1. Chân thành đối đãi

Ngạn ngữ phương Tây có câu: "Không ai là một hòn đảo cả." Giao lưu và kết nối giữa người với người là điều không thể thiếu, những người bạn khác nhau sẽ đóng vai trò quan trọng trong từng giai đoạn của cuộc đời một người. Cổ đại Trung Quốc coi quân thần, cha con, vợ chồng, anh em, bạn bè là "ngũ luân", và bạn bè cũng là một mối quan hệ quan trọng trong đó.

Khổng Tử nói: "Có bạn từ phương xa đến, chẳng phải rất vui sao!". Quả thực, có những người bạn vì gia đình, sự nghiệp, học nghiệp, lý tưởng mà mỗi người một ngả, không thể thường xuyên tụ họp, chỉ có thể mượn thư từ để thăm hỏi, nhưng trong lòng lại biết rõ đối phương luôn cầu chúc cho mình. Nếu gặp cơ hội, tái ngộ tương phúng, tự nhiên sẽ có cảm giác sảng khoái suốt đời.

Qua lại giữa bạn bè là một quá trình kết duyên, gọi là "rộng kết thiện duyên". Chữ "duyên" này có thể xuất phát từ việc chúng ta là bạn học, đồng hương, đồng nghiệp, hoặc cùng chí hướng - có cùng sở thích nhân sinh, thậm chí là cùng du ngoạn - cùng nhau đi chơi mà sinh ra tình bạn. Sau khi kết duyên rồi, thì phải tích duyên, trân trọng tình cảm gắn bó giữa hai người. Bởi vì thông thường chúng ta kết bạn, đều là sau khi chia tay mới bắt đầu nhớ nhung, nghĩ đến lúc đi học trước kia, có người bạn như thế nào, mọi người ở bên nhau vui vẻ ra sao, chỉ là lúc đó không biết trân quý cho tốt, bây giờ muốn gặp lại thì đã không dễ dàng nữa rồi.

Thế nhưng, ngoài tích duyên ra, cũng phải tùy duyên. Chuyện đời vốn dĩ vì duyên mà tụ, tùy duyên mà tán, mọi thứ cứ thuận theo tự nhiên. Tỷ như mọi người sắp tốt nghiệp rồi, vậy thì cứ tốt nghiệp đi, bạn không thể nói lớp chúng ta tình cảm đặc biệt tốt, mọi người cùng nhau học thêm một năm nữa, điều này là không thể.

Dù duyên phận thế nào, giữa người với người, không có chuyện ai nhất định phải làm bạn với ai, ai nhất định không được làm bạn với ai. Nhìn chung, việc kết bạn chia làm bốn tầng bậc, tầng thấp nhất gọi là "tửu nhục chi giao" (bạn rượu thịt), mọi người cùng nhau ăn uống, thưởng ngoạn; tiến lên trên gọi là "lợi hại chi giao", cùng nhau làm ăn, hợp tác, hợp thì cả hai cùng có lợi, rời thì cả hai cùng chịu hại; tiến lên trên nữa gọi là "đạo nghĩa chi giao", chữ "đạo" đại diện cho phương hướng của cuộc đời, chữ "nghĩa" đại diện cho tính chính đáng, tức là mỗi lần tôi đưa ra lựa chọn chính đáng, đều giống với lựa chọn hoặc suy nghĩ của bạn, tỷ như "Kết nghĩa vườn đào" mà người Trung Quốc vẫn luôn ca ngợi, Lưu Bị, Quan Công, Trương Phi ba người chính là đạo nghĩa chi giao; tầng cao nhất gọi là "sinh tử chi giao", thường gọi là tri kỷ.

Nhà văn người Anh Henry Adams nói: "Đời người, có thể kết giao một người bạn thân đã là hiếm có; kết giao được hai người có thể gọi là vô cùng may mắn; còn như kết giao ba người thì hoàn toàn là điều không thể." Nếu định nghĩa bạn bè ở tầng bậc "tri kỷ", câu nói này quả thực đã phản ánh đúng kinh nghiệm nhân sinh. Người xưa của chúng ta chẳng phải cũng nói "Đời người được một tri kỷ, chết cũng không tiếc" đó sao? Có thể thấy, tri kỷ là dùng sinh mạng để đổi lấy lẫn nhau, là cảnh giới cao nhất của việc kết bạn.

Dù kết giao với loại bạn nào, nguyên tắc kết bạn đều giống nhau, gồm bốn chữ: Chân thành đối đãi. Thực ra, "chân thành" không chỉ đối với bạn bè, mà đối với bất kỳ ai cũng nên chân thành.

Phương Tây có câu nói rất hay, "Bạn đối xử với bạn bè bằng cách phơi bày tính cách", ở trước mặt bạn bè, tính cách của tôi không mặc quần áo, không cần ngụy trang, không cần trang điểm, tôi có tính cách gì thì để bạn bè trực tiếp nhìn thấy điều đó; ngược lại, nếu bạn bè đối xử với nhau mà không có thái độ chân thành, thì chỉ là giả tạo ứng phó, lãng phí sinh mệnh mà thôi.

Tử Hạ nói: "Lời khéo léo, nét mặt lấy lòng, thái độ cực kỳ cung kính; Tả Khâu Minh coi hành vi như vậy là đáng xấu hổ, ta cũng coi là đáng xấu hổ. Trong lòng oán hận người ta, bề ngoài vẫn tiếp tục giao du với người đó; Tả Khâu Minh coi hành vi như vậy là đáng xấu hổ, ta cũng coi là đáng xấu hổ." ("Luận ngữ·Công Dã Tràng").

Khổng Tử nói: "Lời nói hay ho uyển chuyển, biểu cảm lấy lòng vồn vã, thái độ cực kỳ cung kính; Tả Khâu Minh cho rằng hành vi như thế là đáng thẹn, ta cũng cho là đáng thẹn. Trong lòng oán hận một người, bề ngoài lại tiếp tục qua lại với người đó; Tả Khâu Minh cho rằng hành vi như thế là đáng thẹn, ta cũng cho là đáng thẹn."

Tả Khâu Minh là sử quan của nước Lỗ, Tư Mã Thiên gọi ông là "quân tử nước Lỗ". Tả Khâu Minh cho rằng, một người nếu bề ngoài nhiệt tình, thân thiện với bạn bè, nhưng trong lòng lại cất giấu sự oán hận đối với bạn bè, hành vi như vậy là đáng xấu hổ. Bạn bè qua lại đôi khi không tránh khỏi xuất hiện hiểu lầm hoặc oán hận, tỷ như nghe người khác nói bạn ở sau lưng chê bai tôi, điều này sẽ sinh ra hiểu lầm; hoặc bạn có cơ hội tốt mà không nói cho tôi biết, không để tôi cùng bạn phát tài hay thu lợi, lúc đó sẽ xuất hiện sự oán hận.

Trong lòng đã có vướng mắc, nhưng lại che giấu nó đi, bề ngoài làm như không có chuyện gì xảy ra, tiếp tục làm bạn với người đó, Khổng Tử cho rằng như vậy là không tốt, như vậy thiếu đi sự chân thành. Bạn nói vậy nếu chân thành, tôi đem ý kiến nói thẳng ra, hiểu lầm có khi còn trầm trọng hơn, thậm chí hai người trở mặt thì phải làm sao? Nói thật lòng, bạn bè chân chính phải có khả năng "can đảm soi thấu lẫn nhau", rất nhiều lúc là "không đánh không quen biết", bạn không đem lời thật nói ra, sao bạn biết người khác sẽ cự tuyệt? Có lẽ lúc đang tức giận họ không muốn chấp nhận, nhưng qua một khoảng thời gian, sẽ phát hiện ra bạn cũng vì tốt cho họ, đối với sự chân thành của bạn ngược lại sẽ vô cùng cảm kích.

Con người là sinh vật thay đổi. Sự thay đổi của con người, nếu không phải do môi trường bên ngoài, thì cũng là do quan niệm bên trong. Môi trường bên ngoài cũng bao gồm cả lời khuyên can của bạn bè, thế nên người xưa mới dùng "lấy bạn làm gương" để nhắc nhở bản thân xem mình làm đúng hay sai. Sự thay đổi về quan niệm bên trong, chính là phải đọc nhiều sách. Đọc sách có thể giúp một người hiểu rõ đạo lý, sau khi hiểu lý lẽ sẽ biết rằng cảm xúc cá nhân là một chuyện, nguyên tắc làm người là chuyện khác.

Chúng ta kết bạn đôi khi vì những sự can thiệp từ bên ngoài, mà khiến tình bạn trở nên phức tạp hơn. Tỷ như bạn bè cùng nhau làm ăn, đến cuối cùng có lẽ có thể cùng chịu nghèo khó, lại không thể cùng hưởng vinh hoa phú quý; cũng có những người bạn lúc đầu cảm thấy đối phương chẳng có gì để nói, sau này gặp phải một số khó khăn trong cuộc đời, mới phát hiện ra "gian nan mới thấy chân tình", bạn tri kỷ trong hoạn nạn mới là bạn chân chính.

Thế nhưng, đối với lời khuyên can dành cho bạn bè cũng phải biết điểm dừng thích hợp. Tử Cung có một lần thỉnh giáo Khổng Tử về cách kết bạn, Khổng Tử đã nói một câu: "Khuyên bảo tận tình và dẫn dắt khéo léo, không nghe thì thôi, đừng để chuốc lấy nhục nhã." ("Luận ngữ·Nhan Uyên"). Bạn bè nếu có chỗ sai, bạn phải chân thành khuyên bảo và uốn nắn một cách uyển chuyển, nhưng nếu họ không nghe, bạn phải dừng lại, để tránh tự chuốc lấy sự nhục nhã. Tại sao? Bởi vì bạn bè với nhau là bình đẳng, nếu địa vị không bình đẳng, thành ra bạn đến giáo huấn tôi, thế thì bạn là thầy của tôi rồi, biến thành quan hệ thầy trò, không còn là quan hệ bạn bè nữa.

Bạn bè tuy có nghĩa vụ khuyên bảo lẫn nhau, nhưng nếu đối phương không nghe, nói nhiều mà vô hiệu tốt nhất bạn nên ngậm miệng không bàn nữa, đừng miễn cưỡng nữa.

2. Chí hướng tương đồng

Ngoài sự chân thành ra, kết bạn còn phải dựa vào nguyên tắc nào? Theo lời của Khổng Tử, chí hướng là vô cùng quan trọng. Chí hướng là gì? Xét về cuộc sống giải trí thông thường, tỷ như hôm nay nghỉ lễ, bạn muốn leo núi, tôi muốn bơi lội; bạn muốn đánh cờ, tôi muốn đánh bóng; hai người có sở thích và hứng thú không giống nhau như vậy, rất khó để ghép lại với nhau.

Lại tỷ như chí hướng của một người là nghệ thuật, nếu kết giao với người thích khoa học làm bạn, phỏng chừng sẽ rất vất vả, cho nên phải tìm những người bạn có chí hướng tương đồng với mình.

Tử nói: "Không kết bạn với những kẻ không bằng mình." ("Luận ngữ·Tử Hán"). Rất nhiều người cho rằng đây là "đừng kết bạn với những người kém hơn mình". Thoạt nghe, đây là một lời khuyên rất hay, nước chảy chỗ trũng, người hướng lên cao mà, chúng ta nên kết giao nhiều với những người giỏi hơn mình, để nâng cao trình độ của bản thân.

Nhưng suy nghĩ kỹ lại, vấn đề nảy sinh: Nếu bạn không kết bạn với những kẻ kém hơn mình, chuyên đi tìm những người xuất sắc hơn mình để làm bạn, vậy thì người đó có phải cũng phải dựa vào nguyên tắc tương tự để từ chối kết bạn với bạn không? Họ cũng có thể "không kết bạn với những kẻ không bằng mình" cơ mà. Cứ như thế, thiên hạ trước khi kết bạn đều phải so sánh lẫn nhau, so sánh thì không tránh khỏi việc có phân cao thấp, kết quả là: Không có ai hoặc rất ít người có thể tìm được bạn bè.

Đây đương nhiên không phải ý của Khổng Tử. "Bất như" có thể hiểu là "không kịp, không bằng", cũng có thể hiểu là "không giống, không tương tự". Theo cách giải nghĩa sau, thì câu "không kết bạn với những kẻ không bằng mình" có ý nghĩa là: "Đừng kết giao với những người không giống mình".

"Không giống mình" là chỉ việc đi ngược lại với mình về chí hướng. Tỷ như xét về chí hướng, có người muốn phục vụ xã hội, có người muốn liều mạng kiếm tiền; có người muốn theo đuổi học vấn, cũng có người muốn vui chơi nhân gian. Lại xét về sở thích, việc trong nhà như đánh cờ, đánh bài, thưởng trà, đọc sách, xem tivi, việc ngoài trời như leo núi, du lịch, đánh bóng, chạy bộ, giao tiếp xã giao v.v., cũng là mỗi người mỗi khác, hoặc đại đồng tiểu dị, hoặc tiểu đồng đại dị.

Cái gọi là "đạo khác nhau, không chung đường", từ sự khác biệt về chí hướng cuối cùng dẫn đến sự khác biệt trong lựa chọn nhân sinh. Nếu mạo muội chọn những người không cùng chí hướng để làm bạn, không chỉ tốn sức mà ít kết quả, mà còn có thể bằng mặt không bằng lòng, thậm chí trở thành kẻ thù. Rất nhiều kẻ thù trên thiên hạ đều do bạn bè biến thành, há có thể không cẩn thận sao?

Cho nên, kết bạn lúc đầu dựa vào duyên phận, như đồng hương, bạn học, đồng nghiệp, thậm chí cùng nhau đi chơi, đều có thể trở thành bạn bè, nhưng sự phát triển về sau phải xem chí hướng có tương cận hay không. Chí hướng không tương cận, miễn cưỡng ở bên nhau, tình bạn e rằng cũng khó mà duy trì lâu dài.

Ngoài cùng chí hướng ra, Nho gia bàn về "kết bạn", còn phải kiêm luôn việc "cùng nhau khuyên rước điều thiện", lấy "điều thiện" để kỳ vọng và yêu cầu lẫn nhau.

Khổng Tử nói: "Bạn bè thiết tha khuyên bảo, anh em hòa thuận vui vẻ." ("Luận ngữ·Tử Lộ"). "Thiết tha khuyên bảo" ý chỉ cùng nhau mài giũa khích lệ, "hòa thuận vui vẻ" ý chỉ hòa hợp chung sống. Anh chị em bởi vì có chung cha mẹ, là người thân do trời định sẵn, tính cách dù có không hợp đến đâu, cũng phải tìm cách sống hòa thuận với nhau.

Bạn bè là do mình tự tìm, có những người là bạn tốt, có những người có lẽ là bạn xấu; có những người bạn duyên phận sâu đậm, có thể qua lại cả đời; có những người duyên phận nông cạn, nói không chừng tốt nghiệp trường học là đường ai nấy đi. Lúc này bạn phải hỏi, tôi kết giao những người bạn này là vì cái gì?

Câu trả lời của Khổng Tử là "bạn bè thiết tha khuyên bảo", kết bạn tuyệt đối không thể chỉ ở cùng nhau để lãng phí thời gian, hoặc chỉ cùng nhau đi chơi mà thôi, mà phải luôn luôn mài giũa khích lệ lẫn nhau, đi về hướng đúng đắn của cuộc đời.

Tăng Tử nói: "Quân tử lấy văn hóa để kết bạn, lấy bạn bè để giúp đỡ cho nhân đức." ("Luận ngữ·Nhan Uyên").

Tăng Tử nói: "Người quân tử dùng việc đàm luận văn chương nghệ thuật để tụ họp với bạn bè, lại dùng những người bạn như vậy để giúp bản thân bước lên con đường chính đạo của cuộc đời."

Chữ "quân tử" được nhắc đến trong "Luận ngữ" có hai nghĩa: Một là những người có bối cảnh chính trị, có quan chức, như con cháu quý tộc thế tập trong xã hội phong kiến; hai là chỉ những người có chí hướng tu dưỡng đức hạnh, giảng dạy học vấn, nhân cách hoàn thiện, như đông đảo các đệ tử của Khổng Tử. Lời này của Tăng Tử ám chỉ loại người thứ hai.

Quân tử lấy gì làm tiêu chuẩn? Có câu nói thế này: "Quân tử lập chí hằng, tiểu nhân hằng lập chí", kẻ tiểu nhân thường xuyên lập chí, tượng trưng cho chí hướng của hắn rất ngắn ngủi, không thể kiên trì đến cùng; mà người quân tử chỉ lập một chí hướng, từ việc đọc sách bắt đầu không ngừng nâng cao lên, cuối cùng trở thành một người có nhân cách hoàn thiện. Mà việc tu dưỡng nhân cách này là làm mãi không hết, kiên trì làm suốt đời, chưa chắc đã có thể đạt đến tiêu chuẩn nhân cách hoàn thiện.

Tăng Sâm cho rằng, kết bạn có sự trợ giúp trực tiếp đối với việc trở thành quân tử, "quân tử lấy văn để hội bạn", chữ "văn" bao gồm các hoạt động văn hóa nghệ thuật khác nhau, cũng như các kỹ năng khác nhau. Tỷ như bạn kết giao được một người bạn thích đánh cờ, bản thân bạn vốn dĩ không thích đánh cờ, cậu ấy dẫn dắt bạn đánh cờ, dần dần bạn cũng thích đánh cờ; hoặc là bạn không thích đọc sách, nhưng bạn của bạn thích đọc sách, chịu ảnh hưởng của cậu ấy, có lẽ bạn cũng sẽ thích đọc sách.

Cho nên Tăng Tử nói, bạn bè với nhau phải có khả năng đàm luận văn chương nghệ thuật, thì mới có điểm chung để giao lưu, tức là có ngôn ngữ chung. Mà mục đích kết giao những người bạn như thế là để dùng vào việc "phụ nhân". Chữ "nhân" chỉ con đường chính đạo của cuộc đời, cũng chính là "đạo", tức là bạn bè với nhau phải mài giũa khích lệ lẫn nhau, nâng đỡ lẫn nhau trên con đường chính đạo của cuộc đời, để thực hiện chí hướng hướng thiện của mọi người, đây mới là con đường lớn quang minh của việc kết bạn.

Thế nhưng, những người bạn kết giao trong đời người, do cơ hạn của duyên phận, nhân duyên không còn, kỳ thực đều rất đáng để trân trọng.

Rất nhiều người ôm ấp ảo tưởng về bạn bè, khao khát quen biết những người bạn hợp với lý tưởng, tâm ý tương thông; nhưng thường lại quên mất rằng bạn bè là sự tương hỗ, chúng ta hy vọng có loại bạn bè nào, thì bạn bè cũng đồng thời hy vọng chúng ta là loại người như thế ấy. Nếu một người thiếu đi công phu tự nhận thức, đến chí hướng của bản thân còn không rõ ràng, thì làm sao có thể kỳ vọng người khác trở thành người bạn tâm đầu ý hợp với mình chứ?

3. Kiêm dung tín nghĩa

Qua lại với bạn bè, ai cũng biết "giữ chữ tín" là rất quan trọng, nhưng giữ chữ tín đồng thời cũng cần phải cân nhắc đến chữ "nghĩa". Chữ "nghĩa" đại diện cho tính chính đáng, tức là đạo nghĩa mà mọi người thường nói. Tín và nghĩa có mối quan hệ gì?

Tử Cung có một lần hỏi Khổng Tử, phải có những điều kiện gì mới có thể gọi là sĩ? "Sĩ" là một giai cấp thời cổ đại, đứng sau đại phu, cũng có thể dùng để chỉ chung những người trí thức đọc sách. Khổng Tử đề cập đến ba loại người phù hợp với điều kiện của sĩ, loại cuối cùng là: Lời nói nhất định phải giữ tín, hành động nhất định phải có kết quả. Kẻ tiểu nhân cứng nhắc thay! ("Luận ngữ·Tử Lộ").

Nói chuyện nhất định phải giữ chữ tín, hành động nhất định phải có kết quả, loại tiểu nhân rập khuôn máy móc này, cũng có thể coi là bậc sĩ kém hơn một chút.

Nhìn bề ngoài của câu chữ sẽ thấy giật mình, lẽ nào nói lời giữ chữ tín là sai ư? Làm việc có kết quả chẳng phải là rất có trách nhiệm sao? Tại sao Khổng Tử lại phê phán rằng đây là loại người tiểu nhân? Vấn đề nằm ở chữ "nghĩa" này.

Đem lời của Mạnh Tử ra xem xét cùng, mới thấy được sự sâu sắc của tư tưởng Nho gia. Mạnh Tử nói: "Đại nhân, lời nói không nhất thiết phải giữ tín, hành động không nhất thiết phải có kết quả, chỉ cần đạo nghĩa ở đâu thì hướng về đó." ("Mạnh Tử·Ly Lâu hạ").

Chữ "đại nhân" đại diện cho người có đức hạnh viên mãn, sự tu dưỡng đức hạnh của một người đạt đến giai đoạn viên mãn, mới có tư cách được gọi là đại nhân. Mạnh Tử nói, người có đức hạnh viên mãn, lời nói không nhất thiết lúc nào cũng thực hiện, làm việc không nhất thiết phải có kết quả, tất cả đều phải xem đạo nghĩa nằm ở đâu.

Chữ "nghĩa" chính là "phải chăng". Hôm qua thích hợp, hôm nay chưa chắc đã thích hợp; đối với Trương Ba thích hợp, đối với Lý Tứ chưa chắc đã thích hợp; phải xem tình hình thay đổi thế nào, phối hợp với tình hình thích đáng, đưa ra lựa chọn chính xác, tìm ra chỗ "nên" ở đâu.

Sự việc nhân gian vẫn luôn nằm trong quá trình biến đổi và phát triển, nếu không có năng lực tùy cơ ứng biến, lời nói và việc làm đều có thể rơi vào cảnh khốn đốn.

Tỷ như tôi gần đây mua một khẩu súng săn, một người bạn rất thân với tôi, cậu ấy nói tháng sau anh mượn khẩu súng săn của tôi đi săn nhé. Bạn tốt thì đương nhiên không thành vấn đề, tôi đồng ý với cậu. Nhưng ngay trong tháng này đó, người bạn ấy mắc bệnh trầm cảm, có xu hướng tự sát. Đến hẹn, cậu ấy tìm đến tôi, nói anh đã hứa cho tôi mượn súng săn mà, bây giờ cho tôi mượn đi, thực hiện lời hứa của anh đi.

Lúc này tôi nên làm thế nào đây? Nếu nhất định phải giữ chữ tín, đem súng cho cậu ta mượn, những chuyện xảy ra sau đó của cậu ta, chẳng lẽ tôi không phải chịu trách nhiệm sao? "Ta không giết Bá Nhân, nhưng Bá Nhân lại vì ta mà chết". Giữ chữ tín là cuộc hẹn giữa tôi và bạn ở hiện tại để làm việc trong tương lai, nhưng từ hiện tại đến tương lai, vẫn còn một khoảng thời gian, có thể xuất hiện đủ loại biến hóa không thể lường trước, đến lúc đó phải căn cứ vào tình hình thực tế, rồi mới đưa ra lựa chọn thích hợp.

Trong "Trang Tử" cũng có nhắc đến một người, tên là Vĩ Sinh, người này rất giữ chữ tín, anh ta hẹn hò với một cô gái, hẹn gặp nhau dưới chân cầu, kết quả nước lũ ập đến, anh ta ôm lấy trụ cầu dưới chân cầu không chịu đi, cuối cùng bị chết đuối. Tại sao? Anh ta nói tôi đã hẹn gặp em dưới chân cầu, thì không thể lên mặt cầu được, nhưng trên thực tế cô gái này đến muộn phỏng chừng là vì gió mưa quá lớn, hoặc gia đình phản đối, nếu đổi lại là chúng ta, đương nhiên sẽ lên cầu rồi, không thì về nhà cho rồi, nhưng Vĩ Sinh lại vô cùng giữ chữ tín, kết quả bị chết đuối.

Chúng ta không hề nói những chuyện đã hứa hẹn với bạn bè, thì có thể nói mà không giữ lời, mà là muốn nói bạn phải cân nhắc tình hình thực tế, không thể chỉ vì muốn giữ chữ tín cho bản thân, hoặc sợ người khác nói mình không giữ chữ tín, mà tuyệt đối không chịu thay đổi, cho đến mức dẫn đến kết quả tồi tệ, như vậy thì sẽ biến thành chủ nghĩa giáo điều mất rồi.

Trí tuệ của Nho gia vô cùng linh hoạt, sẽ cân nhắc đến sự biến hóa của đủ mọi tình huống. Tại sao Khổng Tử lại nói "lời nói nhất định giữ tín, hành động nhất định có kết quả" là kẻ tiểu nhân, bởi vì anh ta không để ý rằng cuộc đời vốn tràn ngập những biến hóa, thoạt nhìn thì rập khuôn máy móc, kỳ thực có lẽ đã bỏ quên chữ "nghĩa".

Chữ "Dịch" trong "Kinh Dịch" chính là ý nghĩa biến hóa, ở trong sự biến hóa, bạn phải tìm ra quy tắc "bất biến", và phối hợp với các tình huống khác nhau để đưa ra lựa chọn thích đáng, mà nguyên tắc bất biến đó, chính là "tôi phải chân thành", ôm ấp một trái tim chân thành để tương tác với mọi người, sau đó tùy thuộc vào tình hình cụ thể mà quyết định.

Khổng Tử từng nói, điểm khác biệt giữa ông và rất nhiều thánh hiền vĩ đại thời cổ đại, nằm ở chỗ các bậc thánh hiền thời cổ đại đều có những biểu hiện đặc biệt nào đó, cuối cùng có thể vì thế mà hy sinh tính mạng, mà Khổng Tử cho rằng bản thân ông là năm chữ "vô khả vô bất khả" (không có nhất định phải thế nào, cũng không có nhất định không được thế nào).

Có người nghe xong, cảm thấy thái độ này e là hơi ba hoa lươn lẹo chăng? Nhưng bạn đừng quên, cuộc đời vốn dĩ tràn ngập biến số, lúc nào bạn nên tiến, lúc nào nên lùi; lúc nào nên lên sân khấu, lúc nào nên xuống sân khấu, không phải cứ muốn thế nào là được thế nào, mà phải xem nhu cầu của các tình huống thực tế khác nhau, có thể hành động thì hành động, có thể dừng lại thì dừng lại; nếu nhất định nhấn mạnh "lời nói nhất định giữ tín, hành động nhất định có kết quả", thoạt nhìn có vẻ như vô cùng kiên định bất khuất, kỳ thực là không hiểu biết về việc tùy cơ ứng biến, tùy thời mà làm.

Tư tưởng của Nho gia nói cho chúng ta biết, bạn bè qua lại giữ chữ tín đương nhiên là rất tốt, nhưng không thể quên phải có trí tuệ linh hoạt cùng nguyên tắc kiên định.

Khổng Tử còn có một người học trò tên là Hữu Tử. Hữu Tử nói: "Giữ chữ tín mà gần với đạo nghĩa, thì lời nói mới có thể thực hiện được." ("Luận ngữ·Học nhi"). Chuyện bạn hẹn ước với người khác, phải cố gắng sao cho hợp với đạo nghĩa, thì lời nói ra mới có thể thực hiện được. Ngược lại, nếu chuyện hẹn ước không có tính chính đáng, trái ngược với lễ nghi hoặc pháp luật của xã hội, bạn dẫu có nói ra cũng không thể thực hiện được.

Cho nên chúng ta khi qua lại với bạn bè, đừng dễ dàng nói tôi hứa với anh chuyện này chuyện nọ, mà nhất định phải cân nhắc xem chuyện này có gần với đạo nghĩa hay không, gần với đạo nghĩa rồi mới có thể thực hiện, bằng không cho dù đã hẹn ước rồi cũng sẽ thành thất hứa.

4. Ba người bạn có ích

Bạn bè giống như tấm gương của một người, có thể phản chiếu ra sở thích, ham muốn, chí hướng và gu thẩm mỹ của người đó. Nhưng bạn bè không chỉ là một tấm gương thôi đâu, họ còn thúc đẩy con người bước tới một cuộc đời tốt đẹp và phong phú hơn.

Khổng Tử nói có ba loại bạn bè có ích: Bạn ngay thẳng, bạn thành tín, bạn hiểu biết rộng. Có ích vậy. ("Luận ngữ·Quý thị").

Kết giao với người chính trực làm bạn, kết giao với người thành tín làm bạn, kết giao với người hiểu biết rộng làm bạn, đó là những người bạn có ích.

Loại thứ nhất là bạn ngay thẳng, chữ "trực" đại diện cho sự chân thành và chính trực, tức là trong lòng có lời gì thì nói thẳng ra điều đó, để bạn biết được suy nghĩ và tâm tư của tôi.

Giao tình giữa bạn bè là dựa trên rượu thịt, lợi hại, hay là đạo nghĩa, liền lấy đó làm tiêu chuẩn phán đoán. Bạn bè mà "trực", họ nhìn thấy bạn có sai lầm hoặc có khả năng sắp phạm sai lầm, sẽ nói thẳng không chút vòng vo để nhắc nhở bạn, họ sẽ không thấy ngượng ngùng khi nói ra, hay tìm đủ mọi cái cớ để che đậy cho bạn.

Loại bạn này giống như một tấm gương, qua tấm gương có thể nhìn thấy khuyết điểm của chính mình. Một người nếu có thể tìm được những người bạn như thế này, thì sẽ ít khả năng phạm sai lầm hơn. Nhưng những người bạn như thế này cũng sẽ mang lại áp lực, thời cổ đại có một cách gọi là "uý hữu", những người bạn khiến người ta kính sợ. Người bạn này cứ cất lời là bạn lập tức cảm thấy có áp lực, nhưng sau đó phải thừa nhận rằng, lời họ nói là có đạo lý, nói là đúng đắn.

Có những người bạn như vậy, bạn nên cảm thấy biết ơn.

Loại thứ hai là bạn thành tín, chữ "lượng" đại diện cho sự thành tín, thấu hiểu. Người này nói lời giữ lấy lời, đáng để tin cậy, ngoài ra còn có khả năng thấu hiểu tâm trạng của bạn nhiều hơn, biết được những ấm ức của bạn, có thể đưa ra sự an ủi vào thời điểm thích hợp.

Tăng Tử nói: "Ta mỗi ngày kiểm điểm bản thân ba lần. Mưu sự cho người khác đã tận tâm chưa? Kết giao với bạn bè đã giữ chữ tín chưa? Những điều thầy truyền dạy đã ôn tập chưa?"

Tử Hạ nói: "Kết giao với bạn bè, nói năng phải có chữ tín."

Khổng Tử nói: "Khiến người già được an yên, bạn bè tin tưởng, người trẻ được yêu thương."

Chữ "tín" trong ba đoạn văn này, đều chỉ rõ ra việc kết bạn phải có chữ tín. Thế nhưng, nhắc đến chữ tín, cũng liên quan đến vấn đề một người có thể kiên trì lý tưởng lâu dài hay không.

Tỷ như thuở hàn micro nghèo khó thì có một số lý tưởng, sau này lại vừa giàu vừa sang, liệu có còn kiên trì được lý tưởng đó không? Bạn bè chúng ta kết giao thời trẻ thường rất thuần khiết, đặc biệt là những người bạn quen biết trong trường học, nhưng sau khi bước vào xã hội, mười năm, hai mươi năm không gặp, mọi người gặp lại nhau, nội dung bàn tán thường là ai có thành tựu hơn trong xã hội, ai đạt được vinh hoa phú quý gì.

Điều này tượng trưng cho cái gì? Tượng trưng cho việc những người bạn kiểu này không thể kiên trì lý tưởng thời trẻ, đối với phương diện chữ tín chưa chắc đã phù hợp với tiêu chuẩn.

Còn về sự thấu hiểu, đời người không tránh khỏi có lúc lầm lỗi, lỗi lầm phạm phải là do vô tình, do vô tri, hay là do cố ý? Chỉ có lỗi lầm do cố ý, là không thể dễ dàng tha thứ. Bạn bè hiểu tôi rất sâu sắc, tự nhiên có thể phân biệt được những điều này, và vươn đôi bàn tay hỗ trợ kiên định vào lúc tôi cần nhất.

Thế nhưng sự thấu hiểu là từ hai phía, không thể chỉ biết một mực yêu cầu người khác. Sự thấu hiểu cũng bao gồm việc bản thân có thể làm được việc gì thì tuyệt đối không phiền người khác làm thay, bởi vì bạn bè vốn dĩ không phải là công cụ hay thủ đoạn, mà là để cùng nhau vượt qua hoạn nạn.

Loại thứ ba là bạn hiểu biết rộng, chữ "đa văn" không chỉ trình độ học vấn cao hay thấp, mà là chỉ sự hứng thú tìm hiểu tri thức nồng nhiệt. Bạn bè hiểu biết rộng rãi, có thể khai sáng quan niệm của chúng ta, mở rộng tầm nhìn của chúng ta.

Tỷ như bạn bè tụ tập lúc nào cũng phải nói chuyện, nhưng bạn không thể cứ mãi bàn về mấy chuyện bát quái xảy ra hằng ngày, hay đủ loại tin đồn ngoài đường phố được, mà phải bàn về những thứ có "chất dinh dưỡng" hơn, có thể làm tăng thêm kiến thức và tầm nhìn, lúc này mới cần đến những người bạn "hiểu biết rộng" như thế này.

Không gian và thời gian của mỗi người đều có hạn, tâm linh cũng dễ bị chấp nhất vào một góc nhìn phiến diện, đối với chuyện nhân tình thế thái nhỏ nhặt cho đến bộ mặt phong phú của giang sơn xã tắc lớn lao, thường chỉ biết là thế mà không biết tại sao lại thế, thậm chí căn bản chưa từng nghe qua.

Lúc này, nếu có thể có một người bạn trên thông thiên văn dưới tường địa lý, cùng bạn bàn luận về những vấn đề này, bao gồm cả vô số chuyện kỳ lạ quái dị, anh ta đều có thể giảng giải ra được đạo lý, không nghi ngờ gì nữa chính là mở ra một cánh cửa sổ cho cuộc sống của chúng ta, giúp chúng ta phá vỡ cục diện chật hẹp của bản thân, để thưởng thức mọi sự vật với một ánh nhìn toàn diện hơn.

Ba loại bạn bè có ích ở trên, là hướng đến ba yêu cầu về ý chí, tình cảm và nhận thức của con người. "Bạn ngay thẳng" đại diện cho việc người bạn này kiên trì nguyên tắc suốt đời, vô cùng kiên định về mặt ý chí. "Bạn thành tín" có thể thấu hiểu bao dung về mặt tình cảm, "Bạn hiểu biết rộng" có thể mang lại cho bạn rất nhiều thông tin quan trọng và thú vị.

Bất kỳ một người bạn nào có được một trong ba điều này đã là rất tốt rồi. Bạn không thể yêu cầu một người bạn hội tụ đủ cả ba điều, nếu đều có đủ thì chính là tri kỷ quý giá, thế nhưng tri kỷ thì khó mà tìm kiếm. Mà khi bạn yêu cầu bạn bè như thế, trước tiên cũng phải tự hỏi bản thân xem mình đã có đủ những điều kiện này chưa, bởi vì khi chúng ta lựa chọn bạn bè, bạn bè cũng đồng thời đang lựa chọn chúng ta.

Kết giao được với bạn tốt, có thể làm tăng thêm niềm vui trong cuộc đời. Cho nên khi Khổng Tử nhắc đến "ba niềm vui có ích", thì "vui có nhiều bạn hiền" cũng là một trong số những niềm vui đó. Ba loại niềm vui nào là có ích?

Thứ nhất là "vui tiết lễ nhạc", lấy việc được lễ nhạc điều tiết làm niềm vui. Chữ "lễ" đại diện cho mực thước, qua lại với loại người nào thì có mực thước thế nào, nên nói lời gì, nên làm việc gì, đều thuộc phạm vi của lễ. Chữ "nhạc" chính là sự giao lưu tình cảm giữa mọi người, bạn thích xem bộ phim gì, nghe loại âm nhạc nào, mọi người cùng giao lưu một chút, cảm thấy vô cùng tâm ý tương thông.

Dùng lễ và nhạc để điều tiết, một cái là giới hạn, một cái là giao lưu, có thể thu có thể thả, thể hiện ra sức sống đầy náo nhiệt.

Thứ hai là "vui khen điều thiện của người", lấy việc ca ngợi ưu điểm, hành vi thiện lương của người khác làm niềm vui. Người khác này thường là những người bạn mà chúng ta quen biết, chúng ta ở sau lưng thường xuyên khen ngợi ưu điểm của bạn bè, tượng trưng cho việc tấm lòng của chúng ta rộng rãi, bạn bè qua lại với nhau đương nhiên sẽ dễ dàng hơn.

Thứ ba là "vui có nhiều bạn hiền", lấy việc kết giao với nhiều người bạn tốt làm niềm vui. Chúng ta trong những lần tình cờ bèo nước gặp gỡ, thường phát hiện ra rất nhiều người trông rất thiện lương, giữa hai bên có lòng hướng về đạo lý. Thường xuyên có cảm giác này, sẽ khiến chúng ta trong việc đối nhân xử thế, càng nỗ lực bước đi theo hướng tích cực hơn.

Hơn nữa, nếu một người có thể kết giao với nhiều người bạn kiệt xuất, tượng trưng cho việc bản thân bạn cũng rất ưu tú, bằng không thì tại sao họ lại phải chịu uất ức mà qua lại với bạn chứ? Cho nên, kết giao bạn hiền, chính là một niềm vui lớn trong đời.

5. Ba người bạn có hại

Phía trước có "ba người bạn có ích", thì phía sau sẽ có "ba người bạn có hại". Chúng ta kết bạn nếu không cẩn thận sẽ kết giao phải bạn xấu, Khổng Tử nói có ba loại bạn xấu không thể kết giao: Bạn làm dáng ra vẻ, bạn nịnh hót chiều chuộng, bạn khéo môi khéo mép. Có hại vậy. ("Luận ngữ·Quý thị").

Kết giao với người làm dáng ra vẻ làm bạn, kết giao với người cố ý lấy lòng làm bạn, kết giao với người khéo môi khéo mép làm bạn, đó là những người bạn có hại.

Loại thứ nhất là bạn làm dáng ra vẻ, "tiện tịch" chỉ việc làm dáng ra vẻ. Người thích làm dáng ra vẻ không những cao ngạo viển vông, mà còn rất coi trọng bề ngoài, thích phô trương làm lớn tiếng nói khoác. Tại sao loại bạn này lại có hại? Bởi vì loại người này khi qua lại với bạn, cái mà họ coi trọng có lẽ là gia thế của bạn có tốt không? Trong nhà có tiền không? Có đủ loại tài nguyên xã hội không? Họ chọn bạn làm bạn có lẽ thứ họ cân nhắc là những điều này, chứ không hề coi trọng phẩm đức, tài năng, chí hướng của con người bạn.

Thế thì tại sao bạn lại phải đi kết giao với loại người này? Nói thật lòng, đôi khi ở cùng loại người này, có vẻ như cũng có thể dính ké được chút ít lợi ích, bởi vì khí thế của họ rất mạnh, rất sĩ diện, rất giỏi làm dáng phô trương. Sĩ diện chưa chắc đã là chuyện xấu, nhưng nếu vượt quá giới hạn, cuối cùng nông cạn không thực tế, thì đương nhiên là không tốt rồi.

Loại thứ hai là bạn nịnh hót chiều chuộng, "thiện nhu" chỉ sự nịnh bợ, mềm mỏng, cố ý lấy lòng, thiếu đi tinh thần chính trực. Loại người này rất giỏi quan sát sắc mặt của người khác, sau khi nhìn thấu ý tứ, sẽ lựa chọn nên nói lời gì, nên nói thế nào, để cố ý lấy lòng bạn.

Khổng Tử nói: "Lời khéo léo vẻ mặt lấy lòng, rất ít người có lòng nhân." ("Luận ngữ·Học nhi"). Lời nói hay ho uyển chuyển, biểu cảm lấy lòng vồn vã, loại người này rất ít khi có được lòng dạ chân thành.

Có người nói, thế thì ai mà chẳng thích nghe lời hay ý đẹp? Có người ở bên cạnh nịnh nọt vài câu, tâng bốc vài câu, nghe có vẻ rất thoải mái mà. Nhưng đừng quên, cứ tiếp tục như thế, thì bạn sẽ không thèm cải thiện bản thân nữa, bởi vì bạn phạm phải bất kỳ sai lầm nào, họ cũng sẽ đều giúp bạn tìm cớ tìm lý do, chứ không hề chỉ thẳng ra vấn đề của bạn, nhắc nhở bạn sửa chữa.

Mạnh Tử rất ghét loại người này làm đại thần. Khi quốc vương phạm sai lầm, hắn không những không nói quốc vương làm sai, ngược lại còn tìm lý do thay cho quốc vương. Mạnh Tử nói nếu quốc vương làm chuyện xấu, bạn cùng hắn làm chung, còn có thể tha thứ; quốc vương nếu làm chuyện xấu, bạn giúp hắn tìm cớ, nói hắn làm không phải chuyện xấu, thế thì không thể tha thứ được.

Loại thứ ba là bạn khéo môi khéo mép, "tiện nịnh" là tài ăn nói rất giỏi, nói quá sự thật, không chịu nghiêm túc tìm hiểu tri thức. Nghe có vẻ như rất có học vấn, trên thực tế chỉ là nghe hơi chõ hòn, lấy tai làm mắt, vốn chẳng có kiến thức thực sự nào cả.

Loại người này vừa hay đối lập với "bạn hiểu biết rộng". Người ta thực sự bác học đa văn, kiến thức rộng rãi, còn bạn ở đây dựa vào dăm ba câu hoa ngôn xảo ngữ, làm như chuyện gì cũng có thể nói ra được đạo lý, nhưng lại chẳng có nền tảng thực sự nào, đối với bất kỳ chuyện gì cũng không chịu nỗ lực tìm tòi chân lý, loại người này cũng không phải là bạn có ích.

Khổng Tử nói ba loại bạn bè này có hại, là bởi vì bọn họ đối với sinh mạng của bạn chẳng có chút sự giúp đỡ nào cả. Thế nào mới tính là có giúp đỡ? Có thể thúc đẩy bạn không ngừng phản tỉnh, tự mình cải thiện.

Khổng Tử có một người bạn thân là đại phu nước Vệ tên là Cù Bá Ngọc. Cù Bá Ngọc phái một sứ giả đến nước Lỗ thăm hỏi Khổng Tử.

Khổng Tử mời vị sứ giả ấy ngồi xuống rồi hỏi han, nói rằng: "Phu tử dạo này làm những gì?" Sứ giả đáp: "Phu tử muốn giảm bớt lỗi lầm của mình mà vẫn chưa thể làm được." Sứ giả lui ra. Khổng Tử nói: "Sứ giả thay! Sứ giả thay!" ("Luận ngữ·Hiến vấn").

Đây mới thực sự là bạn tốt, từ đầu đến cuối vẫn luôn khích lệ lẫn nhau, cải thiện những sai sót của bản thân. Nếu người bạn mà bạn kết giao chỉ toàn đi tìm cớ cho những sai lầm của bạn, hoặc đổi một cách khác để nịnh hót bạn, nói bạn cái gì cũng tốt, thì bạn sẽ vĩnh viễn không có cơ hội sửa đổi lỗi lầm để hướng về điều thiện.

Khổng Tử nói: "Tụ tập cả bầy suốt cả ngày, lời nói không chạm tới đạo nghĩa, thích thể hiện chút khôn vặt, thật khó thay!" ("Luận ngữ·Vệ Linh Công"). Cả một đám người suốt ngày tụ tập lại với nhau, nói mấy chuyện bát quái để giết thời gian, không có nổi một câu nào là có ý nghĩa, lại thích thể hiện sự khôn vặt, loại người này rất khó có hy vọng gì.

Hoặc là "Ăn no suốt cả ngày, không dùng chút tâm trí nào vào đâu cả, khó thay! Chẳng phải vẫn có những người chơi cờ đó sao? Làm việc đó còn khá hơn là không làm gì." ("Luận ngữ·Dương Hóa"). Cả ngày ăn no không có việc gì làm, chẳng có tâm trạng đi học hỏi bất cứ thứ gì, chi bằng đi đánh cờ còn hơn. Loại bạn bè này cũng phải cách xa một chút.

Đối lập với "ba niềm vui có ích", Khổng Tử cũng nhắc đến "ba niềm vui có hại", tức là có ba loại niềm vui mang tính tổn hại. Thứ nhất là "vui kiêu ngạo", lấy sự kiêu ngạo tự mãn làm niềm vui. Khi một số thành tựu của chúng ta cao hơn người khác, liền sẽ sinh ra ngạo khí, tin rằng bản thân mình siêu việt xuất chúng, không ai sánh bằng. Nhưng niềm vui do sự kiêu ngạo mang lại, nhất định sẽ gây ra sự đố kỵ của người khác. Kiêu ngạo là biểu hiện lấy cái tôi làm trung tâm, rất dễ từ đó mà phủ định năng lực của người khác.

Thứ hai là "vui rong chơi", lấy việc phóng túng rong chơi, không có việc gì làm làm niềm vui. Vui chơi kỳ thực không phải là chuyện xấu, nhưng nếu lấy đó làm niềm vui thì sẽ biến thành buông thả bản thân, ham mê hưởng thụ, phớt lờ đi mối quan hệ thích đáng giữa mình và người khác.

Thứ ba là "vui yến tiệc", lấy việc ăn uống tụ tập làm niềm vui. Bạn bè tụ tập lại với nhau, chỉ chăm chăm ăn uống chơi bời, tung hô lẫn nhau, ba ngày tiệc nhỏ, năm ngày tiệc lớn, đương nhiên là có hại rồi. Tại sao? Bởi vì loại niềm vui này chỉ chăm sóc cho nhu cầu sinh lý, nông cạn của con người, chỉ có thể khiến con người tạm thời quên đi phiền não, bề ngoài thì kiêu ngạo tự mãn, ngày ngày rong chơi đùa giỡn, ăn uống linh đình, nhưng loại niềm vui này rất nhanh sẽ lặp đi lặp lại và trở thành nhàm chán, đến lúc đó kích thích giảm dần, lợi ích biên tế sẽ ngày càng mất đi sức hấp dẫn.

Rất nhiều chuyện trong đời người, là phải làm cùng bạn bè. Khi bạn ở cùng những người bạn không tốt, mặc dù rất nhiều chuyện cũng sẽ khiến bạn cảm thấy vô cùng vui vẻ, nhưng nó sẽ không giúp bạn nâng cao tâm hồn, mà chỉ khiến bạn chìm đắm trong những dục vọng vật chất vô cùng cụ thể, nông cạn, thu hoạch được một thứ niềm vui và sự tự đắc vô cùng chật hẹp, ngắn ngủi.

Mà những chuyện thực sự quan trọng trong đời người là việc có thể không ngừng nâng cao lên về mặt tinh thần, không ngừng tự phản tỉnh, tự tu dưỡng, để sinh mạng bước lên con đường đúng đắn, tiến tới một không gian rộng lớn hơn. Những người bạn có ích cho bạn về mặt này, mới là những người bạn tốt thực sự của bạn.

6. Khổng Tử kết bạn

Tiền đề của ba người bạn có ích và ba người bạn có hại là: Cả sáu loại này đều là bạn bè, điểm khác biệt là ba loại trước khiến bạn thụ ích, ba loại sau khiến bạn chịu hại.

Khổng Tử còn có một cách phân loại khác, chia bạn bè thành trung hành, cuồng giả, quyên giả, đây là nguyên tắc kết bạn của chính ông.

Tử nói: "Không tìm được người có hành vi trung hành để giao du, thì chắc chắn phải là người cuồng hoặc quyên! Người cuồng thì tiến thủ, người quyên thì có việc không làm." ("Luận ngữ·Tử Lộ").

Khổng Tử nói: "Không tìm được người có hành vi thích đáng để giao du, thì ắt phải tìm người có chí hướng cao xa hoặc thanh cao trong sạch! Người có chí hướng cao xa thì phấn đấu tiến lên, người thanh cao trong sạch thì có những việc kiên quyết không làm."

Loại thứ nhất là "trung hành", cũng chính là đạo Trung Dung mà chúng ta khá quen thuộc, hành vi thích đáng, tiến lùi có mực thước. Có người hiểu lầm đạo Trung Dung thành làm việc ỏng à ỏng ẹo, đi theo con đường ở giữa. Sự thật không phải như vậy, "trung hành" thực sự là nên thế nào thì thế ấy, lời nói và việc làm vào bất cứ lúc nào cũng đều có thể vừa vặn thích đáng, điều này nếu không có sự tu dưỡng cao độ thì không thể đạt tới.

Có thể tìm được những người bạn như vậy đương nhiên là lý tưởng nhất, nếu không tìm được, thì tìm ai? Cuồng giả hoặc quyên giả.

Trước tiên nói về quyên giả. Tôi đi dạy học nhiều năm như vậy, một câu nói mà tôi thường xuyên nói chính là hy vọng các học sinh trước tiên hãy làm quyên giả. Quyên giả là gì? Có việc không làm. Biểu hiện cơ bản của một người chịu sự giáo dục chính là có việc không làm, đối với một số hành vi vi phạm pháp luật kỷ luật hoặc không có trình độ, thì không làm, không phải là không biết làm, không dám làm, mà là khinh thường không thèm làm.

Tỷ như tôi thường khuyên học sinh, chuyện như gian lận trong thi cử thì phải khinh thường không thèm làm. Nếu điểm này có thể kiên trì, thì sau này bước vào xã hội, rất nhiều chuyện vi phạm pháp luật kỷ luật phỏng chừng cũng sẽ khinh thường không thèm làm.

Quyên giả nếu có thể làm được, không ngại làm thêm cuồng giả. "Cuồng giả tiến thủ", không ngừng phấn đấu, chiến đấu vươn lên, có việc nên làm. Mạnh Tử nhắc đến cuồng giả, thường lấy cha của Tăng Sâm là Tăng Điểm ra làm ví dụ. Bởi vì Tăng Điểm thường hay mở miệng là nhắc đến "người đời xưa, người đời xưa", người đời xưa tốt thế này, người đời xưa tốt thế kia, dường như người đời xưa luôn cao thượng hơn, vĩ đại hơn, đáng để chúng ta học tập.

Ông ấy có chí hướng cao xa như vậy, lấy các bậc thánh hiền thời cổ đại làm tiêu chuẩn yêu cầu bản thân, không ngừng học tập, tiến thủ vươn lên, cho nên Mạnh Tử xếp ông ấy vào hàng cuồng giả.

Quyên và cuồng, một cái là có việc không làm, một cái là có việc phải làm; một cái tiêu cực, một cái tích cực. Trước tiên không làm những chuyện không tốt, những chuyện trình độ chưa tới, rồi sau đó đi làm những chuyện nên làm, những chuyện tiêu chuẩn cao hơn. Hai cái phối hợp với nhau, lúc cuồng thì cuồng, lúc quyên thì quyên, đó chính là "trung hành", cho nên Mạnh Tử ca ngợi Khổng Tử, nói ông là "bậc thánh nhân hợp thời", chữ "thời" chính là trung hành, đại diện cho việc biểu hiện của Khổng Tử luôn luôn vừa vặn đúng mực.

Khổng Tử kết bạn, ngoài việc cân nhắc đối phương có phải là trung hành, cuồng giả, quyên giả hay không, còn phải xem người đó có thể cùng học, thích đạo, lập với quyền hay không.

Tử nói: "Có thể cùng nhau học tập, chưa chắc đã có thể cùng nhau đi trên con đường chính đạo; có thể cùng nhau đi trên con đường chính đạo, chưa chắc đã có thể cùng nhau đứng vững; có thể cùng nhau đứng vững, chưa chắc đã có thể cùng nhau quyền biến." ("Luận ngữ·Tử Hán").

Khổng Tử chia việc kết bạn thành bốn tầng bậc: Cùng học, thích đạo, lập, quyền. "Cùng học" là chỉ việc cùng nhau cầu học vấn đạo dưới cửa của thầy giáo. Tỷ như chúng ta cùng ở chung một khu dân cư, học cùng một trường học, có chung thầy giáo. Những người bạn này thuộc tầng bậc "cùng học".

Nhưng sau khi tốt nghiệp, rời khỏi trường học, mỗi người một ngả, con đường phát triển của mỗi người sẽ khác nhau. Cho nên tiếp theo phải xem "thích đạo", tức là chí hướng tương đồng, cùng bước lên con đường chính đạo của cuộc đời. Chữ "đạo" không giới hạn ở một loại nghề nghiệp hay ngành nghề nào, bởi vì người cùng ngành chưa chắc đã là đồng chí, đồng chí thực sự là nói về quan niệm giá trị và lối sống.

Có những người bạn có thể cùng nhau bước lên con đường chính đạo của cuộc đời, nhưng chưa chắc đã có thể cùng nhau đứng vững lập thân xử thế, kiên trì lập trường, đây chính là tầng diện "lập". Cuộc đời sẽ có đủ loại thử thách, kiên trì nguyên tắc vốn không phải chuyện dễ dàng. Khổng Tử từng nói: "Quân tử kiên khốn khó, tiểu nhân gặp khốn khó thì càn quấy ngay." Người quân tử lúc nghèo khó vẫn có thể kiên trì nguyên tắc, kẻ tiểu nhân hễ gặp lúc nghèo khó là bắt đầu làm bậy.

Con người ta vì sự khác biệt về cơ duyên trong đời, công phu bỏ ra khác nhau, cảnh giới đạt được trong việc lập thân xử thế từ đó cũng xuất hiện khoảng cách. Rất nhiều người bạn rõ ràng đang nỗ lực hướng về cùng một phương hướng, nhưng vài năm sau lại có người thành công kẻ thất bại, khoảng cách xa vời vợi không thể tính bằng dặm, không cách nào đứng chung một cảnh giới.

Lại có một loại bạn bè, có thể cùng nhau "thích đạo", cũng có thể cùng nhau "đứng vững trên đạo", nhưng chưa chắc đã có thể cùng nhau quyền biện thương lượng. Tỷ như học ngành gì, làm việc buôn bán gì, lúc gặp phải những lựa chọn trọng đại thì nên thủ xả ra sao, đều thuộc về phạm vi của "quyền".

Một người kết bạn, có thể kết giao được với người bạn có thể cùng nhau thương lượng bàn bạc là khó khăn nhất. Rất nhiều lúc những lựa chọn trọng đại trong đời người chỉ có thể đóng cửa lại một mình tự suy nghĩ. Nhưng một người thường không có cách nào suy nghĩ chu toàn, lúc này nếu có người bạn hiểu rõ tính cách của bạn, thấu hiểu chí hướng của bạn, có thể đứng ngoài quan sát mà sáng suốt hơn, đưa ra những gợi ý khôn ngoan, thì sự giúp đỡ đối với bạn là rất lớn.

Cho nên, có thể cùng "quyền", trong cái nhìn của Khổng Tử chính là mục tiêu cao nhất của việc kết bạn, có thể cùng bạn bè quyền biện mọi lựa chọn trong cuộc đời, đưa ra phán đoán, loại người này tự nhiên không dễ gì có được.

Khổng Tử kết giao được với bạn bè, thì ở cùng bạn bè như thế nào? Trong "Luận ngữ" có mấy câu có thể tham khảo.

Một là: "Quà biếu của bạn bè, dù là xe ngựa, không phải là thịt tế thần, thì không lạy." ("Luận ngữ·Hương đảng"). Bạn bè tặng quà cho Khổng Tử, cho dù là xe với ngựa, miễn không phải là thịt dùng để tế tổ tiên trong nhà, thì Khổng Tử sẽ không vái lạy tạ ơn.

Xe ngựa thời cổ đại là món quà vô cùng quý trọng, tương đương với xe ô tô thời nay vậy. Ngựa có thể dùng làm tài sản, Tề Cảnh Công qua đời để lại tới bốn nghìn con ngựa. Có người thấy nhà Khổng Tử tương đối nghèo, tặng cho ông một chiếc xe ngựa, nhưng Khổng Tử chỉ nói một câu cảm ơn, nhận lấy là dùng luôn, tại sao?

Bạn bè có nghĩa cử thông tài mà, đã là bạn bè với nhau, anh có tiền, tặng xe cho tôi, tôi nhận lấy rồi lái luôn, có vấn đề gì đâu chứ? Dù sao thì tiền bạc cũng là vật ngoài thân, tình cảm bạn bè mới là quan trọng hơn. Lần này anh tặng xe ngựa cho Khổng Tử, lần sau Khổng Tử nói không chừng sẽ tặng anh một số tâm đắc học tập của ông, cái này gọi là sự tương hỗ có qua có lại giữa bạn bè, có gì thiếu thì bổ sung cho nhau, tuyệt đối không được chỉ dùng vật chất để đo lường.

Nhưng nếu món quà bạn tặng cho Khổng Tử là thịt dùng lúc c tế tổ tiên, thì Khổng Tử sẽ vái lạy tạ ơn, tại sao? Bởi vì lúc bạn cúng tế tổ tiên mà nghĩ đến Khổng Tử, tỏ ý rằng bạn coi ông như người bạn trong gia tộc, đối với Khổng Tử mà nói điều này có ý nghĩa vô cùng phi thường, đại diện cho một giá trị tinh thần, cho nên lúc này ông sẽ vô cùng cẩn trọng mà vái lạy tạ ơn bạn.

Từ đó có thể thấy, Khổng Tử qua lại với bạn bè, việc coi trọng giá trị tinh thần vượt xa vật chất. Trong số các học trò của Khổng Tử, Tử Lộ đã học được điều này. Tử Lộ đối với bạn bè đặc biệt hào sảng. Chí hướng của ông là "nguyện xe ngựa áo cừu, cùng bạn bè dùng chung cho đến cũ hỏng mà không thấy tiếc nuối" ("Luận ngữ·Công Dã Tràng"). Xe của ông, ngựa của ông, áo choàng bông của ông, cùng dùng chung với bạn bè, dùng cho đến lúc hỏng rồi cũng không có tiếc nuối gì, điều này không hề đơn giản chút nào, chỉ có việc coi trọng tình cảm của bạn bè hơn vật ngoài thân, mới có thể có được hành động như thế.

Hai là: "Bạn bè qua đời, không nơi nương tựa, nói rằng: 'Để tôi lo việc khâm liệm chôn cất.'" ("Luận ngữ·Hương đảng"). Bạn bè không may qua đời, không có ai lo liệu hậu sự, Khổng Tử đứng ra nói, tôi chịu trách nhiệm. Ý là gì? Bạn bè qua đời mà không có ai quản lý, tượng trưng cho việc gia đạo của anh ta có lẽ đã sa sút, cũng có thể là con cháu không hiếu thuận, Khổng Tử vào lúc này đứng ra, không phải là dệt hoa trên gấm, mà là đưa than sưởi ấm trong ngày tuyết lạnh, vô cùng có tình có nghĩa.

Chúng ta vẫn thường nói, một cái chết một sự sống, mới thấy rõ giao tình. Có thể kết giao được với người bạn như Khổng Tử, quả thực là một chuyện vô cùng may mắn.

Ba là: "Hỏi thăm người ở nước khác, vái lạy hai lần rồi tiễn đi." ("Luận ngữ·Hương đảng"). Khổng Tử nhờ người gửi lời thăm hỏi và tặng quà cho người bạn ở xa, đối với người được nhờ cậy đã vái lạy hai lần rồi mới từ biệt.

Điều này nói lên cái gì? Khổng Tử rất coi trọng tình nghĩa giữa bạn bè với nhau, vái lạy hai lần là để trọng việc người khác được gửi gắm, nhờ người mang tin tức đến chốn xa xôi cho bạn bè. Người bạn thân Cù Bá Ngọc của ông thông tin cho ông rằng, tôi muốn giảm bớt lỗi lầm của mình mà vẫn chưa thể làm được.

Chúng ta có thể suy ngẫm một chút, đây là loại bạn bè gì vậy? Là mọi người cùng nhau nỗ lực, bước về hướng mục tiêu lý tưởng của cuộc đời, hy vọng sự qua lại của đôi bên có thể giúp đối phương hoàn thiện nhân cách, trở thành người quân tử. Những người bạn như thế này thật hiếm có làm sao!

Con người sống trên thế giới này, rất nhiều thứ không do chúng ta lựa chọn. Tỷ như chúng ta không thể lựa chọn cha mẹ của mình, không thể lựa chọn thời gian, địa điểm sinh ra, không thể lựa chọn chủng tộc, quốc gia và truyền thống văn hóa, cũng không thể lựa chọn kinh nghiệm trưởng thành của bản thân.

Nhưng chuyện kết bạn, trong điều kiện cơ duyên chín muồi, chúng ta hoàn toàn có thể lựa chọn, có thể biến bị động thành chủ động. Sự lựa chọn của Khổng Tử khiến chúng ta biết rằng, bạn bè qua lại với nhau chớ hỏi nghèo hèn giàu sang, cũng đừng quản địa vị cao hay thấp, mà phải xem đôi bên có thực sự là bạn ngay thẳng, bạn thành tín, bạn hiểu biết rộng hay không.

Chúng ta không thể làm bạn với tất cả mọi người, cho nên thà bớt bạn chứ không cầu nhiều. Hơn nữa, trước khi chúng ta lựa chọn bạn bè, cũng phải tự hỏi bản thân trước xem, bản thân mình đã làm được những tiêu chuẩn mà mình dùng để lựa chọn người khác chưa? Có phải đã coi trọng tình nghĩa giữa bạn bè vượt xa lợi ích vật chất chưa?

Như vậy, bạn mới có thể tìm được một người tri kỷ thực sự. Mà đời người có thể có tri kỷ, chính là một chuyện vui sướng nhất.