Khi các vị tướng mới vừa được chọn xong thì bình minh cũng vừa chớm rạng. Họ hội họp tại trung tâm doanh trại, quyết định cử đội tiền tiêu và triệu tập toàn thể binh sĩ. Sau khi mọi người đã tề tựu đông đủ, Cheirisophus người Lacedaemon đứng lên phát biểu: "Hỡi các binh sĩ, tình thế hiện nay thật chẳng mấy dễ chịu khi chúng ta bị tước đoạt mất bao vị tướng, bao chỉ huy và binh lính. Hơn thế nữa, Ariaeus và đám người của hắn, những kẻ từng là đồng minh, nay đã phản bội chúng ta. Tuy nhiên, chúng ta phải vượt lên trên hoàn cảnh, phải chứng tỏ mình là những chiến binh dũng cảm, chớ nên đầu hàng. Thay vào đó, hãy cố gắng tự cứu lấy mình bằng một thắng lợi vẻ vang nếu có thể; hoặc nếu không, ít nhất cũng phải chết trong vinh quang, và chừng nào còn hơi thở, quyết không bao giờ rơi vào tay kẻ thù. Bởi lẽ, tôi sợ rằng nếu rơi vào tay chúng, chúng ta sẽ phải chịu đựng những đày đọa mà tôi nguyện cầu các vị thần hãy giáng xuống đầu những kẻ ta căm ghét."

Đến lượt Cleanor người Ochomenus đứng dậy nói: "Các anh thấy đó, sự bội tín và vô đạo của nhà vua. Các anh thấy sự tráo trở của Tissaphernes, kẻ từng rêu rao rằng mình là láng giềng thân cận của Hy Lạp, rằng hắn sẵn sàng hy sinh nhiều thứ để cứu chúng ta. Để minh chứng, chính hắn đã thề độc với chúng ta, đưa bàn tay phải ra làm vật thế chấp, rồi ngay sau đó, với lời dối trá trên môi, chính gã này đã quay lưng bắt giữ các tướng lĩnh của chúng ta. Hắn chẳng hề kính sợ ngay cả thần Zeus, vị thần bảo hộ khách lữ hành. Sau khi tiếp đãi Clearchus tại bàn tiệc như một người bạn, hắn đã lợi dụng lòng hiếu khách ấy để đánh lừa và dụ dỗ những nạn nhân của mình. Còn Ariaeus, kẻ mà chúng ta từng đề nghị tôn làm vua, kẻ đã cùng chúng ta trao lời thề nguyền không phản bội lẫn nhau, ngay cả gã này, dù không mảy may sợ hãi thần linh hay tôn trọng linh hồn Cyrus trong mộ phần, mặc dù lúc sinh thời gã được Cyrus trọng vọng nhất, cũng đã quay sang theo phe những kẻ thù tệ hại nhất của Cyrus và đang dốc sức hãm hại bạn hữu của người quá cố. Cầu mong các vị thần báo ứng cho chúng xứng đáng! Còn chúng ta, chứng kiến tận mắt những điều này, sẽ không bao giờ để chúng lừa dối hay mua chuộc thêm lần nào nữa; chúng ta sẽ chiến đấu hết mình, và sau khi đã làm tất cả, dù các vị thần có định đoạt điều gì, chúng ta cũng sẽ chấp nhận."

Sau Cleanor, Xenophon đứng lên. Ông vận trên người bộ chiến bào chỉnh tề nhất của mình (1): "Bởi lẽ," ông tự nhủ, "nếu các vị thần ban cho thắng lợi, bộ trang phục đẹp nhất này sẽ là thứ xứng đáng nhất để ăn mừng thắng lợi ấy; hoặc nếu số mệnh đã định tôi phải chết, thì với một người luôn khao khát những điều cao quý nhất, thật tốt biết bao khi có một sự tương xứng giữa vẻ ngoài và kết cục của đời mình." Ông bắt đầu bài diễn văn: "Cleanor đã nói về sự bội tín và tráo trở của bọn man di, và tôi tin rằng chính các anh cũng đã thấu hiểu điều đó quá rõ rồi. Nếu giờ đây chúng ta muốn thiết lập lại quan hệ hữu hảo với chúng, sau khi đã nếm trải những gì các vị tướng của chúng ta – những người đã đặt trọn niềm tin vào chúng – phải chịu đựng, thì lẽ thường là chúng ta sẽ cảm thấy vô cùng chán nản. Ngược lại, nếu chúng ta quyết tâm tuốt gươm để trừng phạt những gì chúng đã gây ra, và kể từ nay về sau, sẽ đối đầu với chúng bằng một cuộc chiến thực sự, thì, với sự giúp đỡ của thần linh, chúng ta có bao hy vọng sáng lạn để được an toàn." Lời vừa dứt thì có người hắt hơi (2), và theo một phản xạ tự nhiên, các binh sĩ đồng loạt cúi đầu cầu nguyện; Xenophon tiếp lời: "Thưa các ông, vì ngay khi chúng ta bàn về sự an toàn, một điềm báo từ thần Zeus Cứu Độ đã xuất hiện, tôi đề nghị chúng ta hãy nguyện cầu và dâng lễ vật tạ ơn thần Cứu Độ ngay khi đặt chân đến vùng đất hữu hảo đầu tiên; và hãy cùng với lời nguyện đó, chúng ta sẽ thêm một lời thề cá nhân rằng chúng ta sẽ dâng lễ vật cho các vị thần khác 'tùy theo khả năng của mình'. Ai tán thành đề nghị này, xin hãy giơ tay." Tất cả đều giơ tay, ngay tại chỗ đó họ đã cùng đọc lời thề và xướng lên bài ca chiến trận. Khi các nghi lễ thiêng liêng đã được cử hành xong xuôi, ông bắt đầu lại như sau: "Tôi đã nói rằng chúng ta có nhiều hy vọng sáng lạn để được an toàn. Trước hết, chính chúng ta là những người xác nhận và tuân thủ các lời thề trước các đấng thần linh, trong khi kẻ thù đã thề gian và bội ước, đi ngược lại lời hứa thiêng liêng của chúng. Với thực trạng này, lẽ tự nhiên là các vị thần sẽ đứng về phía chúng ta để chống lại kẻ thù; các vị thần vốn có quyền năng khiến kẻ hùng mạnh mau chóng suy tàn, và từ trong nghịch cảnh ngặt nghèo nhất vẫn có thể dễ dàng giải cứu những kẻ yếu thế vào thời điểm người thấy phù hợp. Tiếp theo, hãy để tôi gợi lại cho các anh về những nguy nan mà tổ tiên chúng ta từng trải qua, để các anh thấy và hiểu rằng lòng dũng cảm là di sản của các anh, và với sự phù hộ của các vị thần, những con người dũng cảm có thể được giải cứu ngay cả khi đang ở trong tình thế ngặt nghèo nhất." Đó là khi người Ba Tư cùng đám tùy tùng (3) kéo đến với một lực lượng hùng hậu để xóa sổ Athens khỏi mặt đất – nhưng người dân Athens đã can trường chống lại và đánh bại chúng. Khi đó, họ đã thề với nữ thần Artemis rằng với mỗi kẻ thù bị tiêu diệt, họ sẽ hiến tế cho nữ thần một con dê; và khi không tìm đủ số dê cho số kẻ thù đã chết, họ quyết định mỗi năm hiến tế năm trăm con; và đến tận ngày nay họ vẫn thực hiện nghi lễ đó. Sau đó ít lâu, khi Xerxes tập hợp đạo quân vô số kể và tiến đánh Hy Lạp, thì khi đó (4), cha ông chúng ta cũng đã đánh bại tổ tiên của kẻ thù trên cả bộ lẫn hải quân.

"Những minh chứng về điều này vẫn còn hiển hiện qua các chiến tích; nhưng bằng chứng lớn nhất chính là sự tự do của các thành bang chúng ta – là quyền tự do trên mảnh đất mà các anh đã sinh ra và lớn lên. Vì các anh không gọi ai là chủ nhân hay chúa tể; các anh không cúi đầu trước bất kỳ ai ngoài các vị thần. Tổ tiên các anh là như vậy, và các anh chính là hậu duệ của họ. Đừng nghĩ rằng tôi định nói các anh làm hổ thẹn tổ tiên – hoàn toàn không. Mới chỉ cách đây ít ngày, các anh cũng đã dàn trận đối mặt trực diện với chính những hậu duệ của kẻ thù xưa kia, và với sự giúp đỡ của thần linh, các anh đã đánh bại chúng dù quân số của chúng đông hơn các anh gấp nhiều lần. Khi đó, các anh chiến đấu vì ngai vàng của Cyrus nên các anh đã chứng tỏ sự dũng cảm; hôm nay, khi cuộc chiến là để tự cứu lấy mình, thì còn gì tự nhiên hơn việc các anh phải tỏ ra dũng cảm và hăng hái hơn nữa? Thật vậy, việc các anh phải can trường hơn bao giờ hết để đối mặt với kẻ thù hôm nay là điều vô cùng đúng đắn và cần thiết. Hôm trước, dù chưa từng thử sức với chúng và dù đạo quân vô biên của chúng phơi bày ngay trước mắt, các anh vẫn đủ can đảm để tiến vào trận chiến với tinh thần của cha ông. Hôm nay, các anh đã nếm trải thực lực của chúng, và biết rằng dù đông hơn các anh bao nhiêu lần, chúng cũng chẳng dám đứng vững chờ đợi đòn tấn công của các anh, vậy thì các anh còn lý do gì để sợ hãi chúng nữa?"

"Đừng ai cho rằng đây là điểm yếu khi quân của Cyrus, những kẻ trước đây từng dàn trận bên cạnh chúng ta, nay đã đào ngũ, bởi chúng thậm chí còn hèn nhát hơn cả những kẻ mà chúng ta từng đánh bại. Dù sao thì chúng cũng đã bỏ chúng ta mà chạy sang theo phe địch. Những kẻ đi tiên phong trong việc đào tẩu ấy – thà để chúng ở trong hàng ngũ quân thù còn hơn là đứng vai kề vai trong hàng ngũ chúng ta. Nhưng nếu bất kỳ ai trong các anh nản lòng khi nghĩ rằng chúng ta không có kỵ binh trong khi quân địch sở hữu nhiều đội kỵ mã hùng hậu, thì hãy ghi nhớ đạo lý này: mười ngàn kỵ binh cũng chỉ tương đương với mười ngàn người trên lưng ngựa, không hơn không kém. Đã bao giờ có ai chết trên chiến trường vì một cú đá hay cú cắn của con ngựa chưa? Chính con người, những tay kiếm thực thụ, mới là những kẻ quyết định mọi việc trong trận chiến. Thực tế là chúng ta, trên đôi chân vững chãi của mình, còn cơ động hơn cả đám kỵ binh kia; chúng chỉ bám chặt lấy cổ ngựa vì nỗi sợ chết, không chỉ sợ chúng ta mà còn sợ cả việc ngã ngựa; trong khi chúng ta, đứng vững trên mặt đất, có thể tung ra những đòn hiểm hóc hơn và nhắm mục tiêu vào bất kỳ ai chúng ta muốn. Tôi thừa nhận, có một điểm mà kỵ binh của chúng hơn hẳn chúng ta: chúng dễ bề bỏ chạy hơn chúng ta."

"Có lẽ các anh đang vững tin vào khả năng chiến đấu, nhưng lại lo lắng khi nghĩ rằng Tissaphernes sẽ không còn dẫn đường cho chúng ta nữa, và nhà vua sẽ không còn cung cấp lương thực cho chúng ta ở chợ nữa. Nào, hãy suy xét xem, liệu chúng ta nên có một kẻ dẫn đường như Tissaphernes, kẻ mà ta biết rõ là đang âm mưu hãm hại mình, hay là cứ tùy cơ ứng biến với bất cứ kẻ nào chúng ta bắt được và ép buộc làm hướng đạo, những kẻ sẽ hiểu rằng bất kỳ sai lầm nào trong việc dẫn đường cũng sẽ là sai lầm chết người cho chính mạng sống của chúng? Một lần nữa, liệu có tốt hơn không khi phải mua nhu yếu phẩm ở cái chợ do chúng cung cấp, với số lượng ít ỏi và giá cả đắt đỏ, trong khi chúng ta thậm chí không còn tiền để trả; hay bằng quyền của kẻ chiến thắng, chúng ta tự tìm lấy nguồn cung, áp dụng mức độ mà chúng ta thấy phù hợp nhất?"

"Hoặc giả, các anh thừa nhận rằng vị thế hiện tại của chúng ta không phải là không có ưu điểm, nhưng lại chắc mẩm rằng các con sông là chướng ngại khó khăn, và nghĩ rằng chưa bao giờ mình bị lừa một vố đau như khi băng qua chúng; nếu vậy, hãy cân nhắc xem liệu đây có phải là điều ngớ ngẩn nhất mà bọn man di đã làm hay không. Không có dòng sông nào là không thể vượt qua; dù nó có thể gây khó khăn ở cách xa nguồn, các anh chỉ cần lần ngược lên phía đầu nguồn, và ở đó các anh có thể băng qua mà nước chẳng dâng quá mắt cá chân. Nhưng, giả sử các con sông thực sự chặn đường chúng ta, và không có kẻ dẫn đường, thì đã sao nào? Chúng ta chẳng việc gì phải lo lắng về điều đó cả. Chúng ta từng nghe nói về người Mysia, một dân tộc mà chúng ta chắc chắn không thể thừa nhận là giỏi giang hơn mình; vậy mà họ vẫn chiếm cứ vô số thành phố lớn, thịnh vượng ngay trên đất của chính nhà vua mà chẳng cần xin phép. Người Pisidia hay người Lycaonia cũng là ví dụ điển hình tương tự. Chúng ta đã tận mắt chứng kiến cảnh ngộ của họ: chiếm giữ các pháo đài dưới đồng bằng và thu hoạch thành quả từ chính lãnh thổ của những kẻ đó. Về phần chúng ta, tôi còn dám khẳng định rằng, chúng ta không bao giờ nên để lộ cho chúng thấy rằng chúng ta quyết tâm trở về nhà: ít nhất là không phải quá sớm như vậy; lẽ ra chúng ta nên bắt đầu tích trữ và sắm sửa mọi thứ, như thể chúng ta hoàn toàn định cư lại lâu dài ở đâu đó quanh đây. Tôi chắc rằng nhà vua sẽ mừng đến gấp ba lần nếu được cung cấp cho người Mysia bao nhiêu kẻ dẫn đường tùy thích, hoặc bao nhiêu con tin mà họ yêu cầu, để đổi lấy một lối đi an toàn ra khỏi đất nước của người; người sẽ làm những con đường cho xe chạy, và nếu họ muốn khởi hành bằng xe tứ mã, người cũng sẽ chẳng nề hà gì. Tôi cũng tin chắc rằng người sẽ rất vui lòng tạo điều kiện cho chúng ta theo cách tương tự, nếu thấy chúng ta chuẩn bị định cư tại đây. Nhưng, có lẽ, việc chúng ta không dừng lại cũng là điều tốt; vì tôi sợ rằng, nếu một khi đã học được thói quen sống nhàn rỗi, đắm mình trong sự xa hoa và buông thả với những người phụ nữ và thiếu nữ Media và Ba Tư cao ráo, xinh đẹp kia, chúng ta sẽ giống như những kẻ ăn hoa sen (5) và quên mất đường về nhà."

"Tôi nghĩ rằng trước hết, điều đúng đắn nhất là phải nỗ lực trở về Hy Lạp và thăm lại gia đình, quê hương, dù chỉ để chứng minh cho những người Hy Lạp khác thấy rằng việc họ nghèo khó và túng quẫn hoàn toàn là lỗi của chính họ (6), khi mà họ có đủ khả năng để đưa những người đang sống kiếp bần cùng ở quê nhà tới đây và ngay lập tức biến họ thành những công dân khá giả. Nào, thưa các ông, chẳng phải rõ ràng là tất cả những điều tốt đẹp này đều thuộc về kẻ có sức mạnh để nắm giữ chúng hay sao?"

"Hãy nhìn vào một vấn đề khác. Làm thế nào để chúng ta hành quân an toàn nhất? Hoặc ở nơi cần giao chiến, làm thế nào để chúng ta chiến đấu một cách lợi thế nhất? Đó mới là câu hỏi cần đặt ra."

"Điều đầu tiên tôi đề xuất là đốt những chiếc xe chở hàng mà chúng ta đang có, để chúng ta có thể tự do hành quân bất cứ nơi nào quân đội cần, chứ không phải để đoàn xe trở thành vị tướng của chính mình. Tiếp theo, chúng ta cũng nên quăng lều trại vào đống lửa: vì những thứ này chỉ gây phiền toái khi mang vác, chứ chẳng đóng góp được chút lợi ích nào cho việc chiến đấu hay kiếm tìm nhu yếu phẩm. Hơn nữa, hãy loại bỏ tất cả những hành lý dư thừa, chỉ giữ lại những gì cần thiết cho chiến tranh, hoặc lương thực, để càng nhiều người trong chúng ta có thể cầm vũ khí càng tốt, và càng ít người làm công việc khuân vác càng hay. Tôi không cần phải nhắc các anh rằng, trong trường hợp thất bại, hàng hóa của chủ nhân không còn là của họ nữa; nhưng nếu chúng ta khuất phục được kẻ thù, chúng ta sẽ bắt chúng làm kẻ khuân vác cho mình."

"Chỉ còn lại một điều mà tôi coi là quan trọng nhất. Các anh thấy đấy, quân địch không dám gây chiến với chúng ta cho đến khi chúng bắt giữ được các vị tướng của chúng ta; chúng cảm thấy rằng chừng nào các nhà lãnh đạo còn đó và chúng ta còn tuân lệnh họ, chúng không thể là đối thủ của chúng ta trên chiến trường; nhưng khi nắm được họ, chúng tin chắc rằng sự hỗn loạn và vô chính phủ kéo theo sẽ khiến chúng ta diệt vong. Hệ quả là gì? Là thế này: Các sĩ quan và lãnh đạo phải cảnh giác hơn bao giờ hết so với những người tiền nhiệm; cấp dưới phải giữ kỷ luật và tuân lệnh những người đang chỉ huy lúc này còn hơn cả những người đã ra đi. Và các anh nên thông qua một nghị quyết rằng, trong trường hợp bất tuân, bất kỳ ai đứng gần đó đều phải hỗ trợ sĩ quan trừng phạt kẻ phạm tội. Như vậy, quân địch sẽ vô cùng kinh ngạc; vì ngày hôm nay, chúng sẽ thấy mười ngàn Clearchus thay vì chỉ một, những người sẽ không dung thứ cho bất kỳ kẻ nào hèn nhát. Và bây giờ đã đến lúc tôi kết thúc những lời phát biểu của mình, vì biết đâu quân địch sắp kéo đến nơi rồi. Ai tán thành các đề xuất này hãy nhanh chóng xác nhận để chúng sớm trở thành hiện thực; hoặc nếu có phương án nào khác tốt hơn, đừng ai, dù chỉ là một binh sĩ thường, ngại ngần mà không đề xuất. Sự an toàn chung là nhu cầu chung của chúng ta."

Sau đó, Cheirisophus lên tiếng. Ông nói: "Nếu có bất cứ điều gì cần thực hiện, ngoài những điều Xenophon đã đề cập, chúng ta sẽ có thể thực hiện sau; nhưng đối với những điều ông ấy vừa đề xuất, tôi thấy tốt nhất là nên biểu quyết ngay lập tức. Những ai tán thành các đề xuất của Xenophon, xin hãy giơ tay." Tất cả đều giơ tay. Xenophon đứng dậy lần nữa và nói: "Hãy lắng nghe, thưa các ông, trong khi tôi nói cho các anh biết những gì tôi nghĩ chúng ta còn cần thiết ngoài những điều trên. Rõ ràng chúng ta phải hành quân đến nơi có thể kiếm được nhu yếu phẩm. Tôi được biết có những ngôi làng tuyệt đẹp cách đây không quá hai dặm rưỡi. Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu quân địch bám theo gót chúng ta và dò la khi chúng ta rút lui, giống như những con chó hèn nhát lao ra sủa người qua đường và cắn nếu có thể, nhưng khi bạn quay lại đối mặt, chúng lại chạy mất. Tôi cho rằng chiến thuật của chúng sẽ là như vậy. Có lẽ an toàn hơn nếu chúng ta hành quân theo đội hình vuông rỗng, để đảm bảo an toàn hơn cho lũ súc vật chở hành lý và đám tạp dịch. Việc chỉ định ngay lập tức ai dẫn đầu đội hình vuông, ai chỉ huy đội tiền phong, ai chỉ huy hai bên cánh và ai chỉ huy đội hậu quân sẽ tiết kiệm được thời gian; để khi quân địch xuất hiện, chúng ta không cần phải bàn bạc mà có thể vận hành bộ máy đã có sẵn ngay lập tức."

"Nếu bất cứ ai có kế hoạch nào tốt hơn, chúng ta không cần phải áp dụng kế hoạch của tôi; nhưng nếu không, tôi đề nghị Cheirisophus dẫn đầu, vì ông ấy là người Lacedaemon, và hai vị tướng lớn tuổi nhất sẽ lần lượt đảm nhận hai bên cánh, trong khi Timasion và tôi, hai người trẻ nhất, tạm thời sẽ bảo vệ đội hậu quân. Phần còn lại, chúng ta cứ thử nghiệm cách bố trí này, và sẽ thay đổi dần dần khi có những cải tiến tốt hơn trong quá trình hành quân. Nếu ai có kế hoạch tốt hơn hãy cứ đề xuất."... Không một tiếng nói phản đối nào vang lên. Do đó, ông nói: "Những ai tán thành nghị quyết này, xin hãy giơ tay." Nghị quyết đã được thông qua. "Và bây giờ," ông nói, "tốt nhất là hãy giải tán và thực hiện những gì chúng ta đã quyết định. Nếu ai trong các anh đang khao khát được gặp lại bạn bè, hãy nhớ phải chứng tỏ mình là một người đàn ông đích thực; không có cách nào khác để đạt được mong muốn của trái tim mình. Hay nếu việc sống sót đơn thuần là mục tiêu của bất kỳ ai trong các anh, hãy cố gắng giành chiến thắng; nếu chém giết là đặc quyền của thắng lợi, thì cái chết là định mệnh của kẻ bại trận. Hoặc có lẽ việc kiếm tiền bạc và của cải là tham vọng của các anh, hãy lại cố gắng giành lấy quyền làm chủ; chẳng phải những kẻ chiến thắng luôn có được lợi ích kép là giữ lại những gì thuộc về mình, đồng thời chiếm đoạt cả tài sản của kẻ bại trận hay sao?"