không, thì đây đều là những yêu cầu chung của bản tính con người.

Trên thực tế, bản thân tôi rất thích kết bạn với người xưa. Tôi từng dịch cuốn sách "Tứ đại thánh triết", đây cũng là cuốn sách ảnh hưởng sâu sắc nhất đến tôi. Bốn vị thánh triết đó là Khổng Tử, Chúa Jesus, Socrates, Thích Ca Mâu Ni. Ở thời đại chúng ta thật sự không thể tìm được những người giống như họ. Ngày nay thật khó để thấy được những con người có nội hàm, có chiều sâu, những gì xã hội bày tỏ chỉ là dư luận, tuyên truyền, khẩu hiệu mà thôi, mục tiêu nhân sinh chính là hiện thực và công lợi. Cho đến khi tiếp xúc với cuốn sách này, mới phát hiện ra họ đều là những con người xuất chúng, là phân thủy nước của nhân loại, do đó đã thu nhận được rất nhiều tâm đắc và sự khích lệ từ đó. Cho nên, khi bạn cảm thấy thế giới quá nghèo nàn, quá sa đọa, chi bằng hãy chọn bạn trong số những người xưa, tùy theo sở thích cá nhân mà giao du với họ, như thế có thể nâng cao chí hướng của mình, không bị giới hạn bởi thời gian và không gian, khiến bản thân và người xưa có sự đồng điệu về tâm ý. Đây là năng lực đặc biệt của tâm linh nhân loại, đừng nên dễ dàng bỏ qua nó.

4、Kẻ có làm cũng sẽ được như thế

“Kẻ có làm cũng sẽ được như thế” là câu nói chúng ta thường dùng để tự khích lệ bản thân và người khác, xuất phát từ cuộc đối thoại giữa Mạnh Tử và Đằng Văn Công. Khi Đằng Văn Công làm thái tử, có một lần sang nước Sở, ghé qua nước Tống thì có dịp hội kiến với Mạnh Tử. Mạnh Tử bàn luận về đạo lý bản tính con người hướng thiện, câu nào câu nấy đều nhắc đến Nghiêu, Thuấn. Thái tử từ nước Sở trở về, lại đến yết kiến Mạnh Tử. Mạnh Tử lại đưa ra ví dụ về dũng sĩ Thành Cận của nước Tề và học trò Nhan Uyên của Khổng Tử để khích lệ ông ấy.

Thành Cận vị Tề Cảnh công viết: "Bỉ, trượng phu dã; ngã, trượng phu dã; ngô hà úy bỉ tai?" Nhan Uyên viết: "Thuấn hà nhân dã, dư hà nhân dã, hữu vi giả diệc nhược thị!" ("Mạnh Tử - Đằng Văn Công thượng")

Thành Cận nói với Cảnh công rằng: "Hắn ta, là nam tử hán; ta, cũng là nam tử hán, ta sợ hắn ta ở chỗ nào chứ?" Nhan Uyên nói: "Thuấn, là người thế nào? Ta, là người thế nào? Kẻ có làm cũng sẽ được như thế!"

Dũng sĩ cần phải chiến đấu, cần phải cạnh tranh, có đôi khi nhìn thấy người khác cao lớn hơn mình, thì trong lòng sinh ra sợ hãi, về mặt khí thế đã thua trước một bước. Thành Cận nói, người ta là một con người, ta cũng là một con người, nam tử hán đại trượng phu thì có gì mà phải sợ; tâm lý tự cho mình một loại tự tin trước, rồi sau đó mới có thể thể hiện bản lĩnh thật sự. Đây là về mặt thể lực, rất nhiều vận động viên cũng có phương pháp khích lệ tương tự. Còn điều Nhan Uyên nói chính là về mặt tu dưỡng đức hạnh, lấy Nghiêu Thuấn làm hình mẫu để học tập. Thuấn vốn không sinh ra trong gia đình đế vương, mà sinh ra trong một gia đình bình thường, trên thực tế còn là một gia đình có vấn đề, thế nhưng hoài bão của Thuấn rất lớn, sau này biểu hiện xuất sắc, trở thành bậc thánh nhân thời cổ đại. Thuấn cũng là người mà Mạnh Tử vô cùng khâm phục. Mạnh Tử nói lúc Thuấn còn trẻ sống trong chốn thâm sơn, cùng ở với cây cối đá đá, cùng dạo chơi với heo rừng hươu nai, chẳng khác gì những người nhà quê bình thường cả; thế nhưng khi ông nghe được một lời nói thiện, nhìn thấy một hành vi thiện, thì trong lòng lập tức trào dâng sức mạnh hướng thiện, "ào ạt không gì ngăn cản nổi", chặn thế nào cũng không chặn được, đem tất cả lời hay ý đẹp và hành động thiện của người khác áp dụng thực tiễn lên chính mình, cho nên mới thành tựu được đức hạnh vĩ đại.

Chúng ta đều biết đạo lý "lấy pháp ở bậc thượng", thành tựu của một con người, phải xem chí hướng của người đó lúc trẻ như thế nào. Trong lịch sử có rất nhiều ví dụ như vậy. Ví dụ như đại Nho nhà Minh Vương Dương Minh vào năm mười hai tuổi, có một ngày thỉnh giáo thầy giáo, hỏi rằng thế nào là việc hạng nhất trong thiên hạ? Thầy giáo nói, đọc sách thi đỗ trạng nguyên là việc hạng nhất. Thế nhưng Vương Dương Minh lại nói, chưa chắc đã phải vậy. Thầy giáo giật mình thắc mắc, thầm nghĩ đứa trẻ mười hai tuổi này còn có kiến giải gì đặc biệt nữa sao? Bèn hỏi cậu ta, con cho là thế nào? Vương Dương Minh nói, việc hạng nhất trong thiên hạ đáng lẽ phải là đọc sách làm thánh nhân. Trạng nguyên và thánh nhân có gì khác biệt chứ? Trạng nguyên mấy năm mới thi một lần, mỗi lần chỉ có một người. Nếu một con người định nghĩa thành công của bản thân ở sự cạnh tranh trong xã hội, hậu quả chắc chắn sẽ vô cùng thảm liệt, đúng như câu "một tướng công thành vạn xương khô", một người thành công thì bao nhiêu người thất bại đây! Cho nên Vương Dương Minh mới nói, mục tiêu đọc sách làm thánh nhân này rất hay, bởi vì ai ai cũng có thể trở thành thánh nhân, thánh nhân chẳng những không xung đột cạnh tranh lẫn nhau, trái lại còn giúp đỡ lẫn nhau. "Kẻ có làm cũng sẽ được như thế", chí hướng từ hồi nhỏ của Vương Dương Minh đã cao lớn như vậy, cho nên thành tựu mà ông đạt được sau này cũng vượt xa trạng nguyên.

Đương nhiên, năng lực của con người có hạn, không phải tất cả mọi việc trên thế giới này bạn đều có thể làm được, nhưng có một số việc rõ ràng nằm trong phạm vi năng lực của bạn, mà bạn lại không làm được, là vì bạn không chịu làm, không muốn làm, trên thực tế chỉ cần làm là sẽ thành công.

Việc gì vậy?

Viết: " Hiệp Thái sơn dĩ siêu Bắc hải, ngữ nhân viết: 'Ngã bất năng.' Thự thành bất năng dã. Vi trưởng giả chiết chi, ngữ nhân viết: 'Ngã bất năng.' Thự bất vi dã, phi bất năng dã." ("Mạnh Tử - Lương Huệ vương thượng")

Mạnh Tử nói: "Kẹp núi Thái Sơn nhảy qua biển Bắc, nói với người ta rằng: 'Tôi không làm được.' Đó thực sự là không làm được. Bẻ cành cho người lớn tuổi, nói với người ta rằng: 'Tôi không làm được.' Đó là không chịu làm, chứ không phải không làm được."

Mạnh Tử nói chuyện có đôi khi hơi khoa trương một chút, kẹp núi Thái Sơn nhảy qua biển Bắc, nghe có vẻ như thần thoại, sao có thể làm được chứ? Cho nên việc này không phải là tôi không muốn làm, mà là căn bản không thể nào làm được. Thế nhưng việc tôn kính trưởng bối của mình, cúi mình vái chào người lớn tuổi đại loại như vậy, lại là việc mà bất kỳ ai cũng có thể làm được. Chữ "chiết chi" biểu thị cho hành động cúi người vái chào, chữ "chi" trong cành cây thời cổ đại dùng chung với chữ "chi" trong tứ chi. Chúng ta hay nói bạn phải tôn kính trưởng bối, dùng lời của Mạnh Tử chính là "từ hành hậu trưởng giả", thong thả bước đi phía sau trưởng bối, để biểu thị bạn tôn kính người đó. Việc này bất kỳ ai cũng có thể làm được, bạn nói không làm được là đang kiếm cớ. Trên thực tế, sống ở trên đời này, có một số việc ví dụ như thăng quan phát tài, không phải ai ai cũng có thể thành công, nhưng về mặt tu dưỡng đức hạnh, bạn chỉ cần sẵn lòng làm, nhất định sẽ thành công. Bởi vì không có bất kỳ ai có thể nói rằng tôi không thể hiếu thảo, tôi không thể giữ chữ tín. Những việc kiểu này chỉ cần bạn muốn làm, bạn đi làm, nhất định sẽ làm được. Cho nên chúng ta thường xuyên phải tự hỏi bản thân, việc này là do tôi "không làm" hay là do tôi "không thể", nếu là tôi không thể, người khác sẽ thông cảm; nếu là tôi không làm, thì đó chính là trách nhiệm của tôi vậy.

5、Trời giáng đại nhiệm

Nhắc đến "Trời giáng đại nhiệm", rất nhiều người cho rằng chẳng có liên quan gì đến bản thân mình cả, đằng nào thì tôi cũng đâu phải những bậc đế vương tướng tướng, anh hùng hào kiệt gì cho cam, hà tất phải bận tâm suy nghĩ làm gì. Thế nhưng khi Mạnh Tử nhắc đến câu nói này, ông đã uyển chuyển áp dụng nó vào trong cuộc sống của mỗi một con người. Ông đã đưa ra rất nhiều ví dụ về các nhà lãnh đạo thời cổ đại.

Mạnh Tử viết: "Thuấn phát ư khàn mẫu chi trung, Phó Thuyết cử ư bản trúc chi giữa, Giao Cách cử ư ngư diêm chi trung, Quản Di Ngô cử ư sĩ, Tôn Thúc Ngao cử ư hải, Bách Lý Hề cử ư thị. Cố thiên tướng giáng đại nhiệm thị nhân dã, tất tiên khổ kỳ tâm chí, lao kỳ cân cốt, ngạ kỳ thể phu, không phạt kỳ thân, hành phất loạn kỳ sở vi, sở dĩ động tâm nhẫn tính, tằng ích kỳ sở bất năng." ("Mạnh Tử - Cáo tử hạ")

Mạnh Tử nói: "Thuấn dấy lên từ chốn ruộng rẫy, Phó Thuyết được cất nhắc từ chốn xây tường, Giao Cách được cất nhắc từ chốn buôn cá bán muối, Quản Di Ngô được cất nhắc từ ngục tù, Tôn Thúc Ngao được cất nhắc từ chốn bờ biển, Bách Lý Hề được cất nhắc từ chốn chợ búa. Cho nên trời sắp giao phó đại nhiệm cho người này, nhất định trước tiên phải làm cho tâm chí họ đau khổ, gân cốt họ nhọc nhằn, da thịt họ đói khát, thân thể họ túng thiếu, làm cho những việc họ làm đều trái ý muốn, dùng cách đó để làm rung động tâm can, tôi luyện tính nhẫn nại, từ đó gia tăng những năng lực mà họ còn thiếu."

Gia cảnh của Thuấn nghèo khó, khi trẻ cày cấy ở Lịch Sơn, đánh cá ở Lôi Trạch, bôn ba khắp nơi để kiếm sống nuôi gia đình. Phó Thuyết là vị thánh nhân mà Thương vương Vũ Đinh từng mơ thấy, lúc đó ông đang thụ hình xây tường, sau này trở thành tể tướng, nhà Thương đại trị. Giao Cách từng là bề tôi của Thương Trụ, nghe nói là nhân tài do Châu Văn Vương phát hiện ra. Quản Di Ngô (Quản Trọng) đi theo công tử Củ thất bại, bị nước Lỗ giam cầm, sau nhờ Bào Thúc Nha giới thiệu, trở thành tể tướng của Tề Hoàn Công. Tôn Thúc Ngao là người được cất nhắc vào triều đình từ chốn bờ biển ẩn cư, sau làm Lệnh doãn (Tể tướng) nước Sở. Bách Lý Hề những năm đầu nghèo khó, lưu lạc không được làm quan, sau làm đại phu nước Tần. Những người này lúc mới bắt đầu đều khổ sở vô cùng, muốn làm việc gì thì việc ấy lại không thành, chịu đủ mọi sự dằn vặt và khảo nghiệm, mục đích chính là để khích lệ tâm chí của họ, tôi luyện tính nhẫn nại của họ, khiến cho những việc trước đây họ không biết làm thì nay đều biết làm. Cuối cùng, sau khi thân tâm chịu đựng sự tôi luyện được phát triển đầy đủ, giống như luyện sắt thành thép, nếu không phải trải qua lửa nung rèn giũa, suy cho cùng vẫn chỉ là một đống sắt vụn; thế nhưng chỉ cần vượt qua được khảo nghiệm, thì có thể lột xác thành công, trở thành bảo kiếm sắc bén dùng bền với thời gian.

Đài Loan có câu nói rất hay, chịu khổ chính là bồi bổ. Chịu khổ khi còn trẻ tuyệt đối là chuyện tốt, bởi vì có thể khai phá tiềm năng. Thể xác của con người sẽ tự nhiên lớn lên, chỉ cần có thức ăn và vận động thích hợp; thế nhưng tâm trí của con người sẽ không tự nhiên lớn lên, mà cần phải có sự tôi luyện nào đó. Tiềm năng nếu không trải qua tôi luyện, thì không thể nào tự mình phát triển ra được. Nhà tâm lý học người Mỹ William James từng nói, tiềm năng mà một người khai phá được trong suốt cuộc đời của mình, thường chỉ là một phần mười trong tổng số tất cả tiềm năng của anh ta mà thôi. Nói cách khác, một người cho dù hôm nay có đạt được thành tựu gì đi chăng nữa, thì có lẽ cũng chỉ biểu lộ ra một phần mười năng lực mà thôi, chín phần mười còn lại đã bị lãng phí mất rồi. Liên Xô từng thực hiện một nghiên cứu, cho rằng một người nếu phát huy toàn bộ tiềm năng của mình ra, thì có thể đọc hết tất cả các khóa học của một trường đại học, ít nhất có thể học được hơn chục thứ tiếng. Thế nhưng chúng ta đôi khi cũng sẽ nghĩ, cuộc đời mệt mỏi thế này, hà tất phải khổ sở vậy chứ? Chúng ta đương nhiên không cần thiết phải thật sự đi làm những việc này, nhưng ít nhất phải biết rằng tiềm năng của bản thân là vô cùng lớn. Thời đi học chúng ta ngày nào cũng đọc sách, ngày nào cũng tiến bộ, từ tiểu học đến trung học rồi đại học, sự tiến bộ vô cùng rõ ràng. Sau khi tốt nghiệp đại học bước chân vào xã hội, có chuyên môn để đi làm, nhưng thường cũng chính vào lúc này đã dừng bước chân cầu tri lại, đây là một điều vô cùng đáng tiếc.

Nếu một đời của một người không muốn trôi qua uổng phí, muốn sống một cách sung túc viên mãn, không ngừng vươn lên trên, cảm nhận được ý nghĩa thực sự của sinh mệnh, thì ít nhất phải chú ý đến hai phương diện, một là không ngừng học tập, không ngừng đọc sách, gia tăng kiến thức của bản thân; hai là bồi dưỡng đức hạnh, thấu hiểu bản tính con người hướng thiện, tìm cách chọn điều thiện mà kiên trì giữ lấy, với kỳ vọng đạt đến cảnh giới hoàn thiện tối cao. Trong lòng chúng ta thường xuyên ngưỡng mộ một số người thậm chí sùng bái một số người, tài năng của những người này dù chúng ta có học thế nào cũng có thể học không được, thế nhưng về mặt đức hạnh mà có biểu hiện tốt đẹp, lại là điều mà bất kỳ ai cũng có thể làm được. Ví dụ như ai ai cũng có thể hiếu thảo, ai ai cũng có thể giữ chữ tín, ai ai cũng có thể nói chuyện đạo nghĩa. Bạn nếu thực sự thực tiễn những đức hạnh này, toàn bộ sinh mệnh sẽ thay đổi hoàn toàn, giống như leo núi vậy, càng leo càng cao, đến đỉnh núi rồi sẽ phát hiện ra, những chuyện trước đây e là đã quá chấp nhất, có những chuyện kỳ thực hoàn toàn có thể buông tay, sau khi buông tay rồi, sinh mệnh của bạn mới có thể có được sự tự do thực sự, niềm vui thực sự.

Cho nên, "Trời giáng đại nhiệm" mà Mạnh Tử nói, không phải chỉ những nhân vật lớn mới có thể cân nhắc, mà mỗi một người bình thường chúng ta cũng phải cân nhắc, bởi vì mỗi một người đều phải chịu trách nhiệm với bản thân mình. "Thiên mệnh" được gọi trong thời cổ đại chỉ có một số ít nhà lãnh đạo chính trị mới có, nhưng bắt đầu từ câu "năm mươi tuổi biết thiên mệnh" của Khổng Tử, thì mỗi một người đều đã có thiên mệnh của riêng mình. Thiên mệnh bao gồm vận mệnh và sứ mệnh, mỗi một người sống trên thế giới này đều có vận mệnh, nói cách khác có một số sự gặp gỡ là bạn không thể lựa chọn; thế nhưng đồng thời con người cũng có sứ mệnh, chính là bạn có thể đi lựa chọn tôi muốn đạt được mục tiêu gì, sứ mệnh chính là phải chịu trách nhiệm với bản thân. Chúng ta cho dù không có sứ mệnh lớn, thì cũng có nhiệm vụ nhỏ của riêng mình. Bằng không nếu chỉ nhìn vào những thành tựu lớn của các nhân vật lớn, đa số mọi người phải làm sao để khẳng định giá trị sinh mệnh của chính mình đây?

Do đó, mỗi một người chúng ta đều nên học cách tự giáo dục, nhìn nhận rõ điểm yếu của bản thân, hạ quyết tâm châm cứu chữa trị, đòi hỏi phải lột xác hoàn toàn. Đồng thời, chúng ta phải học tập trong công việc, cho dù là chi tiết nhỏ nhặt nhất, thì cũng bắt buộc phải dốc toàn lực. Làm tốt một việc nhỏ, còn có ý nghĩa hơn rất nhiều so với làm hỏng một việc lớn. Chúng ta trưởng thành trong công việc, đợi đến khi thời cơ chín muồi, tự nhiên sẽ có ngày "trời giáng đại nhiệm", gánh vác trọng trách lớn lao.

6、Niềm vui của Mạnh Tử

Một nhà triết học bắt buộc phải trải qua sự kiểm chứng kép, một mặt là lý thuyết của ông phải tự tròn lời giải thích, mặt khác ông phải sống một cách vui vẻ. Bằng không, bạn giảng giải nửa ngày, người khác đem ra thực tiễn lại vô cùng đau khổ, chịu không nổi. Triết học kiểu này ai mà thèm học chứ? Ai học người đó gặp xui xẻo.

Mạnh Tử từng làm cố vấn quốc gia nước Tề, địa vị rất cao, cũng được rất nhiều chư hầu coi trọng, nhưng rốt cuộc ông vẫn không có cơ hội thực sự để thực tiễn lý tưởng "nhân chính" của mình. Có một lần trên con đường đi du lịch các nước, học trò của Mạnh Tử hỏi, thưa thầy, hình như thầy có vẻ không vui cho lắm, chẳng phải trước đây thầy từng nói câu nói kia của Khổng Tử rồi sao, "Không oán trách trời, không trách móc người", tại sao trông thầy vẫn không vui vậy? Mạnh Tử nói, tôi chẳng có gì mà không vui cả. "Phu thiên vị dục bình trị thiên hạ dã; như dục bình trị thiên hạ dã; như dục bình trị thiên hạ, đương kim chi thế, xá ngã kỳ thùy?" ("Mạnh Tử - Công Tôn Sửu hạ") Là trời vẫn chưa muốn cho thiên hạ thái bình đấy thôi; nếu muốn cho thiên hạ thái bình, trong thời đại ngày nay, ngoại trừ tôi ra thì còn ai vào đây nữa? Cớ sao tôi lại phải không vui chứ? Nói cách khác, niềm vui của Mạnh Tử nằm ở chỗ ông có sự tự tin, tin rằng chỉ cần cho tôi cơ hội, tôi liền có thể khiến cho thiên hạ thái bình. Thế nhưng rất nhiều khi, không phải cứ muốn làm là sẽ có cơ hội. Quốc gia nào cũng có đủ loại lợi ích phức tạp đan xen, bạn cho dù có là học giả giỏi thế nào đi nữa, một khi gây cản trở đến lợi ích của người khác, thì người ta cũng sẽ không cho bạn cơ hội đâu. Cho nên Khổng Tử đi chu du các nước không đắc chí, Mạnh Tử cũng vậy.

Làm một học giả Nho gia, có đôi khi vì lý tưởng quá cao, khiến cho người khác không có cách nào tin tưởng bạn; hoặc cho dù có cho phép bạn làm, kết quả ra sao, người khác cũng không dám chắc chắn. Nhìn bề ngoài, Mạnh Tử rất không đắc chí, thậm chí học trò còn tưởng rằng ông không vui, thế nhưng câu nói mà ông thốt ra có thể gọi là khí phách ngút trời, vô cùng tự tin phóng khoáng. Trời muốn làm cho thiên hạ thái bình, "trong thời đại ngày nay, ngoại trừ ta ra còn ai vào đây nữa?" Kẻ sĩ đọc đến câu nói này, sẽ cảm thấy vô cùng có uy lực. Điều này giống như Khổng Tử sau khi bị vây khốn ở đất Khuông, ông đã nói: "Thiên chi vị tang tư văn dã, Khuông nhân kỳ như dư hà?" ("Luận ngữ - Tử Hãn") Trời nếu không muốn diệt vong truyền thống văn hóa của chúng ta, thì người đất Khuông có thể làm gì được ta chứ? Đại diện cho việc Khổng Tử cho rằng bản thân có thiên mệnh, chính là người truyền thừa văn hóa. Thế nhưng đừng quên, cho dù có lý tưởng cao cả đến vậy, và thực sự tin tưởng bản thân nắm chắc có thể làm được, thì cũng cần phải chờ đợi sự phối hợp của thời cơ. Nếu thời cơ không đến, phải làm thế nào? Hãy chăm chỉ làm tốt công việc giáo dục, để lý tưởng như vậy được truyền lại từ đời này sang đời khác, hy vọng tương lai sẽ có một ngày thế hệ thanh niên trẻ tuổi có cơ hội thực hiện. Đây chính là cách làm của các học giả Nho gia. Thế nhưng, niềm vui thực sự của Mạnh Tử là gì?

Mạnh Tử viết: "Vạn vật giai bị vu ngã hĩ. Phản thân nhi thành, lạc mạc đại yên. Cường thứ nhi hành, cầu nhân mạc cận yên." ("Mạnh Tử - Tẫn tâm thượng")

Mạnh Tử nói: "Tất cả mọi thứ đều đã đủ đầy ở ta rồi. Phản tỉnh bản thân đạt đến sự chân thành hoàn toàn, thì không có niềm vui nào lớn hơn thế này nữa. Nỗ lực thực tiễn lòng thứ tha suy rộng ra, thì không có con đường nào ngắn hơn để đạt đến lòng nhân."

"Vạn vật giai bị vu ngã hĩ", học giả đời Tống khi giải thích câu này, đã thêm hai chữ vào đằng sau vạn vật, gọi là "vạn vật chi lý", nguyên tắc đạo lý của vạn vật đều đã đủ đầy ở trong lòng tôi rồi. Thật mà nói, cách giải thích này quá gượng ép rồi. Nếu nguyên tắc đạo lý của vạn vật đều đã đủ đầy trong lòng tôi, thì cũng phải chờ đợi thời cơ, tôi mới có thể thấu hiểu được. Ví dụ như tôi chưa từng nhìn thấy máy bay, nhưng nguyên lý của máy bay nằm trong lòng tôi, đợi đến ngày nào đó tôi nhìn thấy máy bay, nguyên lý này liền hiện bày ra. Giảng kiểu này hóa ra lại giống như Mạnh Tử ngày này qua ngày khác đều nghĩ đến chuyện đi nhận thức tất cả mọi thứ bên ngoài vậy. Theo tôi thấy, điều này có khoảng cách với ý ban đầu rồi.

Trên thực tế Mạnh Tử đã nói rất đơn giản, "vạn vật giai bị vu ngã hĩ" chính là tất cả những gì tôi sở hữu đã đủ rồi, chẳng thiếu thứ gì cả. Bởi vì trong lòng tôi có "tứ đoan": lòng trắc ẩn, lòng tu ố, lòng từ nhượng, lòng thị phi. Khi bốn loại tâm này được mở rộng và sung túc, giống như nước bắt đầu chảy, lửa bắt đầu đốt, tự nhiên là có thể làm việc thiện. Làm việc thiện mà đạt đến mức "phản thân nhi thành", chữ "sành" chính là tâm của tôi không bị che khuất và bóp méo, có thể trong ngoài như một, tức là hoàn toàn đạt được sự chân thành, tự nhiên sẽ cảm thấy niềm vui lớn nhất. Tại sao vậy? Bởi vì ngàn lời vạn ý nói về Nho gia, cuối cùng cũng chỉ có hai chữ: chân thành. Mạnh Tử nói: "Thành thân hữu đạo, bất minh hồ thiện, bất thành kỳ thân hĩ. Thự cố thành giả, thiên chi đạo dã; tư thành giả, nhân chi đạo dã." Con người chỉ cần chân thành phản tỉnh bản thân, thì sẽ thể ngộ được thế nào là thiện; tương tự như vậy, đã hiểu rõ thế nào là thiện, thì có thể chân thành phản tỉnh bản thân; chân thành là phương thức vận hành của trời, theo đuổi chân thành là con đường chính đắc của con người. Do đó, trong tư tưởng Nho gia, "thiện" và "sành" thường được gắn liền với nhau. Một người nếu có thể làm được "phản thân nhi thành", niềm vui sẽ từ trong phát ra, dạt dào không dứt.

Câu cuối cùng "cường thứ nhi hành, cầu nhân mạc cận yên". Mối quan hệ giữa chữ thứ và chữ nhân là: chữ "thứ" đặt vào giữa người và ta, cho nên phải suy rộng ra từ mình đến người; còn chữ "nhân" thì xuất phát từ yêu cầu đối với bản thân, phải hưởng ứng cái lòng trắc ẩn hằng có ấy. Hai điều này về căn bản là không thể tách rời.

Khổng Tử cũng có cách nói tương tự, gọi là "năng cận thủ thí, khả vi nhân chi phương dã dĩ." ("Luận ngữ - Ung gia") Chữ "thí" là ví dụ, lấy lòng mình suy ra lòng người, giả sử tôi là bạn, tôi sẽ phải làm thế nào. Một người có thể làm được việc suy rộng ra từ mình đến người, đặt mình vào hoàn cảnh của người khác để quan tâm họ, thì mới có thể làm được "điều mình không muốn, đừng làm cho người khác". Từ đó có thể thấy, niềm vui của Mạnh Tử một mặt đến từ việc ông có sự tự tin, cho rằng muốn trị bình thiên hạ, trong thời đại ngày nay nếu không phải ta thì còn ai vào đây nữa? Mặt khác, ông có thể cất giữ nuôi dưỡng và mở rộng bản tính hướng thiện vốn có của mình, làm một con người chân thật, cội nguồn niềm vui của sinh mệnh nằm ở bên trong chứ không phải ở bên ngoài.