Vì sao chúng ta luôn ép con cái "khổ đọc", mà không để chúng tự ép mình "lạc đọc"?

Cường tráng, độc lập, tự do, vui vẻ!

Education chính là "yêu đến vui vẻ"!

Ngày 20 tháng 6 năm 2003, tôi nhìn thấy một tin tức động trời trên tivi——

Một cặp chị em sinh đôi ở Quý Châu, vì thi vào cấp ba không tốt, đã cùng nhau dùng "độc thử cường" (thuốc diệt chuột cực mạnh) đầu độc bố mẹ, rồi cầm tiền của bố mẹ đi chơi khắp nơi, sau khi bị bắt còn nói rằng bọn họ đã trải nghiệm được sự tự do chưa từng có.

Tiếp theo, tôi trở về Đài Bắc, mở báo ra, lại nhìn thấy một bản tin kinh hoàng. Nói rằng một nữ sinh lớp bốn tiểu học ở Bản Kiều, huyện Đài Bắc, có lẽ vì áp lực học tập quá lớn, đã xuất hiện triệu chứng rụng tóc hình tròn; may thay ở cùng trang đó, lại có một tin tức vui mừng khôn xiết—— một nữ sinh thi toán lần nào cũng dao động từ 0 đến 20 điểm, luôn phải thi lại; tham gia kỳ thi tuyển sinh đại học thì trượt, môn toán còn thảm hại hơn, chỉ được bốn điểm. Do áp lực học tập quá lớn, dẫn đến việc cô bé bị loãng âu nặng, ngày nào cũng sụt sịt liên tục, một ngày dùng hết một hộp khăn giấy, còn không ý thức được việc tự nhổ tóc của mình, nhổ đến mức hói thành hình tròn. Thế nhưng "cốt truyện" lại xoay chuyển đột ngột, nữ sinh tên là Phó Nghi Lâm đó, sau này đã tự nộp đơn vào một trường ở Mỹ, đến Mỹ rồi mới phát hiện trình độ toán học đại học ở đó cũng xêm xêm cấp hai ở Đài Loan, môn toán của cô bé vậy mà lại đạt điểm "A". Tiếp đó học một mạch lên cao, chẳng những lấy được bằng thạc sĩ quản trị kinh doanh của Đại học Berkeley California, mà giờ đây còn giành được bằng tiến sĩ tâm lý học của Đại học Queen's University ở Anh.

Lại qua mấy ngày nữa, tôi mời hai học sinh từng học vẽ với tôi trước đây ăn cơm ở Đài Bắc, một người là nhà phê bình điện ảnh nổi tiếng ở Đài Loan, thành tích hồi cấp hai không ra gì, nhưng tốt nghiệp hệ cao đẳng nghề 5 năm sang Mỹ học về điện ảnh, với thành tích xuất sắc giành được bằng thạc sĩ, hiện nay đã trở thành giám khảo giải Kim Mã và nhà biên kịch tên tuổi; người kia là học sinh từng vì chứng trầm cảm nặng, được giáo viên đưa đến văn phòng của tôi, nhờ tôi kèm cặp, định hướng. Dù thành tích cấp hai của cô bé rất kém, nhưng vì sau đó tham gia chương trình trao đổi học sinh quốc tế, sang Mỹ học cấp ba, bảy năm trời trôi qua, chẳng những khỏe mạnh vui vẻ, mà thành tích còn xuất sắc, giành được học bổng, chuẩn bị bước vào bậc cao học rồi.

Con trai tôi ngày hôm đó cũng đến, khiến tôi nhớ lại, nhiều năm nay luôn có những bạn trẻ hỏi tôi cùng một câu hỏi——

"Nếu con trai anh nhận nền giáo dục ở Đài Loan, nó có thể có được ngày hôm nay không?"

Mỗi lần câu trả lời của tôi đều là "e rằng không, chỉ sợ nó cũng sẽ giống như bố nó hồi trung học, thường xuyên trượt hai môn."

Vấn đề là, tuy ngày nào ở cấp ba nó cũng tham gia câu lạc bộ, chơi nhạc trẻ, lại còn đến trường Juliette học chuyên ngành piano và sáng tác, lại phải tốn không ít thời gian giúp tôi sắp xếp tài liệu, vậy mà sau đó lại đường đường chính chính bước vào Harvard.

"Nó" và các bạn trẻ ở các trường đại học trong nước mỗi lần ở cùng nhau, tôi lại thầm nghĩ, không biết những đứa trẻ trong nước đã cày cuốc nhiều hơn nó bao nhiêu sách, học vấn không biết đã giỏi hơn nó gấp bao nhiêu lần.

Thế nhưng tôi lại thấy hoang mang: Tại sao có vẻ như học sinh Harvard lại không hề kém cạnh so với học sinh Đại học Đài Loan? Vậy những học sinh đèn sách mười năm ở Đài Loan kia, chịu bao nhiêu khổ cực như thế, có đáng giá hay không? Bọn họ đã hy sinh bao nhiêu khoảng thời gian tuổi trẻ vui vẻ, những năm tháng đáng lẽ ra phải để ước mơ thỏa sức tung hoành đó, sau này còn có thể tìm lại được nữa không?

Lại qua mấy ngày nữa, đụng trúng kỳ thi năng lực cơ bản cấp hai. Kỳ thi vừa kết thúc, liền nghe không ít phụ huynh phàn nàn đề thi quá dễ, dễ đến mức khiến đứa con giỏi giang của họ thi cực kỳ thảm hại.

"Bởi vì nó không tin là sẽ dễ như vậy, thầm nghĩ trong đề thi nhất thiết phải có mai phục, suy nghĩ quá nhiều, đến cuối cùng ngược lại lại làm sai." Rất nhiều phụ huynh đều oán thán kiểu đề thi này không đo lường được trình độ.

Điều kỳ diệu là, điều này khiến tôi nhớ lại trước khi rời nước Mỹ, con gái nói bài thi học kỳ môn toán của con bé, có một câu giáo viên chưa từng dạy, nhưng các bạn đi học thêm ở trung tâm bên ngoài đã dạy rồi. Giáo viên nói vì chưa dạy, nên không tính điểm, những học sinh biết làm liền phản đối bất công. Giáo viên vậy mà lại đáp: "Nếu tôi tính điểm, chẳng khác nào cổ vũ các em đi học thêm, như thế mới thực sự là bất công."

Đề thi năng lực cấp hai thực ra ra rất linh hoạt. Có thể thấy người ra đề hy vọng để học sinh đọc sách sống, không học vẹt, từ đó dùng những "đề thi linh hoạt" này để ép các giáo viên ở trường thay đổi phương pháp giảng dạy rập khuôn, cứng nhắc.

Chỉ là, cũng giống như những vị phụ huynh học sinh đến than thở với tôi, khi họ phát hiện giáo viên dạy nông cạn thì có phàn nàn hay không? Khi họ phát hiện bài tập giáo viên giao, con cái làm vèo cái là xong, họ có bất an hay không, có hoài nghi giáo viên lười biếng hay không?

Còn nữa, giáo viên ra đề ở trường, nếu ra quá dễ, không thể dìm các giáo viên khác xuống, thậm chí khiến các lớp khác đều làm sai hết, liệu có vẻ "quá kém cỏi" hay không?

Thà nghiêm chứ không lỏng, thà sâu chứ không nông! Thế nên các trung tâm luyện thi trong mười năm tăng trưởng sáu lần, giáo viên và phụ huynh bắt tay nhau, cùng sửa trị con cái. Bọn trẻ bị sửa trị đến mức sáng đội nhật nguyệt sao trời ra cửa, tối đội trăng sao về nhà, vì áp lực quá lớn, đau đầu, đau bụng, lúc nào cũng lở miệng, tự nhổ tóc của mình, thậm chí nhảy từ trên lầu xuống...

Xin hỏi, đây là do ai hại? E rằng không chỉ do chính sách giáo dục đâu, mà còn do phụ huynh và giáo viên nhà trường hại đấy chứ!

Trong cuốn "Làm một người đọc sách vui vẻ", tôi từng đưa ra một ví dụ——

Thời cao trung, có một ngày tôi đến rạp chiếu phim Tân Nam Dương ở Đài Bắc để xem phim, đại khái vì bị che khuất một chút, có người ở đằng trước lấy sách lót dưới mông; người ở giữa thì gập ghế lại, ngồi lên chỗ gập; người ở giữa phía sau còn tiến xa hơn, ngồi lên tựa lưng ghế. Còn tôi, thì giống như người đằng sau, đứng lên tay vịn của ghế.

Nền giáo dục ngày nay há chẳng phải như vậy sao? Phụ huynh chỉ vì con nhà người ta học thêm, con mình thì không thể không học; giáo viên lại vì phần lớn học sinh đều đã đi học thêm từ trước, cho nên lúc giảng bài liền "lướt qua loa cho xong". Kết quả là vòng luẩn quẩn ác tính—— làm phụ huynh nghèo chết, làm con cái mệt chết, làm rạp luyện thi chen chúc chết.

Mà tất cả những vấn đề đó há chẳng phải bắt đầu từ việc "có người trong rạp chiếu phim lấy sách lót dưới mông" đó sao? Nếu những người ra đề đều có thể giống như giáo viên của con gái tôi, chỉ cần vượt quá phạm vi, cho dù đại đa số học sinh đều đi học thêm, đều biết làm, cũng không cho điểm; nếu người ra đề, lúc nào cũng ra những câu hỏi linh hoạt và thiết thực, khi mọi người phát hiện ra việc "học thêm" và "học vẹt" chẳng có lợi ích lớn lao gì, chẳng phải đều có thể an tĩnh "ngồi xuống", thưởng thức một vở kịch hay hay sao?

Điều thực sự quan trọng là, chỉ có như vậy, các học sinh mới có được niềm vui học tập, vì hiếu học, vì tò mò, vì hiếu thắng, chủ động học tập, thì những kiến thức học được đó mới có thể "đi vào lòng"; tiềm năng, sức tưởng tượng và khả năng sáng tạo của học sinh mới có thể phát huy.

Nhớ lại nhiều năm trước con trai từng nói với tôi, tiếng Trung thật kỳ lạ, tại sao "đánh bóng (play ball)" lại phải nói là "đánh cầu"; tại sao "chơi piano (play piano)" lại phải nói là "đàn cầm"? Hại nó cứ mãi đánh với đàn, cho đến tận năm lớp mười một mới ngộ ra rằng, mục đích của việc đánh cầu không nên chỉ là chiến thắng người khác, mục đích của việc chơi đàn không phải là đối kháng với cây đàn piano. Chơi! Khiến bản thân vui vẻ mới là quan trọng!

Há chẳng phải vậy sao? Tại sao chúng ta luôn ép con cái "khổ đọc", mà không để chúng tự ép mình "lạc đọc"?

Education chính là "yêu đến vui vẻ" mà!

Tôi tuyệt đối không dám nói phương pháp giáo dục của mình là tốt nhất, chỉ có thể nói những gì tôi dùng là "giáo dục tình thương" không ép buộc con cái, để con cái tự phát huy tiềm năng. Hy vọng những gì độc giả nhìn thấy giữa những dòng chữ không chỉ là câu chuyện nhỏ giữa tôi và con gái, mà còn có thể nhìn thấy những điều tôi muốn biểu đạt đằng sau những "sự kiện" đó.

Từ cuốn "Làm một người đọc sách vui vẻ" bốn năm trước, "Tiểu thư tiểu thư đừng giận" hai năm trước, cho đến cuốn sách này, tôi đều ngấm ngầm có một mục đích, chính là mang những điểm đáng để chúng ta học hỏi từ nền giáo dục Mỹ ra bày tỏ. Chính vì thế, trong cuốn sách này, tôi đã đề cập đến quy định về chuyến đi tốt nghiệp của trường con gái, hy vọng mọi người xem thử thực ra giáo dục của Mỹ không những không phóng túng, đôi lúc còn nghiêm khắc hơn; bởi vì chỉ trong điều kiện mọi người tuân thủ pháp luật, mới có thể bàn đến tự do. Tôi cũng đã lặp đi lặp lại trong sách rằng tự do lấy việc không cản trở tự do của người khác làm tiền đề. Khi con cái đòi hỏi tự do tự chủ, thì càng nên gánh vác trách nhiệm đối với gia đình và xã hội.

Tôi càng nhấn mạnh hơn rằng, gia đình và xã hội kéo dài hướng tới xã hội, cho nên hễ người trẻ tuổi bước ra xã hội, người khác sẽ không vì chuyện đọc sách đi ngủ của cậu ta mà tắt tivi, không vì cân nhắc cậu ta có tiệc tùng mà không giao việc, cậu ta nên học cách thích nghi từ sớm với việc đọc sách trong môi trường ồn ào, làm việc giữa những bữa tiệc xã giao, thậm chí giải quyết mấy việc liền trong cùng một thời điểm.

Tôi là một người rất cưng chiều con cái, chính vì cưng chiều, cho nên tôi sẽ không vì con bé đọc sách mà tắt tivi, sẽ không vì sợ con bé gặp nguy hiểm mà không cho phép nó đi leo núi, càng không vì sợ con bé chịu khổ mà ngăn cản nó đến "trại hè ma quỷ".

Đến một ngày, con bé lớn lên, muốn rời xa tôi, tôi sẽ đau lòng, nhưng sẽ không bất an, bởi vì tôi đã sớm mở toang cánh cửa thế giới bên ngoài từ rất sớm, để con bé nhìn thấy điều tốt, cũng chứng kiến cả điều xấu.

Khi cuốn sách này hoàn thành bản thảo, vừa khép sát ngày lễ của cha mùng 8 tháng 8. Con gái gọi điện thoại cho tôi từ Mỹ, nói rằng nó đã tốt nghiệp cấp hai với điểm trung bình chung học tập là chín mươi tám, nhận được bằng khen của Tổng thống Bush (in recognition of Outstanding Academic Excellence). Tôi vui mừng khôn xiết, nhưng ngoài việc chúc mừng nó, ca ngợi nó, lại còn cười nói rằng: "Đừng có đắc ý quá nha! Phải biết rằng nếu mang toán lớp chín của Đài Loan ra cho con làm, chỉ sợ con sẽ trượt đấy."

Ngày của cha, biên tập viên của chuyên mục "Học giỏi Chúc Thành" thuộc hiệu sách Chúc Thành Đài Loan, bảo tôi viết một bức thư gửi con trai nhân ngày của cha. Tôi đã viết, bức thư không dài, nhưng đủ sức nói lên thái độ của tôi đối với toàn bộ quá trình trưởng thành của con cái, đính kèm nó ở đây, như phần kết của cuốn sách này—— "Con trai yêu dấu:

Khi con còn nhỏ, bố đánh cầu với con chưa từng nhường con, bởi vì bố hy vọng con càng thêm cường tráng; khi con học cao trung, bố muốn con đến theo học trường Stuyvesant ở Manhattan, bởi vì bố hy vọng con độc lập. Khi con vào Harvard, bố muốn con tự mình chọn ngành nghề, bởi vì bố hy vọng con tự quyết định tương lai của chính mình; khi con lấy được bằng thạc sĩ, bố mặc kệ con bảo lưu một năm chạy đến Alaska, bởi vì bố hy vọng con tự do. Mà giờ đây, con làm gì bố cũng ủng hộ, bởi vì bố hy vọng con vui vẻ. Con vui vẻ, bố liền vui vẻ!"

Cường tráng, độc lập, tự do, vui vẻ!

Khắp chốn gầm trời này có bậc cha mẹ nào mà không mong mỏi như thế?

Phụ lục

Tôi cảm thấy quy tắc chuyến đi tốt nghiệp của trường con gái đặt ra khá tốt, "nhất là tinh thần lễ phép, có trách nhiệm, tôn trọng và trung thực." Đính kèm ở đây để mọi người tham khảo.

Quy tắc ứng xử chuyến đi tốt nghiệp trường trung học cơ sở Great Neck South

Để có một chuyến đi Boston thật đẹp và an toàn, tất cả các học sinh tham gia chuyến đi tốt nghiệp lần này đều phải tuân thủ các quy tắc ứng xử sau đây:

Học sinh nên tự trọng và tôn trọng người khác

—— Đối xử với mọi người bằng thái độ nhã nhặn lịch sự, để thể hiện sự tôn trọng cảm xúc và suy nghĩ của người khác.

—— Tôn trọng quyền lợi của người khác.

Học sinh nên thể hiện tinh thần trách nhiệm

—— Làm những việc nên làm để thể hiện trách nhiệm.

—— Phải đúng giờ

—— Phải hợp tác

—— Phải nhớ rằng nơi chúng ta đang ở, chính là phần kéo dài của trường học và cộng đồng chúng ta.

—— Khi giáo viên đang giảng bài, nhất định phải giữ trật tự.

Chuẩn mực ứng xử

Là một thành viên có trách nhiệm, tôn trọng, trung thực của nhà trường, những hành vi sau đây tuyệt đối không được phép;

* Bất kỳ hành vi vi phạm pháp luật nào

—— Nghiêm cấm sở hữu, sử dụng, phân phối bất kỳ vật phẩm cấm nào (ví dụ thuốc lá, rượu, chất ma túy v.v.)

—— Bất kỳ vũ khí và vật dụng có thể gây thương tích nào cũng đều bị nghiêm cấm.

* Bất kỳ hành vi nào làm tổn thương đến bản thân hoặc người khác

* Tiếp xúc cơ thể với các học sinh khác

* Quấy rối

* Bất kỳ hành vi tình dục hoặc quan hệ bừa bãi nào

* Bất kỳ hành vi bạo lực nào

Vì lý do an toàn, nếu vi phạm bất kỳ điều luật nào trên đây, hình phạt như sau:

a Cấm tham gia các hoạt động trong chuyến đi

b Đình chỉ chuyến đi

c Phụ huynh chịu trách nhiệm đến Boston đón con về

Quy định khác

* Tất cả trang phục, lời ăn tiếng nói, hành vi cử chỉ của học sinh đều phải thể hiện danh tiếng tốt của nhà trường

* Vật phẩm quý giá, trang sức xin đừng mang theo, nếu có ai mang theo máy nghe nhạc MP3, máy ảnh kỹ thuật số, điện thoại di động, máy nghe đĩa CD, máy chơi game máy tính hoặc bất kỳ thiết bị điện tử nào, xin tự mình bảo quản cẩn thận và phải hiểu rằng:

* Tự mình mang theo, tự mình chịu trách nhiệm

* Giáo viên không chịu trách nhiệm bảo quản

* Trong lúc dùng bữa, hoạt động và giáo viên thông báo sự việc, không được sử dụng.

* Trên mỗi vật phẩm, phải viết rõ tên của mình.

Những điều được ghi lại trên đây chỉ là một phần của quy định, cung cấp cho độc giả tham khảo. Có thể biết được trường học Mỹ không hề buông lỏng để học sinh tự do, mà là yêu cầu tính tự chế và tính tự giác. Xét từ một số khía cạnh nào đó, (tỷ như đình chỉ chuyến đi, phụ huynh chịu trách nhiệm đến đón con về và việc tiếp xúc cơ thể với học sinh khác, thậm chí cả việc bá vai bá cổ cũng không được phép.) có lẽ còn nghiêm khắc hơn cả quy định của trường học Đài Loan.