1. Một búp mười rét

Mạnh Tử mang tâm thế nhập thế, cũng giống như Khổng Tử năm xưa, đi khắp chư hầu, yết kiến nhiều vị quốc quân, với hy vọng "được quốc quân chấp nhận để hành đạo". Mấy chương đầu của cuốn sách "Mạnh Tử" đã ghi lại các cuộc trò chuyện giữa Mạnh Tử và quốc quân các nước. Có người đọc đến đây sẽ thấy tẻ nhạt, Tư Mã Ch्iên từng nói rằng ông đọc chương đầu tiên đoạn đầu tiên của sách "Mạnh Tử", khi Lương Hê Huệ Vương hỏi Mạnh Tử rằng "lấy gì để làm lợi cho quốc gia của ta", liền "gấp sách lại mà thở dài". Tôi thì hoàn toàn ngược lại với ông ấy, chẳng những không gấp sách lại, trái lại còn nóng lòng muốn biết Mạnh Tử trả lời ra sao.

Tiếp theo, cảm xúc của tôi là ngạc nhiên hết lớp này đến lớp khác, bởi tài biện luận của Mạnh Tử hoàn hảo không tì vết, tư tưởng lại càng tinh vi sâu sắc, mà hiệu quả chấn động sinh ra từ sự kết hợp giữa tài biện luận và tư tưởng ấy thì xưa nay hiếm thấy.

Trước hết, khi Mạnh Tử yết kiến các chư hầu nắm quyền lực to lớn lúc bấy giờ, đương nhiên ông hiểu rõ những vị chư hầu này muốn gì, chính là làm giàu nước mạnh binh, xưng bá thiên hạ. Kết quả là thứ ông mang lại lại là "nhân chính". Một người làm sao có thể "gảy đàn tai trâu" như thế mà vẫn tràn đầy tự tin? Điều này phải nhờ vào tài ăn nói. Tài ăn nói của Mạnh Tử xuất phát từ học thức phong phú và trải nghiệm nhân sinh. Ông tiện miệng dẫn dắt "Kinh Thi" và "Kinh Thư", thể hiện trí nhớ siêu việt, bởi những tư liệu này là trí tuệ cổ đại ai nấy đều thừa nhận, nên có sức thuyết phục rất cao.

Chỉ học thuộc lòng thôi thì chưa là gì, ông còn có thể vận dụng linh hoạt, đưa kinh điển vào hoàn cảnh thực tế, khiến chư hầu á khẩu không trả lời được, chỉ có thể ngơ ngác gật đầu công nhận.

Nhân chính của Mạnh Tử vốn không thuần túy là lý luận, mà phải bắt tay từ chính sách kinh tế. Đối với xã hội nông nghiệp mà nói, trăm họ chỉ cần bình yên qua ngày, được dưỡng sinh tiễn tử không có gì phải hối tiếc, sau đó tiến hành giáo dục thích hợp, nâng cao trình độ trật tự luân lý, đất nước tự nhiên sẽ đi vào quỹ đạo. Muốn thi hành nhân chính, quốc quân bắt buộc phải giảm nhẹ thuế má, chăm sóc trăm họ, hoặc nắm gọn lấy bốn chữ: "Cùng dân giai lạc" (Cùng vui với nhân dân). Vua tôi đồng lòng, thiên hạ sao có thể không trị?

Mạnh Tử lặp đi lặp lại việc giải thích cách tiến hành cải cách kinh tế, nhưng lại không gây được tiếng vang, bởi vì nếu muốn cùng vui với nhân dân, thì trước tiên chư hầu buộc phải từ bỏ quyền lực "tác oai tác phúc", lại còn phải kiềm chế dục vọng vô tận là "thích sắc, thích dũng, thích của", rồi sao nữa? Lại còn phải thường xuyên lắng nghe những lời dạy bảo của Mạnh Tử.

Lời dạy của Mạnh Tử thực ra rất dễ nghe, bởi vì vô cùng sinh động. Ông thực sự thích nói chuyện, thường là khi quốc quân đưa ra một câu hỏi, ông liền suy rộng ra thành một bài diễn thuyết, khiến quốc quân được một bài học. Khi nói chuyện, ngoài việc dẫn dắt kinh điển và sử thực ra, Mạnh Tử còn có năng lực phi thường trong việc sáng tạo ra các danh ngôn châm ngôn. Rất nhiều thành ngữ châm ngôn mà ngày nay chúng ta vẫn dùng, đều xuất phát từ miệng Mạnh Tử.

Tỷ như thành ngữ "nhất bạo thập hàn" (một ngày phơi, mười ngày rét), xuất phát từ cuộc đối thoại giữa Mạnh Tử và Tề Tuyên Vương.

Mạnh Tử tuyên truyền lý tưởng nhân chính của mình với Tề Tuyên Vương, nhưng trong chốc lát chưa thấy có hiệu quả gì. Thế là có người hỏi, phải chăng quốc quân quá ngốc nghếch?

Mạnh Tử nói: "Không có gì lạ khi đại vương không khôn ngoan. Dù có vật dễ mọc nhất trên thiên hạ, phơi nắng nó một ngày, rồi làm lạnh nó mười ngày, thì chưa có cái nào có thể mọc được cả. Ta yết kiến đại vương quá ít, lúc ta rời đi thì những kẻ làm nguội lạnh lòng vua đã đến rồi, ta dẫu có chút mầm mống thiện lương thì làm thế nào đây?" ("Mạnh Tử - Cát Tươi thượng").

Mạnh Tử nói: "Đối với sự không minh trí của đại vương, không cần phải cảm thấy kỳ lạ. Dù có vật dễ sinh trưởng nhất thiên hạ, nếu phơi nắng nó một ngày, rồi đóng băng nó mười ngày, thì không có cái nào có thể sinh trưởng được. Ta gặp đại vương quá ít, ta vừa lui chân đi là những kẻ dội nước lạnh vào nhà vua đã tới tấp kéo đến, chút thiện tâm vừa mới nảy mầm ở nhà vua thì ta biết làm sao đây?"

Mạnh Tử thực ra đã ví mình như mặt trời, và ví Tề Tuyên Vương như hạt giống của loài cây. Mặt trời phơi nắng một chút, nó bắt đầu nảy mầm, bắt đầu trưởng thành. Thế nhưng sau khi Mạnh Tử đi rồi, người ta đều đến dội nước lạnh, nói rằng lý tưởng này quá cao vời, không thể làm được. Bởi vì "nhân chính" trước tiên cần phải tự kiềm chế, nghĩ thay cho trăm họ, điều này quá khó; hơn nữa các nước khác không làm, trước đây cũng rất ít người có thể làm được. Cứ như thế, Tề Tuyên Vương liềnâm thầm nhụt chí. Điển tích "một ngày phơi mười ngày rét" bắt nguồn từ đây.

Quốc quân thời cổ đại vì quyền lực quá lớn, mà quyền lực lại khiến con người ta hủ hóa, khi đưa ra phán đoán rất khó để cân nhắc toàn diện, thế nên cần có những đại thần giỏi phò tá, nhưng nếu chỉ dựa vào một vị đại thần tốt thỉnh thoảng đưa ra vài ý kiến hay thì quốc quân không dễ gì kiên trì cho được.

Mạnh Tử nói: "Nhân thắng được bất nhân, giống như nước thắng được lửa. Người làm nhân ngày nay, giống như lấy một cốc nước để cứu đám cháy của một xe củi; lửa không tắt, lại bảo rằng nước không thắng nổi lửa, điều này lại càng hùa theo sự vô nhân đức đến cùng cực, cuối cùng ắt sẽ diệt vong mà thôi." ("Mạnh Tử - Cát Tươi thượng").

Mạnh Tử nói: "Đức nhân chiến thắng sự bất nhân, cũng giống như nước chiến thắng lửa. Người thực hành nhân đức ngày nay, chẳng khác nào dùng một ly nước để cứu một xe củi đang cháy; lửa không tắt, lại bảo là nước không thắng nổi lửa, như vậy khác nào tiếp tay cho sự bất nhân đến mức độ trầm trọng nhất, cuối cùng ắt cũng sẽ chuốc lấy diệt vong mà thôi."

Ý là gì thế? Nước muốn thắng lửa, cần phải có một "lượng" tương đương. Bạn nhìn thấy một cỗ xe củi bốc cháy, dùng một ly nước để cứu, làm sao có thể dập tắt được lửa chứ? Số lượng chênh lệch quá xa. Tác dụng của nhân cũng không thể dựa vào một ý niệm chuyển biến, Mạnh Tử gặp đại vương một lần, những đại thần dội nước lạnh khác gặp đại vương mười lần; một lần cho sự ấm áp, mười lần kia mang lại cái lạnh giá, hạt giống dẫu có nảy mầm thế nào đi nữa, cũng không tài nào trưởng thành được. Vậy phải làm sao đây? Chỉ có một cách duy nhất, chính là lâu dài và với số lượng lớn mà hành nhân, mới có thể chiến thắng sự bất nhân. Giống như bạn làm một việc tốt, người khác làm mười điều ác. Bạn bảo việc tốt này của tôi làm sao có thể thắng được mười điều ác mà hắn làm ư? Bạn làm thêm mười việc tốt nữa, khắc sẽ vượt qua.

Mạnh Tử nhấn mạnh một người làm việc thiện phải có kiên trì, phải không ngừng tích lũy, đến một thời điểm nhất định mới có thể thay đổi cục diện. Rất nhiều người khi còn trẻ ôm ấp chủ nghĩa lý tưởng, một khi phát hiện lý tưởng không thể thực hiện được, rất dễ buông xuôi ý chí, biến thành chủ nghĩa hư vô. Tục ngữ phương Tây nói rất hay: "Bên cạnh chủ nghĩa lý tưởng chính là chủ nghĩa hư vô." Cho rằng lý tưởng vô dụng, đằng nào cũng không thực hiện được, đời người dẫu có phấn đấu thế nào cũng vậy thôi, người tốt kẻ xấu đều chẳng nhận được quả báo gì. Ý nghĩ này sẽ khiến rất nhiều người từ bỏ lý tưởng, hoặc là đồng lưu hợp ô, hoặc là chìm đắm trong u sầu chán nản, để rồi khiến thế hệ thanh niên có lý tưởng phía sau cảm nhận thấy sự thất vọng càng sâu sắc hơn, có thể nói là tổn thương rất lớn đối với nhân tính.

Mà Mạnh Tử dạy chúng ta, phàm làm việc gì cũng đều phải tránh "một ngày phơi mười ngày rét", chúng ta làm việc thiện, không thể nói chỉ làm một việc, liền hy vọng thay đổi được thế giới này, chúng ta cần phải không ngừng nỗ lực, tích lũy cho đến tận cùng, chính nghĩa nhất định có thể chiến thắng bất nghĩa, đây chính là tín niệm của Nho gia.

2、Cầu cá trên cây

Làm bất cứ việc gì cũng cần có phương pháp. Người phương Tây thích nói hai câu: Dotherightthing, làm đúng việc; Dothethingright, làm việc cho đúng. Làm đúng việc và làm việc cho đúng, đều cần có phương pháp chính xác.

Có một hôm Mạnh Tử trò chuyện với Tề Tuyên Vương, phát hiện Tề Tuyên Vương cứ có vài lời không muốn thốt ra. Mạnh Tử dò la ý tứ, bèn hỏi ông rằng: "Đại vương có nguyện vọng lớn nhất là gì, có thể nói cho nghe một chút được không?" Tề Tuyên Vương cười mà không đáp. Mạnh Tử hỏi tiếp: "Là vì thức ăn ngon không đủ ăn sao? Áo ấm nhẹ không đủ mặc sao? Hay là màu sắc sặc sỡ chưa đủ ngắm? Âm thanh tuyệt diệu chưa đủ nghe? Kẻ hầu người hạ khéo léo chưa đủ sai bảo?" Tề Tuyên Vương đáp: "Không, ta không phải vì những thứ này." Vậy là vì cái gì? Tề Tuyên Vương vẫn không nói. Cuối cùng, chính Mạnh Tử tự mình nói ra câu trả lời, bởi vì nguyện vọng của Tề Tuyên Vương, thực ra ông đã sớm biết rồi. Nguyện vọng của Tề Tuyên Vương kỳ thực chính là nguyện vọng chung của thất hùng thời Chiến Quốc.

Mạnh Tử nói: "Thế thì đại vương có ước muốn lớn lao gì, có thể biết được rồi: Muốn mở mang bờ cõi, khiến Tần, Sở phải chầu triều, làm chủ trung nguyên và vỗ về các chư tộc tứ phương. Dùng cách làm như thế của ngài, mà đi cầu mong đạt được ước muốn của ngài, chẳng khác nào trèo lên cây mà bắt cá vậy." ("Mạnh Tử - Lương Huệ Vương thượng").

Mạnh Tử nói: "Như vậy, đại vương có ước muốn lớn thế nào, có thể biết được rồi: Ngài muốn mở rộng bờ cõi, bắt Tần và Sở phải đến chầu, làm chủ thiên hạ và vỗ về bốn cõi di địch. Thế nhưng, đem cách làm đó mà đòi cầu mong đạt được ước nguyện ấy, thì khác nào trèo lên cây để bắt cá."

Thành ngữ "cầu cá trên cây" xuất phát từ đây. Bắt cá phải ra ven suối, trèo lên cây thì làm sao bắt được cá? Ý của Mạnh Tử là, cách làm của Tề Tuyên Vương muốn đạt được nguyện vọng này đã sai đường rồi. Phương pháp mà Mạnh Tử đưa ra là gì? Thi hành nhân chính.

Trong hoàn cảnh bình thường, nước nhỏ không thể thắng nước lớn, nhưng Mạnh Tử lại vô cùng kiên định tin rằng lý tưởng nhân chính của ông có thể bách chiến bách thắng, đây là nhờ vào sự thấu nhìn sâu sắc của ông đối với nhân tính. Tức là nhân tính vốn hướng thiện, con người ta tự nhiên cũng tất yếu quy hướng về nền chính trị hướng thiện. Đáng tiếc là xưa nay chưa từng có vị quốc quân nào chịu thử nghiệm một phen, ai nấy đều cảm thấy lý tưởng này quá cao vời, rất khó làm được.

Mạnh Tử nhắc nhở Tề Tuyên Vương chớ nên "cầu cá trên cây". Tề Tuyên Vương hỏi: "Có trầm trọng đến thế sao?"

Đáp rằng: "Trèo cây bắt cá, tuy không bắt được cá, nhưng không có tai họa về sau. Dùng cách làm như thế của ngài để mưu cầu điều ngài muốn, dốc hết tâm lực mà làm, sau ắt sẽ có tai họa."

Cách làm của Tề Tuyên Vương là gì? Chính là muốn thông qua chiến tranh và vũ lực để thống nhất thiên hạ. Cách làm này tất yếu sẽ mang lại di chứng. Từ lịch sử có thể thấy được, mặc dù người cuối cùng thống nhất sáu nước là Tần Thủy Hoàng, mà Tần Thủy Hoàng lại dùng bộ pháp của Pháp gia, dùng vũ lực thống nhất thiên hạ, dùng luật pháp nghiêm khắc để cai trị thiên hạ, kết quả triều Tần chỉ duy trì được mười lăm năm, liền chấm dứt.

Điều đó nói lên cái gì? Dùng Pháp gia có lẽ có thể thống nhất, nhưng lại không thể duy trì. Dùng Nho gia có thể thống nhất hay không, có thể duy trì hay không? Chưa từng được thử nghiệm. Chính trị Trung Quốc hơn hai ngàn năm qua thực chất là bốn chữ "dương Nho âm Pháp", bề ngoài là Nho gia, bên trong vẫn là Pháp gia. Lãnh tụ chính trị đứng ở trên cao, nghĩ đủ mọi cách "tôn quân ti thần", bách tính bình thường vốn không nhận được sự chăm sóc thực sự, lý tưởng nhân chính của Nho gia vĩnh viễn bị gác xép.

Mạnh Tử từng nói một câu liên quan đến chữ "cây" trong "cầu cá trên cây": Ta từng nghe người ta từ thung lũng sâu chuyển lên cây cao, chứ chưa từng nghe từ cây cao mà đi vào thung lũng sâu. ("Mạnh Tử - Đằng Văn Công thượng").

Tôi chỉ nghe nói có người từ thung lũng u tối bay ra, dời đến chốn cây cối cao rỉnh, chứ chưa từng nghe từ cây cối cao rỉnh bay xuống, dời vào chốn thung lũng u tối.

Bây giờ có bạn bè dọn nhà, chúng ta chúc họ "kiều thiên chi hỉ" (mừng nhà mới) chữ "kiều thiên" xuất phát từ đây, cũng tức là từ nơi điều kiện tương đối kém chuyển đến nơi lý tưởng hơn. Tại sao Mạnh Tử lại nói câu này?

Lúc bấy giờ có một học giả từ nước Sở ở phương nam đến tên là Trần Tương, ông ta vốn học Nho gia để thi hành nhân chính, sau khi đến nước Đằng, nhìn thấy một người tên là Hận Hành, liền bắt đầu đổi nghề, đi theo Hận Hành học Nho gia nông gia. Nông gia phụng thờ học thuyết Thần Nông, cũng là một nhà trong chư tử bách gia, đặc điểm của họ là vô cùng coi trọng sản xuất nông nghiệp, chủ trương mỗi người kể cả quốc quân, đều phải cày ruộng để tự nuôi sống bản thân, sau khi cày cấy mới có cơm ăn, tương tự như một thứ quan niệm bình đẳng giữa người với người.

Mạnh Tử liền hỏi, nếu nhất định phải tự mình cày ruộng mới có cơm ăn, thế thì cũng nhất định phải tự mình dệt vải mới có áo mặc? Tự mình làm mũ mới có mũ đội? Tự mình làm nồi niêu xoong bát mới được dùng sao? Trần Tương đáp: "Không phải vậy, là dùng lương thực đổi lấy." Mạnh Tử liền vặn hỏi lại ông ta, thế sao không kiêm luôn thợ gốm thợ rèn, mọi thứ đều tự tay mình làm hết đi? Trần Tương đành phải nói, không thể vừa cày ruộng, vừa làm những công việc đó được.

Mạnh Tử nói: "Thế thì lẽ nào việc trị vì thiên hạ lại có thể vừa cày cấy vừa thao tác được ư? Có công việc của quan lại, có công việc của thứ dân. Hơn nữa, đồ dùng trên người một người, phải dựa vào việc các loại thợ thủ công chế tạo thì mới đầy đủ, nếu nhất định phải tự mình chế tạo rồi mới sử dụng, thế thì sẽ khiến người thiên hạ mệt mỏi vì chạy ngược chạy xuôi mất."

Tiếp theo, chính là câu nói kia: "Kẻ lao tâm trị người, kẻ lao lực bị người trị; kẻ bị người trị thì nuôi người, kẻ trị người thì được người nuôi, đó là đạo lý chung của thiên hạ." Nói cách khác, trong một xã hội, phân công hợp tác là vô cùng quan trọng, mỗi người đem hết khả năng của mình, làm những việc mình có thể làm, rồi sau đó trao đổi cho nhau, đây mới là con đường chính xác.

Mà học giả Trần Tương này, bỏ mặc Nho gia đàng hoàng không nghiên cứu, lại đi theo Hận Hành học nông gia, Mạnh Tử cảm thấy rất đau lòng, nói ông ta giống như từ trên cây cao bay xuống, bay vào trong thung lũng u tối vậy.

Thế nhưng, Mạnh Tử không phải phản đối nông nghiệp, không phải nói làm ruộng là không tốt, mà là nhấn mạnh sự phân công hợp tác. Một quốc gia cần có người đứng ra lãnh đạo, nhưng nếu ngươi bắt lãnh đạo ngày nào cũng đi làm ruộng, thì ông ta lấy đâu ra thời gian để nghĩ đến đại sự quốc gia?

Mạnh Tử cho rằng, ngươi làm học giả Nho gia, học thuộc Ngũ kinh, Lục nghệ, có thể làm quan tạo phúc cho trăm họ, thế nhưng ngươi lại không chịu nỗ lực, chuyển sang nông gia, há chẳng phải quá đáng tiếc sao. Bởi vì Mạnh Tử cảm thấy tư tưởng Nho gia vẫn tương đối có thể bao quát nhu cầu toàn diện của sinh mệnh con người, đặc biệt là lãnh tụ chính trị, việc đưa ra một quyết sách chính xác phát huy hiệu quả, tuyệt đối vượt xa việc ngươi tự thân đi cày ruộng.

3、Cùng dân chia sẻ

Ý nghĩa của "cùng dân chia sẻ" là: Quốc quân phải cùng chia sẻ những gì mình có với trăm họ. Câu nói này xuất phát từ một đoạn đối thoại giữa Mạnh Tử và Tề Tuyên Vương.

Mạnh Tử nhậm chức cố vấn quốc gia ở nước Tề, có cơ hội liền đem kiến nghị với Tề Tuyên Vương, hy vọng ông thi hành nhân chính, không ngừng cải thiện và chăm sóc đời sống của trăm họ. Lâu dần, Tề Tuyên Vương đại khái cảm thấy Mạnh Tử rất đáng tin cậy, liền thổ lộ với ông một vài lời đáy lòng. Ông ấy nói rằng: "Quả nhân có tật." Ta có bệnh, có bệnh gì nào? Thích dũng (ưa thích lòng dũng cảm), thích của (ưa thích tiền tài), thích sắc (ưa thích sắc đẹp).

Mạnh Tử nghe đến đây, đại khái sẽ nở nụ cười thấu hiểu. Bởi vì ba thứ bệnh này cũng từng xuất hiện trong "Luận Ngữ". Khổng Tử nói quân tử có ba điều răn, răn sắc, răn đấu, răn đắc. Khổng Tử chia ba thứ bệnh này thành ba giai đoạn của đời người để nói, nhưng trên thực tế rất nhiều người dù ở bất cứ giai đoạn nào của sinh mệnh, cũng đồng thời mang cả ba thứ bệnh này, Tề Tuyên Vương chính là một ví dụ.

Thế nhưng Tề Tuyên Vương đường đường là lãnh tụ quốc gia, vậy mà lại dám thừa nhận mình có bệnh, can đảm thật đáng khen ngợi. Chỉ cần thừa nhận mình có bệnh, thì mới có khả năng chữa khỏi bệnh ấy; điều đáng sợ nhất là có bệnh mà không dám đối mặt, giấu bệnh sợ thầy thuốc. Nhưng tại sao ông ấy lại nói với Mạnh Tử rằng mình có bệnh? Điều này khiến tôi liên tưởng đến một câu nói của Nietzsche: Triết gia là bác sĩ của văn hóa.

Văn hóa của một thời đại xuất hiện vấn đề, phải hỏi các triết gia. Đặc điểm của triết gia Mạnh Tử là, ông cho rằng nhân tính hướng thiện, con người ta chỉ cần chân thành, đều sẽ phát hiện trong nội tâm có một thứ sức mạnh đang đòi hỏi bản thân hướng thiện, lựa chọn điều thiện và hành thiện.

Tề Tuyên Vương rất chân thành ở vấn đề thừa nhận mình có bệnh, ông ấy nói căn bệnh thứ nhất của mình là "quả nhân thích dũng".

Xin đại vương đừng ưa thích loại dũng nhỏ. Tay ấn chuôi kiếm, trợn mắt trừng trừng mà rằng: "Hắn dám chống lại ta sao!" Đây chỉ là cái dũng của kẻ thất phu, chỉ đối phó được một người. Xin đại vương hãy phát triển nó lớn lên. ("Mạnh Tử - Lương Huệ Vương hạ").

Mạnh Tử nói, lòng dũng cảm chia làm hai loại, loại thứ nhất gọi là tiểu dũng, xuất phát từ sự bồng bột nhất thời. Đi trên đường thấy ai đó trừng mắt nhìn mình một cái, liền trợn mắt trừng lại, rút dao xông vào đánh nhau, đây là cái dũng của thất phu. Loại thứ hai gọi là đại dũng, là vì bảo vệ chính nghĩa, chăm sóc trăm họ. Tỷ như Chu Văn Vương và Chu Võ Vương, "một giận mà an định được dân thiên hạ", một khi nổi giận liền đem lại sự an định cho trăm họ thiên hạ, đây gọi là đại dũng.

Mạnh Tử nói, đại vương ưa thích lòng dũng cảm không có vấn đề gì cả, nếu như ưa thích là đại dũng, thì trăm họ còn sợ ngài không "thích dũng" ấy chứ. Ông chẳng những không chỉ trích Tề Tuyên Vương, mà còn hy vọng ông ấy phát huy lòng dũng cảm ấy vào con đường chính nghĩa, quét sạch tất cả kẻ xấu, việc xấu trong thiên hạ, đứng ra làm chủ chính nghĩa vì trăm họ.

Tề Tuyên Vương nói tiếp rằng, ta còn một căn bệnh nữa, "quả nhân thích của", thích tiền tài của cải. Đây là tình cảm thường tình của con người, Mạnh Tử không hề trách cứ ông.

Xưa kia Công Lưu thích của cải, Kinh Thi có câu rằng: "Chất đầy trong kho vương, bọc gói thành lương thảo; chứa trong túi trong bị, để giữ gìn quang minh. Giương cung tên cho căng, giáo mác búa rìu đủ, khi ấy mới khởi hành." Cho nên người ở nhà có lương thực tích trữ, người đi đường có lương khô mang theo; rồi sau đó mới có thể khởi hành đi xa.

Đại vương nếu thích của cải, hãy cùng hưởng thụ với trăm họ, đối với đại vương thì có khó khăn gì đâu?

Công Lưu, tương truyền là chắt của Hậu Tắc, là tổ tiên của nhà Chu. Ông dẫn dắt trăm họ tích cực tham gia sản xuất kinh tế, khiến cơ nghiệp nhà Chu dần dần hưng thịnh lên.

Mạnh Tử nói, ngài thích của cải không sao cả, nếu như có thể giống như Công Lưu, đem của cải chia sẻ cùng trăm họ, thì việc xưng vương thiên hạ có khó khăn gì đâu? Có một câu nói rất hay, gọi là "tàng phú vu dân" (cất giấu sự giàu có trong dân). Trăm họ có tiền, quốc quân hoàn toàn không cần phải lo lắng về vấn đề tiền bạc; ngược lại, quốc quân một mình vắt kiệt sức đi thu gom tài vật, trong cung điện chất đống châu báu ngọc ngà, mà trăm họ thì sống khổ sở cực nhọc, liệu quốc quân còn có thể hưởng thụ được nữa hay không?

Tề Tuyên Vương lại nói tiếp, ta còn có căn bệnh thứ ba, "quả nhân thích sắc", thích mỹ nhân. Điều này lại càng là tình cảm thường tình của con người. Mạnh Tử cũng không hề trách mắng ông, mà kể ra một câu chuyện trong Kinh Thi.

Xưa kia Thái Vương thích sắc đẹp, sủng ái phi tần của ông. Kinh Thi có câu rằng: "Cổ Công Đản Phụ, sáng sớm cưỡi ngựa phi, dọc theo bờ nước phía tây, cho đến chân núi Kỳ. Cùng với nàng họ Khương, cùng đến đây dựng nhà." Vào thời điểm đó, trong không có người con gái oán hận vì chưa chồng, ngoài không có người trai cô độc vì chưa vợ. Đại vương nếu thích sắc đẹp, hãy cùng chia sẻ với trăm họ, đối với đại vương thì có khó khăn gì đâu? ("Mạnh Tử - Lương Huệ Vương hạ").

Tề Tuyên Vương muốn nói rằng, ta rất thích sắc đẹp, một mình muốn thu giấu hết thảy giai nhân trong thiên hạ vào hậu cung. Mạnh Tử nói, ngài thích sắc đẹp không phải vấn đề, vậy hãy khiến cho toàn thiên hạ đều thích sắc đẹp đi, trai có phận, gái có chồng, ai nấy đều có chốn nương náu tình cảm, há chẳng phải rất tốt sao?

Từ đây có thể thấy được, Nho gia không hề thực sự phản đối dục vọng tự nhiên, không giống như Chu Hi đã nói "tồn thiên lý, diệt nhân vật". Người nói những lời như thế này, bản thân họ cũng không làm được.

Tư tưởng thực sự của Khổng Mạnh là thấu hiểu dục vọng của con người, thuận theo nó mà phát triển, nhưng có một nguyên tắc, chính là phải đem dục vọng lấy bản thân làm trung tâm quảng bá rộng rãi thành dục vọng không lấy bản thân làm trung tâm. Bản thân tôi có dục vọng, phải biết rằng người khác cũng giống như tôi đều có dục vọng, tôi không thể chỉ vì sự thỏa mãn dục vọng cá nhân mà làm tổn thương những người khác, hoặc là bắt người khác không được có dục vọng, còn một mình tôi thì mặc sức hưởng thụ, như vậy là không được.

Mạnh Tử thật sự rất thông minh, ông liên tục dùng câu "đối với đại vương thì có khó khăn gì" để khích lệ Tề Tuyên Vương, đối với đủ loại bệnh tật mà Tề Tuyên Vương thành khẩn thú nhận, ông không hề dùng lời lẽ gay gắt để bác bỏ, mà là "dụ chi dĩ lợi" (dụ dỗ bằng lợi ích), khích lệ ông thi hành nhân chính.

Mạnh Tử nói, những căn bệnh này của ngài đều không sai, then chốt nằm ở chỗ có "cùng dân chia sẻ" hay không, để cho trăm họ cũng có thể thỏa mãn những dục vọng tự nhiên này hay không. Cho nên, một vị quốc quân chỉ cần có thể làm được "suy kỷ cập nhân, đồng dân cộng hưởng" (suy rộng từ mình ra người, cùng chia sẻ với trăm họ), cho dù ngài có thích dũng, thích của, thích sắc đi nữa, thì cũng không phải vấn đề lớn. Bởi vì sự phồn vinh phát triển của một xã hội, chính là phải khiến cho mỗi một người đều có thể thỏa mãn nguyện vọng chính đáng hợp lý của bản thân, quốc quân cũng không ngoại lệ.

4、Thấy trâu chẳng thấy cừu

Có một hôm Tề Tuyên Vương ngồi trên đường lớn, dưới đường có người dắt một con bò đi ngang qua trước mặt ông. Con bò này kêu thảm thiết, tiếng gọi vô cùng thê lương. Tề Tuyên Vương nhìn thấy bèn hỏi: "Con bò này định dắt đi đâu thế, nó hình như chẳng phạm tội gì mà lại bị phán tử hình rồi kìa, kêu thảm thế kia, thả nó ra đi."

Người dắt bò đáp: "Xin hỏi đại vương muốn bỏ lễ tế chuông phải không?" Lễ nghi thời cổ đại, một chiếc chuông đúc xong, phải giết một con bò, lấy máu bò bôi lên chuông, chiếc chuông đó mới có thể bắt đầu sử dụng. Cho nên ý của người dắt bò là, ngài đã không cho giết bò, vậy thì lễ tế chuông đành chịu không thể cử hành được.

Tề Tuyên Vương nói: "Sao ngươi ngốc thế, đổi một con cừu chẳng phải là xong chuyện rồi sao."

Sự việc này truyền ra ngoài, trăm họ bàn tán xôn xao. Mọi người đều cho rằng đại vương quá mức keo kiệt, bò đắt hơn cừu, cho nên lúc làm lễ tế chuông ông ta mới dùng cừu đổi lấy bò. Lời ấy lọt đến tai Tề Tuyên Vương, ông cảm thấy trong lòng vô cùng oan ức. Lúc này vừa hay Mạnh Tử đến yết kiến ông, chủ động nhắc đến chuyện này, nói rằng: "Tôi biết đại vương không phải vì keo kiệt mà lấy bò đổi cừu, mà là vì không nỡ nhìn thấy con bò này bị giết đấy thôi."

Tề Tuyên Vương nghe xong, "trong lòng ta có sự đồng cảm sâu sắc", cảm thấy Mạnh Tử thật sự hiểu mình, bèn nói: "Nước Tề tuy nhỏ, sao ta lại tiếc một con bò chứ? Chỉ vì không nỡ nhìn thấy vẻ mặt kinh hoàng run rẩy của con bò, giống như chẳng phạm tội gì mà bị đẩy vào chỗ chết, cho nên mới dùng cừu để thay thế nó đấy chứ."

Mạnh Tử đáp lại thế nào? Ông đang tìm mọi cách, tận dụng mọi cơ hội, hy vọng khuyên tỉnh những kẻ nắm quyền cầm bút đứng lên thi hành nhân chính.

Nói rằng: "Đại vương đừng trách trăm họ cho rằng ngài keo kiệt; lấy cái nhỏ thay cái lớn, họ làm sao hiểu được? Đại vương nếu thương xót nó không có tội mà bước vào đường chết, thế thì bò và cừu có gì khác nhau?" ("Mạnh Tử - Lương Huệ Vương thượng").

Ý là gì thế? Mạnh Tử nói, đại vương ngài nghe thấy tiếng bò kêu thảm, nhìn thấy bộ dạng của con bò, cảm thấy nó rất đáng thương, chẳng lẽ con cừu không đáng thương sao? Nói cách khác, ngài dẫu có nhìn thấy cả bò và cừu đều đáng thương, thế ngài đã nhìn thấy sự đáng thương của trăm họ chưa? Đã nhìn thấy bộ dạng kinh hoàng run rẩy, trăm họ lầm than chưa?

Đã đành ân trạch của đại vương có thể lan rộng đến bò và cừu, thế mà công đức lại không chăm sóc nổi trăm họ, rốt cuộc là chuyện thế nào? Nếu đại vương nhìn thấy trăm họ vì chiến tranh, đói kém, bóc lột mà rơi vào cảnh đau khổ sinh ly tử biệt, lẽ nào lại không sinh lòng thương xót? Thương cảm bò cừu mà không thể xót thương trăm họ, điều này thực sự là không phân biệt được gốc ngọn nhẹ nặng đến cùng cực.

Mạnh Tử sống vào thời kỳ giữa Chiến Quốc, lúc bấy giờ chư hầu tranh hùng, chinh chiến liên miên, các nước đều vì đạt được mục đích xưng bá mà bất chấp thủ đoạn, cảnh ngộ của trăm họ bình thường vô cùng thê thảm.

Mạnh Tử có một lần trong cuộc trò chuyện với Lương Huệ Vương đã nhắc đến bốn chữ "suất thú thực nhân" (dẫn thú ăn thịt người), nói hết sự hoang đường của thời loạn thế.

Trong bếp có thịt béo, trong chuồng có ngựa béo, nhưng trăm họ có sắc mặt đói lả, ngoài đồng có thây người chết đói, đó chẳng khác nào dẫn dắt thú dữ ăn thịt người. ("Mạnh Tử - Lương Huệ Vương thượng").

Trong bếp có thịt béo, biểu thị heo nuôi rất béo; trong chuồng có ngựa béo, biểu thị ngựa ăn rất ngon. Lương thực của động vật vô cùng sung túc, thế mà trăm họ lại gầy trơ xương, cho đến chết đói, điều này chẳng khác nào dắt theo thú dữ để ăn thịt người sao?

Trước khi nói đoạn văn này, Mạnh Tử đã hỏi Lương Huệ Vương hai câu hỏi. Ông nói: "Giết người bằng gậy gộc với bằng gươm giáo, có gì khác nhau không?" Lương Huệ Vương đáp, không có gì khác nhau cả. Mạnh Tử hỏi tiếp: "Dùng gươm giáo giết người với dùng chính sách tàn bạo giết người, có gì khác nhau không?" Lương Huệ Vương liền không dám nói năng gì nữa.

Hóa ra Mạnh Tử nói tới nói lui, nói chính là ông ta. Quốc quân nhìn thấy trăm họ chết bất đắc kỳ tử, thế rồi còn nói đây không phải việc liên quan đến ta, là do năm nay mùa màng thất bát, vận mệnh xui xẻo, nhưng trên thực tế thì sao, "chính sách tàn bạo còn hung ác hơn hổ dữ", thời đại Khổng Tử sống đã có thuyết pháp như thế, một trăm năm sau tình hình lại càng nghiêm trọng hơn.

Cuối cùng, Mạnh Tử nói: "Thú dữ tàn sát lẫn nhau, con người ta còn chê ghét; mang tiếng là cha mẹ của trăm họ, thi hành chính sự, vậy mà vẫn không tránh khỏi việc dẫn thú dữ ăn thịt người, thế thì sao xứng đáng làm cha mẹ của trăm họ chứ?"

Mạnh Tử trò chuyện với những vị quốc quân này vô cùng hiểu cách vận dụng kỹ năng ngôn ngữ, các loại ẩn dụ đan xen vô cùng sinh động. Những vị quốc quân này dẫu có không thích đọc sách đến đâu, không thích suy nghĩ đến đâu, cũng nghe một là hiểu ngay, hiểu xong rồi liền tự hỏi bản thân, có muốn cải thiện không? Cải thiện thế nào? Thế rồi Mạnh Tử nhân cơ hội đó nói ra lý tưởng "nhân chính" của mình, khuyên họ thi hành nhân chính, siêng năng chính sự yêu thương dân chúng.

Mạnh Tử thông qua hai ẩn dụ về động vật này để nhắc nhở quốc quân, các người nhìn thấy bò và cừu rất đáng thương, chớ nên quên rằng trăm họ cũng rất đáng thương; các người khiến cho động vật mình nuôi được ăn uống sung túc, lại để cho trăm họ sống không nổi, đây là sai lầm tuyệt đối.

Đương nhiên, nói thì nói thế, Mạnh Tử nói đến cuối cùng vẫn không quên khích lệ Tề Tuyên Vương một câu, ca ngợi tâm địa không nỡ ấy chính là điểm khởi đầu của "nhân tâm".

Không sao cả, đó chính là biểu hiện của đức nhân, là vì đại vương nhìn thấy trâu mà không nhìn thấy cừu đấy thôi. Người quân tử đối với cầm thú, nhìn thấy chúng sống, không nỡ nhìn thấy chúng chết; nghe tiếng kêu của chúng, không nỡ ăn thịt chúng. Chính vì thế cho nên người quân tử luôn luôn cách xa nhà bếp. ("Mạnh Tử - Lương Huệ Vương thượng").

Chữ "quân tử" ở đây chỉ kẻ có địa vị hoặc người có đức độ. Câu nói "quân tử cách xa nhà bếp", không phải là để tạo lý do cho người quân tử không vào bếp nấu nướng, mà là lo lắng tấm lòng "không nỡ" của người quân tử vì gần gũi nhà bếp mà bị tổn hại giảm sút, cuối cùng đối với con người cũng không còn lòng thương xót nữa.

Mạnh Tử hy vọng Tề Tuyên Vương có thể đem "nhân tâm" đối với trâu cừu mở rộng và sung túc đến trăm họ, có thể xót thương nỗi khổ đau cực của trăm họ, suy nghĩ thay cho trăm họ. Tấm lòng khổ tâm này của Mạnh Tử thật khiến người ta cảm thán.

5、Không thể xem thường môi trường

Làm bất cứ việc gì muốn thành công, đều cần có sự phối hợp của môi trường. Tỷ như trẻ con muốn học tiếng Anh, bạn tìm một người Mỹ làm thầy giáo, hay là tìm một người Trung Quốc làm thầy giáo? Đáp án vô cùng rõ ràng, đương nhiên là tìm thầy người Mỹ rồi, bởi vì tiếng Anh là tiếng mẹ đẻ của người ta, thầy giáo Trung Quốc dẫu tiếng Anh giỏi đến đâu, cũng không tránh khỏi việc hễ nói một hồi là lại muốn dùng tiếng Trung để giải thích, trẻ con ở trong môi trường đó, ngôn ngữ không dễ mà học cho giỏi được.

Bản thân tôi cũng có kinh nghiệm. Lúc tôi học tập ở Mỹ, con gái năm tuổi. Tôi cho con bé vào trường tiểu học Mỹ học lớp một, hai tháng sau, con bé nói tiếng Anh còn giỏi hơn cả tôi. Bởi vì tiếng Anh có giỏi hay không phải phối hợp với phát âm, ngữ điệu, con bé nói hệt như trẻ con Mỹ, vô cùng chuẩn xác. Thế nhưng sau khi về Đài Loan đi học, nền tảng tiếng Anh của con bé liền quên mất. Sau này con bé trách tôi sao không cho nó tiếp tục học tiếng Anh. Tôi nói ở Đài Bắc mà cho con học tiếng Anh, hiệu quả học tập sẽ rất kém, bởi vì việc học ngôn ngữ đặc biệt cần môi trường phối hợp, con không ở trong môi trường đó, hoàn toàn không có cách nào giao tiếp với người khác, con không biết câu nói này đọc lên trong sách và lúc nói ra thực tế có phải là một chuyện hay không.

Bản thân tôi đôi khi cũng sẽ cảm thấy tiếng Anh của mình rất kém, bởi vì mở tờ báo "New York Times" và tạp chí "Time" ra, rất nhiều chữ đã không còn đọc hiểu nữa, tại sao? Bởi vì thời đại đang phát triển, người ta dần dần thay đổi một số từ ngữ khẩu ngữ, mà bạn không sống ở môi trường đó, bạn liền không theo kịp, tra từ điển cũng không tra ra được. Từ đó có thể thấy được, môi trường có ảnh hưởng lớn lao đến nhường nào đối với việc con người học ngôn ngữ.

Đối nhân xử thế cũng vậy. Mạnh Tử có một lần trò chuyện với đại phu nước Tống là Đái Bất Thắng. Đái Bất Thắng nói, có một người tên là Tiết Cư Châu, là một người rất tốt, để ông ta ở bên cạnh quốc quân chúng ta, quốc quân cũng sẽ dần dần tốt lên chứ nhỉ? Mạnh Tử liền kể một ẩn dụ về việc học ngôn ngữ.

Ông nói: "Giả sử có một vị đại phu nước Sở muốn con trai mình học tiếng Tề, thế thì là mời người Tề đến dạy? Hay là mời người Sở đến dạy?" Đái Bất Thắng đáp: "Mời người Tề đến dạy."

Nói rằng: "Một người Tề dạy cậu ta, rất nhiều người Sở quấy nhiễu cậu ta, dẫu có ngày ngày roi vọt mà ép cậu ta nói tiếng Tề đi nữa, cũng không thể được đâu. Dắt cậu ta đặt vào giữa khu phố chợ Trang Nhạc vài năm, dẫu có ngày ngày roi vọt mà ép cậu ta nói tiếng Sở, cũng không thể được. Ngươi bảo Tiết Cư Châu là kẻ sĩ tốt, khiến ông ta ở nơi ở của nhà vua. Ở nơi ở của nhà vua, già, trẻ, hèn, sang đều là Tiết Cư Châu cả, nhà vua đi cùng ai để làm điều bất thiện? Ở nơi ở của nhà vua, già, trẻ, hèn, sang đều không phải là Tiết Cư Châu cả, nhà vua đi cùng ai để làm điều thiện? Một Tiết Cư Châu, một mình làm sao địch nổi Tống vương?" ("Mạnh Tử - Đằng Văn Công hạ").

Mạnh Tử nói: "Một người Tề dạy nó, rất nhiều người Sở nhiễu loạn nó, cho dù có ngày ngày dùng roi đánh để bắt nó nói tiếng Tề, cũng không thể được. Nếu dẫn nó đặt vào giữa phố phường Trang Nhạc mấy năm, cho dù ngày ngày dùng roi đánh để bắt nó nói tiếng Sở, cũng không thể được. Ngươi bảo Tiết Cư Châu là người tốt, khiến ông ta ở nơi ở của đại vương. Nếu như nơi ở của đại vương, bất luận lớn nhỏ, hèn sang, đều là những người như Tiết Cư Châu, đại vương có thể cùng ai đi làm chuyện xấu? Nếu như nơi ở của đại vương, bất luận lớn nhỏ, hèn sang, đều không phải là những người như Tiết Cư Châu, đại vương có thể cùng ai đi làm chuyện tốt? Chỉ dựa vào một mình Tiết Cư Châu, thì có thể làm gì được Tống vương chứ?"

Từ đoạn văn này có thể biết được, giáo dục thời cổ đại cũng khá đáng sợ, bởi vì sẽ có hình phạt thể xác, trẻ con học hành không tốt, phải chịu những ngọn roi của thầy giáo. Ý định Mạnh Tử dùng điều này làm ẩn dụ là để nhấn mạnh con người muốn bước lên con đường thiện, cần phải có sự phối hợp của môi trường, cần có rất nhiều người cùng nhau phối hợp.

Nếu xung quanh toàn là người tốt, ngươi muốn làm chuyện xấu cũng chẳng có cơ hội; ngược lại, xung quanh toàn là bạn xấu, ngươi muốn làm việc tốt cũng không tài nào làm được. Đương nhiên, nói như vậy không phải là muốn phủ định sức mạnh tự chủ tự do của mỗi một người, mà là bởi vì trong xã hội cổ đại, một vị quốc quân nắm giữ quyền lực cực lớn, thực sự cần phải có rất nhiều vị đại thần tốt phò tá mới được, nếu không hậu quả sẽ khôn lường.

Trăm họ đang chờ mong ngài thi hành chính sách tốt, có thể khiến họ cải thiện đời sống; nếu ngài không làm như vậy, họ sẽ nhẫn nhịn dần dần, nhưng nhẫn nhịn đến cực hạn rồi thì sẽ đứng lên nổi dậy đấy. Thời đại Mạnh Tử sống thiên hạ đã rất loạn rồi, ông luôn nghĩ đủ mọi cách hy vọng quốc quân có thể nhanh chóng cải thiện. Bởi vì quốc quân làm tốt, trăm họ mới có thể đi theo mà tốt lên, đây là suy nghĩ của người xưa. Cái gọi là "một người có phúc, vạn dân nhờ cậy", quốc quân nếu làm không đúng, trăm họ cũng phải đi theo mà chịu khổ.

Làm thế nào có thể khiến quốc quân thi hành nhân chính? Mạnh Tử cho rằng, chỉ dựa vào một người tốt Tiết Cư Châu, hoặc là lác đác vài vị đại thần tốt bên cạnh dạy dỗ ông ta, thì chẳng thể có tác dụng gì cả. "Một Tiết Cư Châu, một mình làm sao địch nổi Tống vương?"

Ngược lại, nếu như xung quanh Tống vương toàn là những kẻ nỗ lực hành thiện, thế thì Tống vương có muốn làm điều ác cũng không phải là chuyện dễ dàng gì. Đạo lý của đoạn văn này dẫu rất bình thường, nhưng đủ để nói cho chúng ta một thông tin, chính là Nho gia tuyệt đối không hề đơn thuần chú trọng vào tâm nguyện xuất phát cá nhân, kiểu như một người có thể không bị môi trường ảnh hưởng, một mình tự thành tựu nên nhân cách vĩ đại.

Trên thực tế, bắt đầu từ câu nói "chọn nơi nhân đức mà ở, sao lại là khôn ngoan" của Khổng Tử, Nho gia đã chú ý đến mối quan hệ tương tác vô cùng sâu sắc giữa sinh mệnh cụ thể của con người và môi trường bên ngoài. Giá trị của con người đương nhiên là do bên trong phát ra, cơ sở nằm ở sự tự giác và tự nguyện; nhưng giá trị này bắt buộc phải rơi vào mạng lưới quan hệ giữa người với người, thì mới có thể được thực hiện. Đồng thời, sự tự giác và tự nguyện của con người không thể rời khỏi việc phán đoán đối với hoàn cảnh cụ thể, cũng tức là không thể rời khỏi môi trường xung quanh.

6、Được nửa công gấp đôi

Cụm từ "được nửa công gấp đôi" bất cứ ai cũng đều rất thích, luôn hy vọng làm việc tốn một nửa sức lực, mà đạt được hiệu quả gấp đôi trở lên. Mạnh Tử có một lần trò chuyện với đệ tử Công Tôn Sửu, nói đến cục diện đương thời, ông nói nếu như vị quốc quân nào có thể ở trong thời đại ngày nay mà thi hành nhân chính, thì có thể đạt được hiệu quả được nửa công gấp đôi, tại sao? Bởi vì "quân vương nhân đức không xuất hiện, chưa có lúc nào chờ đợi lâu hơn bây giờ; sự đau khổ vì bị chính sách bạo ngược áp bức của trăm họ, chưa có lúc nào trầm trọng hơn bây giờ".

Kẻ đói ăn gì cũng dễ thỏa mãn, kẻ khát uống gì cũng dễ dung nạp. Khổng Tử nói: "Đức giáo lan truyền, nhanh hơn cả trạm trạm ngựa truyền tin." Vào thời buổi hiện nay, nước vạn cỗ xe mà hành nhân chính, lòng vui mừng của trăm họ, giống như được giải thoát khỏi cảnh treo ngược vậy. Cho nên nỗ lực bằng một nửa người xưa, công hiệu ắt sẽ gấp đôi người xưa, chỉ có thời buổi này mới là như vậy. ("Mạnh Tử - Công Tôn Sửu thượng").

Mạnh Tử nói, một người lúc bụng đói, ăn cái gì cũng thấy ngon miệng; ngược lại, nếu như ngươi đã ăn no căng rồi, dẫu có bắt ngươi ăn thêm sơn hào hải vị đi nữa, e rằng ngươi cũng chẳng ăn nổi nữa; cũng giống như thế, một người lúc khát nước, uống một ly nước trắng thôi cũng đã rất vui mừng rồi; nếu như vốn dĩ không hề khát, cho ngươi uống thứ đồ ngon đến mấy đi nữa, e rằng ngươi cũng không cảm thấy ngon lành gì.

Cho nên, bữa ăn có ngon hay không, nước uống có ngon hay không, phải xem tình trạng nhu cầu bản thân ngươi thế nào. Nếu như bây giờ thiên hạ thái bình, ngươi thi hành nhân chính, trăm họ có lẽ sẽ cảm thấy rất đỗi tự nhiên; ngược lại, thiên hạ đại loạn rồi, dân chúng lầm than, lúc này ngươi đứng ra thi hành nhân chính, người trong thiên hạ sẽ vô cùng ngưỡng mộ trăm họ của ngươi, tự nhiên sẽ đến ủng hộ ngươi.

Cuối cùng, "công sức bằng một nửa người xưa, hiệu quả gấp đôi", không chỉ là hiệu quả gấp đôi, mà thậm chí là hiệu quả gấp bốn lần.

Lời nói của Mạnh Tử dường như có chút phóng đại. Thời đại ông sống, các nước đều đang làm giàu nước mạnh binh, tranh bá thiên hạ, trăm họ đành phải hy sinh cống hiến, sống vô cùng khổ sở. Ông dùng hai chữ "đảo huyền" (treo ngược) để miêu tả sự đau khổ của trăm họ, giống như con người bị treo ngược lên, đầu ở dưới, chân ở trên, thị phi điên đảo, đau khổ khôn cùng, sinh mệnh của trăm họ hoàn toàn không thể an định nổi, sống chỉ là chịu tội mà thôi.

Mạnh Tử nói thời điểm này nếu như ngài có thể thi hành nhân chính, thì hiệu quả ấy thật sự là kinh thiên động địa. Thú thật mà nói, nghe những lời như thế này, bất cứ vị quốc quân nào e rằng cũng sẽ động tâm, nhưng những vị quốc quân này có làm hay không? Không có cách nào làm được. Bởi vì Nho gia bắt ngài hành "nhân chính", trước tiên cần phải làm được việc tự kiềm chế bản thân, tiết chế dục vọng, không thể có quá nhiều sự hưởng thụ xa hoa; không thể nói quả nhân ở trên ăn chơi hưởng lạc, còn các ngươi ở dưới đi hành nhân chính, điều này là không thể nào.

Hành nhân chính trước tiên phải giảm bớt thuế má, thuế má vừa ít đi, quốc quân liền không thể thỏa sức hưởng thụ nữa. Cho nên, quốc quân giữa việc hành nhân chính và lợi ích của bản thân bắt buộc phải đưa ra một sự lựa chọn, đây không phải là một chuyện dễ dàng gì, thế cho nên vị quốc quân thực sự có thể nghe lọt tai lời của Mạnh Tử, rồi đem ra thực hiện thì thưa thớt đếm trên đầu ngón tay.

Lúc này, Mạnh Tử phải làm sao đây? Ông nhắc đến sự lựa chọn của bản thân mình, nói ra bốn chữ "trác trác hữu dư" (dư dả thoải mái):

Ta từng nghe rằng: Kẻ giữ chức quan, không làm được chức trách thì từ nhiệm; kẻ có trách nhiệm can gián, không nói được lời can thì từ nhiệm. Ta không giữ chức quan, ta không có trách nhiệm can gián, thế thì việc ta tiến hay lùi, há chẳng dư dả thoải mái lắm sao? ("Mạnh Tử - Công Tôn Sửu hạ").

Mạnh Tử nói đoạn văn này có một bối cảnh. Người bạn của ông là Điết Oa vốn là một huyện lệnh ở nước Tề, sau đó đến bên cạnh Tề Tuyên Vương nhậm chức quan giám sát, phụ trách việc can gián, bảo quốc quân nên làm gì không nên làm gì. Kết quả làm việc một thời gian, chẳng có biểu hiện gì.

Mạnh Tử liền nói với ông ta, ngươi huyện lệnh không làm nữa, làm quan giám sát, thế thì ngươi nên can gián quốc quân chứ, khiến ngài ấy cải thiện một chút. Điết Oa bèn thực sự đi can gián Tề Tuyên Vương, kết quả quốc quân không tiếp thu, ông ta liền từ quan bỏ đi.

Có người chỉ trích Mạnh Tử rằng: Ngươi xem ngươi suy tính cho Điết Oa thì rất hay đấy, thế còn bản thân ngươi thì sao? Ngươi chẳng phải cũng đang đảm nhiệm một số chức vụ trong chính phủ nước Tề đó sao? Mạnh Tử lúc bấy giờ đảm nhiệm chức cố vấn quốc sách ở nước Tề, địa vị tôn sùng, nhưng không có chức quan chính thức, cũng không có trách nhiệm can gián. Thế nên Mạnh Tử mới nói đoạn văn này, để đáp lại.

Mạnh Tử nói, các ngươi đừng chỉ trích ta, ta ở nước Tề vừa không giữ chức quan vừa không có trách nhiệm can gián, cho nên không thể trách ta được. Nói cách khác, Mạnh Tử mang thân phận cố vấn, hoài bão lý tưởng nhân chính nhưng đành chịu không phát huy lực được. Ông cho rằng việc tiến hay lùi của mình vô cùng thưa thả, rất thong dong.

Hai đoạn văn trên, đoạn trước nói "được nửa công gấp đôi" là nhắm vào lãnh tụ chính trị, làm thế nào tốn rất ít sức lực mà tạo ra hiệu quả to lớn. Bởi vì "thời cơ" rất đặc biệt, thiên hạ đại loạn, các nước khác đều đang làm càn làm quấy, bên ngươi nếu như đàng hoàng thi hành nhân chính, trăm họ sẽ vô cùng cảm kích. Đoạn sau nói đến "dư dả thoải mái" là chính bản thân Mạnh Tử. Khổng Tử từng nhắc đến làm quan có hai loại, loại thứ nhất gọi là cụ thần, là những bầy tôi có năng lực chuyên môn, tận tụy làm tròn bổn phận; loại thứ hai gọi là đại thần, là những bầy tôi lấy đạo lý chính trực để phụng sự quân vương.

Khổng Tử dùng tám chữ để miêu tả đại thần "dĩ đạo sự quân, bất khả tắc chỉ" (dùng đạo lý để thờ vua, không được thì dừng lại), ta dùng đạo lý chính trực để phụng sự quốc quân, nếu như không hành thông được, ta liền dừng lại, từ quan. Khổng Tử cho rằng trong số các học trò của mình, như Tử Lộ, Nhiễm Hữu đều có năng lực của "cụ thần", nhưng vẫn chưa thể đạt đến tiêu chuẩn của "đại thần".

Mạnh Tử cho rằng nếu như bản thân ông có cơ hội, ông có thể làm được "đại thần", nhưng rất tiếc là không có cơ hội. Bản thân ông không phải người nước Tề, chỉ là khách khanh, từ nước ngoài đến giúp đỡ; dẫu muốn khuyên bảo Tề Tuyên Vương thi hành nhân chính, tiến lên cứu giúp trăm họ trong thiên hạ, nhưng quốc quân không nghe, ông cũng đành chịu chết bó tay.