Ít lâu trước Lễ Giáng sinh, Dirk Stroeve tìm đến mời tôi cùng đón ngày lễ với anh. Anh vốn là người có chút tình cảm đặc trưng với ngày này và muốn được trải qua nó cùng bạn bè trong không khí ấm cúng. Đã hai ba tuần nay, cả hai chúng tôi đều không gặp Strickland—tôi thì bận rộn với đám bạn từ xa đến Paris, còn Stroeve thì vì cãi nhau với hắn một trận kịch liệt hơn thường lệ, nên anh đã hạ quyết tâm dứt khoát không dính dáng gì đến hắn nữa. Stroeve cho rằng Strickland là kẻ không thể cứu vãn, và anh đã thề sẽ không bao giờ nói chuyện với hắn lần nào nữa. Thế nhưng, không khí mùa lễ hội đã khơi gợi trong anh những cảm xúc dịu dàng, khiến anh thấy xót xa khi nghĩ đến cảnh Strickland phải thui thủi đón Giáng sinh một mình. Anh áp đặt chính cảm xúc của mình lên hắn, không đành lòng để một họa sĩ cô độc phải chìm đắm trong nỗi buồn phiền đúng vào dịp lễ hội của sự đoàn viên. Stroeve đã dựng một cây thông Giáng sinh trong xưởng vẽ, và tôi đồ rằng cả hai chúng tôi sẽ tìm thấy những món quà nhỏ ngớ ngẩn treo trên các cành cây rực rỡ kia. Tuy nhiên, anh vẫn còn ngại ngùng khi phải gặp lại Strickland; bởi lẽ, thật có chút mất mặt khi dễ dàng tha thứ cho những lời xúc phạm quá đỗi tàn nhẫn như vậy, nên anh muốn tôi có mặt để chứng kiến cuộc hòa giải mà anh đã định đoạt.

Chúng tôi cùng nhau dạo bước dọc Đại lộ Clichy, nhưng Strickland không có mặt ở quán cà phê. Trời quá lạnh để ngồi ngoài vỉa hè, nên chúng tôi chọn chỗ trên những chiếc ghế bọc da bên trong. Không gian ngột ngạt và nóng bức, bầu không khí đặc quánh khói thuốc. Strickland không tới, nhưng lát sau chúng tôi thấy người họa sĩ Pháp thỉnh thoảng vẫn chơi cờ với hắn. Tôi vốn quen sơ qua với người này, và anh ta lại ngồi vào bàn chúng tôi. Stroeve hỏi xem anh ta có thấy Strickland không.

“Anh ấy ốm rồi,” người họa sĩ nói. “Hai người không biết sao?”

“Nặng lắm à?”

“Tôi nghe nói là nặng đấy.”

Mặt Stroeve tái nhợt.

“Tại sao hắn không viết thư báo cho tôi? Thật ngu ngốc khi tôi lại cãi nhau với hắn. Chúng ta phải đến đó ngay lập tức. Chắc chẳng có ai chăm sóc cho hắn đâu. Hắn sống ở đâu nhỉ?”

“Tôi chịu, không biết,” người Pháp đáp.

Chúng tôi nhận ra rằng chẳng ai trong chúng tôi biết cách tìm hắn ở đâu. Stroeve ngày càng trở nên quẫn trí.

“Nếu hắn chết mà chẳng một ai hay biết thì sao? Thật kinh khủng. Tôi không thể chịu nổi suy nghĩ đó. Chúng ta phải tìm ra hắn ngay.”

Tôi cố làm cho Stroeve hiểu rằng việc chạy đôn chạy đáo khắp Paris một cách vô định là điều thật ngớ ngẩn. Chúng tôi cần phải có kế hoạch trước đã.

“Phải; nhưng biết đâu ngay lúc này hắn đang hấp hối, và khi chúng ta đến nơi thì có thể đã quá muộn để làm bất cứ điều gì.”

“Ngồi yên đó và để chúng ta suy nghĩ đã,” tôi nói với vẻ mất kiên nhẫn.

Địa chỉ duy nhất tôi biết là khách sạn Hôtel des Belges, nhưng Strickland đã rời khỏi đó từ lâu, và chắc họ cũng chẳng còn nhớ gì về hắn. Với cái tính cách kỳ quặc là luôn muốn giữ bí mật nơi ở, hẳn là khi rời đi, hắn cũng chẳng hề nói mình sẽ chuyển đi đâu. Vả lại, chuyện đó cũng đã hơn năm năm rồi. Tôi khá chắc là hắn không chuyển đi đâu xa. Nếu hắn vẫn tiếp tục lui tới quán cà phê này như hồi còn ở khách sạn, thì có lẽ vì đây là nơi thuận tiện nhất. Đột nhiên tôi nhớ ra hắn có được đơn đặt hàng vẽ chân dung là nhờ người thợ làm bánh nơi hắn thường mua bánh mì, và tôi chợt nghĩ biết đâu có thể tìm thấy địa chỉ của hắn ở đó. Tôi gọi lấy một cuốn niên giám và tra cứu danh sách các tiệm bánh. Có năm tiệm nằm ngay khu vực lân cận, và chỉ còn cách đi từng tiệm một mà thôi. Stroeve miễn cưỡng đi theo tôi. Kế hoạch của anh là cứ chạy dọc theo các con phố dẫn ra Đại lộ Clichy và hỏi thăm từng nhà xem Strickland có ở đó không. Cách thức thông thường của tôi rốt cuộc lại hiệu quả, bởi ngay tại cửa tiệm thứ hai chúng tôi ghé vào, người phụ nữ đứng quầy thừa nhận bà biết hắn. Bà không chắc chắn hắn ở chính xác chỗ nào, nhưng biết hắn trọ trong một trong ba căn nhà đối diện. May mắn đã mỉm cười với chúng tôi; tại căn nhà đầu tiên chúng tôi gõ cửa, người quản gia bảo rằng hắn ở tầng cao nhất.

“Có vẻ như anh ấy đang ốm,” Stroeve nói.

“Cũng có thể,” người quản gia trả lời với vẻ thờ ơ. “Thực tình thì tôi cũng không thấy anh ta mấy ngày nay rồi.”

Stroeve chạy vụt lên cầu thang trước tôi, và khi tôi lên đến tầng trên cùng, tôi thấy anh đang nói chuyện với một người thợ mặc áo cộc tay vừa mở cửa căn phòng mà Stroeve đã gõ. Người thợ chỉ tay vào một cánh cửa khác. Anh ta tin rằng người ở đó là một họa sĩ, nhưng đã cả tuần nay anh ta không thấy bóng dáng người đó đâu. Stroeve làm như sắp gõ cửa, rồi quay lại nhìn tôi với vẻ bất lực. Tôi thấy anh đang hoảng loạn.

“Nhỡ hắn chết rồi thì sao?”

“Không chết được đâu,” tôi nói.

Tôi gõ cửa. Không có tiếng trả lời. Tôi thử vặn nắm đấm cửa và thấy nó không khóa. Tôi bước vào, Stroeve theo sau. Căn phòng tối om. Tôi chỉ lờ mờ thấy đó là một căn gác mái với mái dốc; một luồng sáng yếu ớt, chẳng hơn gì một mảng tối bớt đậm đặc, hắt ra từ cửa sổ trần.

“Strickland,” tôi gọi.

Vẫn không có tiếng trả lời. Mọi chuyện thực sự khá bí ẩn, và tôi thấy Stroeve đang đứng ngay sau lưng, run bần bật. Trong khoảnh khắc, tôi chần chừ không muốn bật đèn. Tôi lờ mờ thấy một chiếc giường trong góc, và tự hỏi liệu ánh sáng có phơi bày ra một cái xác chết đang nằm trên đó hay không.

“Anh không có diêm à, đồ ngốc?”

Giọng Strickland vang lên từ trong bóng tối, khàn đục khiến tôi giật mình.

Stroeve hét lên.

“Ôi Chúa ơi, tôi cứ tưởng anh chết rồi.”

Tôi bật một que diêm rồi dáo dác tìm nến. Tôi lướt nhìn nhanh căn phòng bé xíu, nửa là phòng ở nửa là xưởng vẽ, chẳng có gì ngoài một chiếc giường, những tấm toan quay mặt vào tường, một giá vẽ, một cái bàn và một chiếc ghế. Sàn nhà không trải thảm. Cũng chẳng có lò sưởi. Trên chiếc bàn chất đầy sơn, dao pha màu và đủ thứ hổ lốn, có một mẩu nến. Tôi châm lửa. Strickland đang nằm trên giường, nằm không thoải mái vì chiếc giường quá nhỏ so với hắn, và hắn đã đắp tất cả quần áo lên người để giữ ấm. Chỉ cần nhìn thoáng qua cũng thấy hắn đang lên cơn sốt cao. Stroeve, với giọng nghẹn ngào vì xúc động, tiến lại gần hắn.

“Ôi, bạn tôi ơi, anh bị làm sao thế này? Tôi đâu có biết anh ốm. Sao anh không báo cho tôi biết? Anh thừa hiểu là tôi sẵn sàng làm bất cứ điều gì trên đời này cho anh mà. Có phải anh đang để bụng chuyện tôi nói lúc trước không? Tôi không có ý đó đâu. Tôi sai rồi. Thật ngu ngốc khi tôi lại để ý chấp nhặt chuyện đó.”

“Cút xuống địa ngục đi,” Strickland đáp.

“Nào, hãy biết điều một chút đi. Để tôi làm cho anh thấy thoải mái hơn. Anh không có ai chăm sóc sao?”

Anh nhìn quanh căn gác xép tồi tàn với vẻ kinh hãi. Anh cố gắng sắp xếp lại đống chăn đệm. Strickland, đang thở đầy khó nhọc, vẫn giữ sự im lặng giận dữ. Hắn liếc nhìn tôi đầy oán giận. Tôi đứng lặng yên, quan sát hắn.

“Nếu anh muốn làm gì đó cho tôi, thì mang cho tôi ít sữa,” cuối cùng hắn nói. “Hai ngày nay tôi không ra ngoài được.” Có một cái chai rỗng nằm cạnh giường, trong đó từng đựng sữa, và trên một mảnh giấy báo là vài mẩu vụn bánh.

“Anh đã ăn gì chưa?” tôi hỏi.

“Chưa.”

“Được bao lâu rồi?” Stroeve kêu lên. “Ý anh là hai ngày nay anh không ăn uống gì cả ư? Thật kinh khủng.”

“Tôi có uống nước.”

Ánh mắt hắn dừng lại một lúc trên cái ca lớn nằm trong tầm với của cánh tay đang chìa ra.

“Tôi đi ngay đây,” Stroeve nói. “Anh có muốn ăn món gì không?”

Tôi gợi ý anh nên mua một chiếc nhiệt kế, vài quả nho và một ít bánh mì. Stroeve, vui vẻ vì được giúp ích, hấp tấp chạy xuống cầu thang.

“Đồ ngốc,” Strickland lầm bầm.

Tôi bắt mạch cho hắn. Mạch đập nhanh và yếu. Tôi hỏi hắn một hai câu nhưng hắn không trả lời, và khi tôi gặng hỏi, hắn bực dọc quay mặt vào tường. Cách duy nhất lúc này là im lặng chờ đợi. Mười phút sau, Stroeve hổn hển quay lại. Ngoài những thứ tôi gợi ý, anh còn mang theo nến, nước cốt thịt và cả một chiếc đèn cồn. Anh là một gã nhỏ con tháo vát, và không chậm trễ, anh bắt tay vào làm món bánh mì nấu sữa. Tôi đo nhiệt độ cho Strickland. Một trăm lẻ bốn độ F. Rõ ràng là hắn đang ốm rất nặng.