Mười lăm phút sau, những vị khách của chiếc Hansa đã tề tựu đông đủ tại phòng sinh hoạt chung ở Tổ Ong của Nina.

— Thưa các vị, giờ chúng ta có thể tiến hành được rồi, vị giáo sư cất lời. — Tôi xin phép được yêu cầu dọn sạch chiếc bàn này nhé?

Ben Zoof dọn dẹp các vật dụng đang bày trên bàn, và những đồng tiền vừa vay của người Do Thái được đặt lên đó thành ba chồng tùy theo mệnh giá.

Vị giáo sư mở đầu: — Vì lúc xảy ra chấn động, chẳng ai trong số các vị có sự cẩn trọng mang theo thước mét hay quả cân kilôgam nào từ Trái Đất, mà cả hai thứ đó lại là những công cụ thiết yếu cho phép tính chúng ta đang thực hiện, nên tôi buộc phải tự nghĩ ra cách thay thế chúng.

Dứt lời dạo đầu ấy, ông ngưng bặt và có ý chừng quan sát thái độ của thính giả. Tuy nhiên, họ vốn đã quá hiểu cái tính khí của vị giáo sư nên chẳng dại gì thanh minh cho sự bất cẩn của mình, đành lặng lẽ chịu đựng lời trách móc ngầm ấy.

— Tôi đã cất công, ông tiếp lời, để tự thuyết phục bản thân rằng những đồng tiền này hoàn toàn đáp ứng được mục đích của tôi. Tôi thấy chúng còn nguyên vẹn, không mẻ mòn; quả thực, chúng gần như mới tinh. Thay vì đem lưu thông, người ta lại cất giấu chúng đi; nhờ thế, chúng rất thích hợp để tôi tận dụng nhằm xác định chính xác chiều dài của một mét trên Trái Đất.

Ben Zoof đứng nhìn với vẻ ngơ ngác, ngắm nghía vị diễn giả chẳng khác nào cách anh ta vẫn xem các gánh xiễu dã biểu diễn tại hội chợ ở Montmartre; nhưng Servadac và hai người bạn của anh thì đã sớm đoán ra ý định của giáo sư. Họ thừa biết tiền xu Pháp đều tuân theo hệ thập phân, với đồng franc làm đơn vị tiêu chuẩn mà các đồng tiền khác — dù bằng vàng, bạc hay đồng — đều là bội số hoặc ước số của nó; họ cũng biết rằng đường kính của mỗi đồng tiền được pháp luật quy định vô cùng nghiêm ngặt, cụ thể là đường kính của các đồng bạc mệnh giá năm franc, hai franc và năm mươi centime lần lượt là ba mươi bảy, hai mươi bảy và mười tám milimét. Do đó, họ đoán ngay rằng Giáo sư Rosette đã nảy ra ý tưởng xếp sát một số lượng các đồng tiền này lại với nhau sao cho tổng chiều dài đường kính của chúng đúng bằng một nghìn milimét, tức là một mét theo chuẩn Trái Đất.

Phần đo đạc thu được ấy sau đó được chia chuẩn xác thành mười phần bằng nhau nhờ một chiếc compa, tức là các đềximét, mà mỗi phần dĩ nhiên dài 3,93 inch. Một thanh gỗ có đúng chiều dài đó đã được cắt ra và giao cho kỹ sư tàu Dobryna, với chỉ thị đục từ khối đá nguyên tảng một thể tích hình lập phương một đềximét khối theo đúng yêu cầu của giáo sư.

Công việc tiếp theo là xác định chính xác trọng lượng của một kilôgam. Điều này không hề khó khăn chút nào. Không chỉ đường kính mà cả trọng lượng của tiền xu Pháp cũng được pháp luật quy định nghiêm ngặt, và vì những đồng bạc năm franc luôn nặng đúng hai mươi lăm gam, nên tổng trọng lượng của bốn mươi đồng tiền như thế chắc chắn đúng bằng một kilôgam.

— Ồ! Ben Zoof kêu lên. — Hóa ra để làm được ngần này thứ, tôi thấy ngài vừa phải giàu có lại vừa phải uyên bác nữa đấy.

Mỉm cười độ lượng trước nhận xét của người lính hầu, cuộc họp tạm nghỉ trong vài giờ. Đến hẹn, vị kỹ sư đã hoàn thành công việc và chuẩn bị xong xuôi một khối lập phương một đềximét khối làm từ chất liệu cấu thành sao chổi với tất cả sự cẩn trọng.

— Thưa các vị, Giáo sư Rosette tuyên bố, giờ thì chúng ta đã có thể hoàn thành phép tính của mình; chúng ta có thể xác định được lực hút, trọng lượng riêng và khối lượng của sao Gallia.

Tất cả mọi người đều dồn toàn bộ sự chú ý vào ông.

— Trước khi tiếp tục, ông nói tiếp, tôi phải nhắc lại cho các vị nhớ định luật vạn vật hấp dẫn của Newton: "Lực hút giữa hai vật thể tỉ lệ thuận với tích khối lượng của chúng và tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách giữa chúng."

— Vâng, Servadac đáp. — Chúng tôi nhớ điều đó.

— Tốt lắm, vị giáo sư tiếp lời, vậy hãy ghi nhớ điều đó trong giây lát nhé. Nhìn đây! Trong chiếc túi này có bốn mươi đồng năm franc — tổng trọng lượng của chúng đúng bằng một kilôgam; ý tôi là nếu chúng ta đang ở trên Trái Đất, và tôi treo chiếc túi này vào móc của chiếc cân đòn, chiếc kim trên mặt đồng hồ sẽ chỉ đúng một kilôgam. Chuyện này đủ rõ ràng rồi chứ, tôi hy vọng thế?

Vừa nói, vị giáo sư vừa có ý dán chặt mắt vào Ben Zoof. Ông đang công khai học theo cách của Arago — người khi giảng bài vẫn thường quan sát nét mặt của người kém thông minh nhất trong thính giả, và khi cảm thấy mình đã làm cho người đó hiểu rõ thì ông tin rằng tất cả những người còn lại cũng đã hiểu. Tuy nhiên, trong trường hợp này, sự thiếu hụt kiến thức chuyên môn chứ không phải sự kém cỏi về trí tuệ mới là điều khiến người ta chọn chú ý đặc biệt đến anh lính hầu.

Hài lòng với việc săm soi khuôn mặt Ben Zoof, vị giáo sư tiếp tục: — Và giờ đây, thưa các vị, chúng ta phải xem những đồng tiền này nặng bao nhiêu khi ở trên sao Gallia này.

Ông treo chiếc túi tiền lên móc cân; chiếc kim dao động rồi dừng lại. — Đọc kết quả lên xem nào! — ông bảo.

Trọng lượng được ghi nhận là một trăm ba mươi ba gam.

— Đấy các vị thấy chưa, một trăm ba mươi ba gam! Chưa bằng một phần bảy của một kilôgam! Do đó, các vị có thể thấy lực hấp dẫn ở sao Gallia này không bằng một phần bảy so với trên Trái Đất!

— Thật thú vị! Servadac kêu lên. — Quá sức thú vị! Nhưng chúng ta hãy tiếp tục tính toán khối lượng đi thôi.

— Không, thưa ngài đại úy, phải tính trọng lượng riêng trước đã, Rosette đáp.

— Chắc chắn rồi, viên trung úy hưởng ứng; bởi vì, khi đã biết thể tích, chúng ta có thể xác định ngay khối lượng ngay khi tìm ra trọng lượng riêng.

Vị giáo sư cầm khối đá lập phương lên. — Các vị biết đây là gì rồi chứ, ông nói tiếp. — Thưa các vị, các vị đều biết khối này là một hình lập phương được đẽo ra từ chất liệu mà trong suốt chuyến hải trình vòng quanh sao Gallia, ở đâu các vị cũng thấy nó cấu thành nên hành tinh này — một thứ chất liệu mà vốn hiểu biết địa chất của các vị vẫn chưa đủ để đặt cho nó một cái tên.

— Sự tò mò của chúng tôi sẽ được thỏa mãn, Servadac nói, nếu ngài chịu khai sáng cho sự dốt nát của chúng tôi.

Nhưng Rosette chẳng thèm để ý dù chỉ một chút đến lời ngắt lời đó.

— Đó là một chất chắc chắn tạo nên toàn bộ vật chất của sao chổi, kéo dài từ bề mặt cho đến tận sâu thẳm bên trong. Khả năng cao là thế; và kinh nghiệm của các vị đã củng cố thêm xác suất đó: các vị chẳng tìm thấy dấu vết của bất kỳ chất nào khác. Ngay đây là một đềximét khối rắn chắc của loại đá này; hãy tìm trọng lượng của nó, và chúng ta sẽ có chiếc chìa khóa mở ra bài toán về tổng trọng lượng của sao Gallia. Chúng ta đã chứng minh được lực hút ở đây chỉ bằng một phần bảy so với trên Trái Đất, và do đó chúng ta sẽ phải nhân trọng lượng biểu kiến của khối đá này lên bảy lần để ra được trọng lượng thực sự của nó. Anh có hiểu tôi nói gì không, đôi mắt ếch kia?

Câu này là dành cho Ben Zoof, kẻ đang trố mắt nhìn ông trân trân. — Không ạ! — Ben Zoof đáp.

— Ta biết ngay mà; chờ cái đầu óc rối mù của anh ngộ ra thì có ích gì. Tôi phải nói chuyện với những ai hiểu được mới phỏng.

Vị giáo sư cầm khối lập phương, và khi móc nó vào cái móc của chiếc cân đòn, ông nhận ra trọng lượng biểu kiến của nó là một kilôgam bốn trăm ba mươi gam.

— Nó đây thưa các vị; một kilôgam bốn trăm ba mươi gam. Nhân số đó với bảy; kết quả xấp xỉ mười kilôgam. Vậy kết luận của chúng ta là gì? Chà, trọng lượng riêng của sao Gallia xấp xỉ gấp đôi trọng lượng riêng của Trái Đất, mà chúng ta biết là chỉ có năm kilôgam trên một đềximét khối. Nếu không vì trọng lượng riêng lớn hơn này, lực hút của sao Gallia sẽ chỉ bằng một phần mười lăm thay vì một phần bảy lực hút của Trái Đất.

Vị giáo sư không thể kìm nén được sự mãn nguyện khi thấy rằng, dẫu có thua kém về thể tích, thì ít nhất về trọng lượng riêng, ngôi sao chổi của ông cũng chiếm ưu thế hơn so với Trái Đất.

Giờ đây không còn việc gì khác ngoài việc áp dụng những kết quả nghiên cứu vừa hoàn thành để xác định khối lượng hoặc trọng lượng. Đây là một việc không tốn mấy công sức.

— Để tôi xem nào, viên đại úy cất lời; lực hấp dẫn trên các hành tinh khác nhau ra sao nhỉ?

— Servadac, cậu đừng có nói là đã quên mất chuyện đó đấy nhé? Cậu từ trước đến nay vẫn luôn là một học trò làm người ta thất vọng đấy.

Viên đại úy đành chịu chết: anh buộc phải thú nhận rằng trí nhớ của mình đã phản chủ.

— Vậy thì, vị giáo sư bảo, tôi phải nhắc lại cho cậu nhớ mới được. Nếu lấy lực hút trên Trái Đất làm 1, thì trên sao Thủy là 1,15, trên sao Kim là 0,92, trên sao Hỏa là 0,5 và trên sao Mộc là 2,45; trên mặt trăng lực hút là 0,16, trong khi trên bề mặt mặt trời, một kilôgam trái đất sẽ nặng tới 28 kilôgam.

— Thế nên, nếu một người ở trên bề mặt mặt trời mà ngã xuống, anh ta sẽ gặp không ít khó khăn để đứng dậy nổi. Cả một quả đại bác nữa, cũng chỉ bay được vài thước là cùng, Trung úy Procope nhận xét.

— Đúng là một chiến trường tuyệt vời cho những kẻ hèn nhát! — Ben Zoofốt lên.

— Không tuyệt vời như anh tưởng đâu, Ben Zoof, chủ nhân của hắn ngắt lời; lũ hèn nhát khi đó sẽ quá nặng nề để mà chạy trốn ấy chứ.

Ben Zoof bạo dạn đưa ra nhận xét rằng, vì sự nhỏ bé của sao Gallia mang lại cho cư dân ở đây sức mạnh và sự nhanh nhẹn vượt trội như vậy, anh ta đâm ra hơi tiếc vì nó không nhỏ hơn thêm chút nữa.

— Dù gì thì nó cũng chẳng thể nhỏ hơn được mấy, anh ta nói thêm, liếc xéo về phía vị giáo sư với vẻ láu cá.

— Đồ ngốc! — Rosette quát lớn. — Đầu óc anh vốn đã nhẹ hẫng rồi; một cơn gió thoảng cũng đủ thổi bay nó đi đấy.

— Thế thì tôi phải cẩn thận giữ cái đầu của mình lại mới được, kẻ lính hầu trơ tráo đáp lại.

Không tài nào giành được câu nói cuối cùng, vị giáo sư toan bỏ đi thì bị Servadac giữ lại.

— Xin phép cho tôi hỏi ngài thêm một câu nữa, anh nói. — Ngài có thể cho biết bản chất đất đai của sao Gallia là gì không?

— Được chứ, tôi trả lời được. Và trong vấn đề này, tôi không nghĩ cái tên lính hầu hỗn xược của anh lại dám mang Montmartre ra để so sánh đâu. Lớp đất này thuộc về một chất không hề xa lạ gì trên Trái Đất. Và nói với giọng cực kỳ chậm rãi, vị giáo sư tuyên bố: — Nó chứa 70 phần trăm telua và 30 phần trăm vàng.

Servadac thốt lên một tiếng ngạc nhiên.

— Và tổng trọng lượng riêng của hai chất này chính xác là 10, con số biểu thị trọng lượng riêng của sao Gallia.

— Một ngôi sao chổi bằng vàng ư! — viên đại úy kinh ngạc thốt lên.

— Phải; sự hiện thực hóa những gì mà nhà bác học lừng danh Maupertuis từng cho là có khả năng xảy ra, vị nhà thiên văn học đáp.

— Vậy nếu sao Gallia sau này có gắn kết vào Trái Đất, chẳng phải nó sẽ mang lại một cuộc cách mạng chấn động trong toàn bộ hệ thống tiền tệ hay sao? — vị bá tước đặt câu hỏi.

— Chắc chắn là thế rồi! — Rosette đáp với vẻ thỏa mãn rõ mười mươi. — Nó sẽ cung cấp cho thế giới khoảng 246.000 nghìn tỉ franc.

— Tôi đoán lúc ấy vàng sẽ rẻ như bùn mất thôi, Servadac nhận xét.

Tuy nhiên, nhận xét cuối cùng ấy lại trôi tuột đi đâu mất đối với vị giáo sư, người lúc này đã rời khỏi phòng với dáng điệu gần như bệ vệ và đang trên đường bước về đài thiên văn.

— Tự dưng tôi lại thắc mắc, mấy con số đao to búa lớn này có tích sự gì cơ chứ? — Ben Zoof lên tiếng hỏi chủ nhân vào hôm sau khi hai người chỉ có một mình.

— Điểm hấp dẫn của chúng nằm ở chính chỗ đó đấy anh bạn ạ, câu trả lời điềm tĩnh của viên đại úy vang lên, — đó là chúng chẳng có bất kỳ tích sự quái quỷ gì sất.