Đã lâu lắm rồi cụ già Lavrétzky mới có thể tha thứ cho cuộc hôn nhân của con trai mình. Nếu như sau nửa năm, Iván Petróvitch chịu quay về trong sự ăn năn và quỳ sụp xuống chân cha, thì có lẽ ông đã tha thứ cho hắn, sau khi mắng mỏ một trận tơi bời và nện vài cái gậy chống lên người để dằn mặt; nhưng Iván Petróvitch lại đang sống ở nước ngoài, và hiển nhiên là chẳng mảy may bận tâm đến điều đó. "Câm miệng! Cấm được nhắc đến!" Piótr Andréitch cứ lặp đi lặp lại với vợ mỗi khi bà có ý định khuyên ông rủ lòng thương: "Lẽ ra thằng nhãi ranh ấy phải cầu Chúa phù hộ cho ta suốt đời, vì ta đã không giáng lời nguyền lên đầu nó; chứ người cha quá cố của ta mà còn sống thì đã tự tay tước mạng sống của cái đồ vô tích sự ấy rồi, và làm thế mới là phải đạo." Trước những lời lẽ đầy gớm ghiếc ấy, Anna Pávlovna chỉ biết lén lút làm dấu thánh. Còn về phần người vợ của Iván Petróvitch, lúc đầu Piótr Andréitch tuyệt đối không cho phép nhắc đến, thậm chí trong bức thư trả lời Péstoff – khi người này bóng gió đả động đến cô con gái nuôi của mình – ông còn ra lệnh nhắn lại rằng ông hoàn toàn không biết gì về bất kỳ người con dâu nào cả, và luật pháp cấm tàng trữ những ả hầu gái trốn chủ, và về điểm này ông coi việc cảnh cáo người kia là bổn phận của mình; thế nhưng về sau, khi biết tin mình có cháu đích tôn, lòng ông bắt đầu mềm lại, bèn ra lệnh ngầm thăm dò sức khỏe của người mẹ trẻ, đồng thời gửi cho cô một ít tiền, lại làm như thể không phải do tự tay ông gửi.
Fédya còn chưa tròn một tuổi thì Anna Pávlovna mắc trọng bệnh qua đời. Vài ngày trước lúc lâm, khi không thể rời khỏi giường bệnh được nữa, bà tuyên bố với chồng, trước mặt vị linh mục, rằng bà muốn được gặp và từ biệt con dâu, cũng như ban phước lành cho đứa cháu nội. Người chồng đau khổ dỗ dành vợ, lập tức phái xe đón con dâu đến, và lần đầu tiên trong đời, ông gọi cô là Malánya Sergyéevna.[3] Cô đến cùng con trai và Márfa Timoféevna – người nhất quyết không đời nào chịu để cô đi một mình và cũng chẳng cho phép ai dám mạo phạm cô. Chết lặng vì sợ hãi, Malánya bước vào phòng làm việc của Piótr Andréitch. Nhũ mẫu ẵm Fédya theo sau. Piótr Andréitch lặng lẽ ngắm nhìn cô; cô tiến lại gần để hôn tay ông; đôi môi run rẩy của cô chạm nhẹ vào bàn tay ông mà không phát ra một tiếng động.
– Chà, cô con dâu mới nhổ cỏ bứng gốc, hãy còn ướt át này, – cuối cùng ông cất tiếng: – Cô khỏe chứ; chúng ta hãy sang thăm bà chủ nào.
Ông đứng dậy và cúi người ngắm Fédya; đứa bé mỉm cười, giơ đôi tay trắng trẻo bụ bẫm ra. Cụ già hoàn toàn xúc động.
– Ồ, – ông thốt lên: – Thằng bé mồ côi này! Mày đã thay mặt cha mày cầu xin ta tha thứ rồi; ta sẽ không bỏ rơi mày đâu, con chim nhỏ của ta!
Ngay khi Malánya Sergyéevna bước vào phòng ngủ của Anna Pávlovna, cô liền quỳ sụp xuống gần cửa ra vào. Anna Pávlovna ra hiệu cho cô đến gần giường, ôm lấy cô, ban phước cho con trai cô; rồi quay khuôn mặt hốc hác vì bệnh tật về phía chồng, bà ráng cất lời...
– Ta biết, ta biết em muốn van xin điều gì, – Piótr Andréitch nói: – Đừng lo lắng: nó sẽ ở lại với chúng ta, và vì nó, anh sẽ tha thứ cho thằng Vánka.
Anna Pávlovna gắng sức nắm lấy bàn tay chồng, áp lên môi mình. Ngay tối hôm đó, bà qua đời.
Piótr Andréitch đã giữ lời hứa. Ông thông báo cho con trai rằng, vì giờ phút lâm của người mẹ, vì đứa cháu nội Feódor, ông tha thứ cho hắn và sẽ giữ Malánya Sergyéevna lại trong nhà mình. Hai căn phòng trên tầng lửng được dành riêng cho cô, ông giới thiệu cô với vị khách quý nhất của mình – viên Lữ đoàn trưởng một mắt Skuryókhin và vợ ông ta; ông cấp cho cô hai người hầu gái và một chú tiểu đồng sai vặt. Márfa Timoféevna từ biệt cô; bà căm ghét Glafíra và cãi nhau với ả tới ba bận chỉ trong một ngày.
Thuở đầu, người phụ nữ tội nghiệp cảm thấy hoàn cảnh của mình thật cay đắng và gượng gạo; nhưng dần dà, cô cũng học được cách nhẫn nhịn và quen dần với người cha chồng. Ông cũng dần quen với cô, thậm chí còn đâm ra quý mến cô, dẫu cho ông hầu như chẳng bao giờ trò chuyện với cô, và trong những cử chỉ âu yếm của ông vẫn phảng phất một sự coi thường ngầm dành cho cô. Malánya Sergyéevna phải chịu đựng nhiều nhất là từ người cô em chồng. Ngay từ khi mẹ còn sống, Glafíra đã thâu tóm toàn bộ quyền hành trong nhà vào tay mình: mọi người, bắt đầu từ người cha, đều phải phục tùng ả; đến một cục đường cũng không được phát ra nếu không có sự cho phép của ả; thà ả chịu chết chứ quyết không chia sẻ quyền lực với bất kỳ bà chủ nào khác trong nhà! Cuộc hôn nhân của người anh trai còn làm ả tức giận hơn cả Piótr Andréitch: ả tự nhận lấy trách nhiệm dạy cho kẻ trèo cao này một bài học, và ngay từ giây phút đầu tiên, Malánya Sergyéevna đã trở thành nô lệ của ả.
Và làm sao cô có thể đương đầu với một ả Glafíra ngang ngược, hống hách ấy, khi bản thân cô lại hiền lành, lúc nào cũng nơm nớp lo sợ, lại thêm thể chất yếu ớt? Không ngày nào trôi qua mà Glafíra không nhắc nhở cô về thân phận trước kia, không đả kích mỉa mai việc cô đã biết điều không quên vị trí của mình. Malánya Sergyéevna sẵn sàng chịu đựng những lời nhắc nhở và đay nghiến ấy, dẫu chúng có cay đắng đến đâu... thế nhưng họ lại cướp mất Fédya khỏi tay cô: đó mới chính là điều bóp nghẹt trái tim cô. Với cái cớ rằng cô không đủ năng lực lo việc giáo dục đứa trẻ, họ hầu như không cho cô gặp con; Glafíra ôm trọn việc này vào người; đứa bé rơi hoàn toàn vào tầm kiểm soát của ả. Quá đỗi đau buồn, Malánya Sergyéevna bắt đầu nài nỉ Iván Petróvitch trong các bức thư hãy mau chóng trở về nhà; bản thân Piótr Andréitch cũng muốn gặp con trai; nhưng hắn chỉ viết thư về, cảm ơn cha vì đã đối xử với vợ mình và vì số tiền đã gửi, hứa hẹn sẽ sớm về – rồi lại chẳng thấy về đâu. Cuối cùng, biến cố năm 12 đã gọi hắn trở về quê hương từ chốn xứ người.
Gặp lại nhau lần đầu tiên sau sáu năm xa cách, cha con họ ôm chầm lấy nhau và không hé mồi lấy một lời về những bất hòa thuở trước; lúc bấy giờ họ nào có tâm trí đâu mà nghĩ đến chuyện đó: toàn cõi nước Nga đã đứng lên chống lại kẻ thù, và cả hai đều cảm nhận rõ dòng máu Nga đang chảy trong huyết quản. Piótr Andréitch đã tự bỏ tiền túi ra trang bị y phục cho cả một trung đoàn binh lính. Nhưng chiến tranh rồi cũng kết thúc, hiểm nguy qua đi; Iván Petróvitch lại bắt đầu cảm thấy chán ngán, lại khao khát những chân trời xa xôi, nơi thế giới mà hắn đã gắn bó sâu nặng và cảm thấy thuộc về. Malánya Sergyéevna không tài nào giữ chân hắn lại được; trong mắt hắn, trọng lượng của cô quá đỗi nhỏ nhoi. Ngay cả những hy vọng của cô cũng chẳng thành hiện thực: chồng cô cũng cho rằng việc giao phó giáo dục Fédya cho Glafíra là hợp lý hơn nhiều. Người vợ khốn khổ của Iván Petróvitch không thể gượng nổi cú sốc này, không thể chịu đựng thêm lần chia ly thứ hai: chẳng một lời oán thán, chỉ vài ngày sau nàng đã trút hơi thở cuối cùng. Suốt cả cuộc đời, nàng chưa từng biết cách phản kháng, và trước căn bệnh của mình, nàng cũng buông xuôi không chống cự. Nàng không thể cất lời được nữa, bóng tối của nấm mồ đã phủ lên khuôn mặt nàng, nhưng những đường nét trên gương mặt ấy vẫn mang vẻ ngỡ ngàng nhẫn nhục và sự hiền hòa kiên định như xưa; nàng cứ ngước nhìn Glafíra bằng đôi mắt lặng thầm phục tùng ấy, và hệt như Anna Pávlovna trên giường bệnh, nàng lại hôn tay Piótr Andréitch, rồi áp môi lên cả bàn tay của Glafíra, phó thác đứa con trai duy nhất của mình cho ả. Cứ thế, khép lại hành trình trần thế của một sinh linh hiền hậu, bị bứt khoét khỏi mảnh đất chôn nhau cắt rốn chẳng vì lý do gì, rồi bị vứt bỏ phăng đi như một nhổ bật rễ với phần rễ phơi khô dưới nắng trời; sinh linh ấy lụi tàn, biến mất không một dấu vết, chẳng một ai hoài niệm nhắc tên. Những kẻ tiếc thương Malánya Sergyéevna chỉ có cô hầu gái và Piótr Andréitch. Cụ già cảm thấy trống vắng trước sự hiện diện thầm lặng của cô. "Tha thứ cho ta – vĩnh biệt nàng, người phụ nữ kiên trinh của ta!" – ông thì thầm khi cúi đầu vĩnh biệt linh cữu trong nhà thờ. Ông đã rơi lệ khi vốc một nắm đất ném xuống huyệt mộ.
Ông cũng chẳng sống lâu hơn nàng là bao – chưa đầy năm năm. Vào mùa đông năm 1819, ông ra đi bình yên tại Moskva – nơi ông đã chuyển đến cùng Glafíra và đứa cháu nội – và để lại di chúc dặn dò được chôn cất bên cạnh Anna Pávlovna và "Malásha". Lúc bấy giờ Iván Petróvitch đang mải vui chơi ở Paris; hắn đã xin xuất ngũ ngay sau năm 1815. Hay tin cha qua đời, hắn quyết định trở về Nga. Cần phải tính toán việc sắp xếp lại cơ ngơi... và theo bức thư của Glafíra, Fédya đã bước sang tuổi mười hai, đã đến lúc phải nghiêm túc quan tâm đến việc học hành của thằng bé.
[3] Nông nô không được bề trên gọi bằng tên đệm. — (Chú thích của dịch giả)
