Ngày hai mươi lăm tháng Sáu, ăn trưa xong, tôi nằm trên sofa đọc báo như thường lệ, vừa đưa mắt liếc nhìn cửa chính để đón con gái đi học về.

Nhưng tim tôi bỗng thắt lại, hôm nay không cần đợi con gái nữa, vì hôm kia tôi đã đưa con bé vào một "trại tập trung" cách nhà hơn ba trăm dặm.

Đó không phải trại tập trung thực sự, mà là "Trại hè Âm nhạc Meadowmount" với bề dày lịch sử sáu mươi năm. Hằng năm vào kỳ nghỉ hè, giới trẻ từ khắp nơi trên thế giới đều đến đó để đón nhận sự huấn luyện ma quỷ; các bậc thầy đỉnh cao thế giới như Itzhak Perlman, Mã Hữu Hữu, Lâm Chiêu Lượng, Giản Minh Ngạn đều bước ra từ nơi đó.

Trại âm nhạc rộng hơn hai trăm mẫu Anh, rải rác bên trong là những khu ký túc xá được cải tạo từ chuồng ngựa. Mái nhà lợp bằng tôn, vì chuồng ngựa vốn không cao nhưng lại bị ép chia thành hai tầng, nên giơ tay lên là chạm tới trần nhà; cộng thêm cửa sổ nhỏ đến kỳ lạ, phòng chỉ vừa đủ xoay người, có thể tưởng tượng được khi ánh mặt trời gay gắt mùa hè chiếu xuống sẽ nóng nực đến nhường nào. Đáng sợ hơn là những quy củ trong trại——

Bảy giờ sáng, quản lý ký túc xá sẽ như "cai ngục" gõ cửa từng phòng, học sinh chưa mở cửa bước ra thì chưa chịu dừng lại. Bảy giờ rưỡi phải đi bộ đến nhà ăn cách đó mấy trăm foot dùng bữa; đúng tám giờ rưỡi, nhất định phải trở về căn phòng nhỏ của mình để bắt đầu luyện đàn.

Cả ngày quản lý ký túc xá tuần tra ngoài hành lang, phòng nào không vang lên tiếng đàn liền gõ cửa cảnh cáo; nếu vẫn bất động sẽ bị "ghi điểm"; chỉ cần bị ghi hai điểm là cuối tuần bị cấm túc.

Tôi thật sự không tài nào hiểu nổi, cô con gái được nuông chiều từ bé, luôn tự coi mình là công chúa nhỏ kia, tại sao cứ nhất quyết phải vào đó bằng được.

Trước khi nhập trại, tôi hết lần này đến lần khác hỏi con có nên thôi hay không? Nghỉ hè ở nhà thoải mái biết bao, hà tất phải đi chịu khổ, trọn vẹn bảy tuần lễ không được về nhà, thường ngày không cho phép người thân thăm viếng, điện thoại không thông, ngay cả máy tính cũng không được mang theo, nhớ nhà cũng chẳng có cách nào giãi bày, đáng thương biết bao!

Nhưng con gái chẳng thèm suy nghĩ, lập tức quay ngoắt đầu: "Con muốn đi!"

Hôm nhập trại, trời nóng ba mươi lăm độ C, tôi lén lút lẻn vào phòng con bé liếc mắt một cái mà mồ hôi đã túa ra đầm đìa; trở ra, tôi lại hỏi con có muốn về nhà cho xong không, con bé vẫn ngoảnh đầu nói: "Không về nhà."

Lúc chia tay, con gái đang xếp hàng nộp phiếu khám sức khỏe, cứ vẫy tay giục chúng tôi đi. Tôi lén nhìn xem con có khóc không, con bé vậy mà khóe mắt chẳng hề hoe đỏ, lại còn luôn miệng bảo vô cùng phấn khích.

Lên xe, chậm rãi lăn bánh rời khỏi khuôn viên trường, tôi liên tục ngoái đầu lại, nhưng đứa con gái bảo bối miệng luôn nói không nỡ xa ba mẹ ấy, vậy mà lại quay lưng về phía chúng tôi.

Ở Mỹ thực ra có rất nhiều "trại tập trung" như vậy, có trại âm nhạc, trại thể thao, cũng có trại văn học, trại khoa học. Nhưng khốn nỗi "chuông khánh có đập mới kêu", lại có biết bao nhiêu bạn trẻ tìm đủ mọi cách để vào đó chịu khổ ải.

Từ chuyện con gái nhập trại, tôi thường nghĩ "con gái lớn không giữ được trong nhà", mà "con trai lớn cũng không giữ được". Năm xưa con trai vào Harvard, tôi đưa nó đi, lúc tôi về nước mắt cứ rơi ròng ròng, chẳng phải thằng bé cũng không "dõi mắt tiễn" tôi rời đi đó sao?

Chúng vô tình đến vậy, là vì rời xa cha mẹ nên hưng phấn; hay là vì trước mắt có quá nhiều thử thách phải đối mặt, "người chịu khổ không có quyền bi quan".

Giống như tôi năm xưa, gác lại gia đình, một thân một mình sang Mỹ; ở sân bay, ngay cả học trò cũng khóc, nhưng tôi lại không rơi một giọt nước mắt nào, bởi vì gian khổ phía trước là thứ tôi phải một mình gánh vác. Mọi người vẫn ở lại trong nhà, sống một cuộc đời bình yên, còn tôi đã trở thành kẻ phiêu bạt.

Nhưng tại sao mỗi một người trẻ tuổi đều muốn phiêu bạt, đều mơ ước trở thành kẻ tha hương, đều cảm thấy cô độc hiểm nguy là một điều ngầu vô cùng, đây có phải là một sự bốc đồng bẩm sinh hay không?

Chính sự bốc đồng này đã thôi thúc tổ tiên loài người bước ra từ mảnh đất châu Phi sớm nhất, bước ra toàn thế giới, thậm chí đặt chân lên mặt trăng, và tin rằng một ngày nào đó sẽ vươn tới sao Hỏa.

Cũng chính sự bốc đồng này đã khiến từng chàng hoàng tử và nàng công chúa bước ra khỏi tòa lâu đài của vua cha, phớt lờ tiếng gọi của cha mẹ, kiên quyết nhảy lên lưng ngựa, phóng xe bụi mù rời đi.

Tôi thường nghĩ: Cha mẹ muốn giữ, con cái muốn đi; cha mẹ muốn quyết định thay, chúng lại nhất quyết không nghe. Điều này thể hiện chúng mang suy nghĩ của tuổi trẻ, hay nên gọi đó là sự nổi loạn?

Một đứa trẻ ngoan ngoãn tuyệt đối, cha mẹ nói gì nghe nấy, đi đúng con đường người lớn đã trải sẵn, tiếp quản sự nghiệp gia đình, làm một đứa con vừa "hiếu" lại vừa "thuận", liệu như vậy có thực sự tốt?

Tôi cũng thường nghĩ: Nếu tôi là cha của Bill Gates, biết tin con mình mới năm thứ hai đại học đã muốn bỏ học Harvard, liệu tôi có ủng hộ nó không? Nếu tôi là cha của Lý An, biết con trai lại muốn đi làm phim, liệu tôi có ngăn cản không? Nếu tôi ngăn cản, liệu ngày nay có còn một vị chủ tịch Microsoft Bill Gates và một đại đạo diễn Lý An hay không.

Có phải vì con cái còn trẻ, nên chúng ta càng phải để chúng bước ra ngoài, tự đi tìm những gì chúng muốn tìm, để chúng tự mình khám phá; chứ không phải chưa đợi chúng tìm kiếm, đã mở nắp hộp ra và bảo: "Nào! Đây chính là thứ con đang tìm kiếm."

Hồi con trai còn nhỏ, tôi từng có một quãng thời gian sắm vai kẻ độc đoán, việc gì cũng sắp đặt chu toàn cho nó.

Nhưng trải qua bao nhiêu năm tháng, chứng kiến "nền kinh tế tự do" và tinh thần dân chủ của nước Mỹ, tôi nhận ra mỗi người đều có phẩm chất riêng, ưu điểm riêng, cùng với bản năng bước ra ngoài tự mình lập nghiệp, tự mình nếm trải gian khổ.

Nền giáo dục tốt nhất chính là để cho những sở trường ấy của chúng được phát huy trọn vẹn.

Cuốn sách này chính là sản phẩm dưới quan điểm giáo dục mới của tôi, bề ngoài trông nó có vẻ giống với giáo dục truyền thống, nhưng chủ trương tiềm ẩn bên trong lại là "giáo dục tự do".

Tôi biết các bậc phụ huynh trong nước đều tạo áp lực cho con cái, tôi không hề làm trái lại để xúi giục con cái đừng nỗ lực, mà là dạy chúng "muốn thành công phải tự mình thành công, cũng như muốn trưởng thành phải tự mình trưởng thành". Hãy để chúng tự tạo áp lực cho bản thân, chứ không phải trở thành một cỗ xe không có ắc-quy, chỉ biết đợi cha mẹ thầy cô đẩy ở phía sau.

Hai ngày nay, mỗi lần đi ngang qua phòng con gái, nhìn thấy chiếc giường công chúa của con, tôi đều muốn rơi nước mắt. Nhưng tôi hiểu rằng cánh tay dài hai thước rưỡi của mình đã chẳng thể nào giữ nổi hành trình ngàn vạn dặm trong cuộc đời của con nữa rồi.

Tôi thậm chí còn nghĩ, nếu mỗi một ngôi trường đều có thể giống như "trại tập trung" Meadowmount kia, không có dây thép gai, không ép buộc bọn trẻ bước vào, mà bọn trẻ lại tìm đủ mọi cách thi vào cho bằng được, cam tâm tình nguyện đón nhận sự huấn luyện nghiêm khắc, thì tuyệt vời biết bao!