“Hà! hà! hà! Nhưng dẫu anh có nói gì đi nữa, anh cũng thừa biết rằng trên đời này chẳng hề có cái gọi là sự lựa chọn,” các ông sẽ vừa cười khúc khích vừa ngắt lời. “Khoa học đã mổ xẻ con người kỹ đến mức chúng ta thừa hiểu rằng lựa chọn và cái gọi ta tự do ý chí chẳng qua chỉ là—”

Khoan đã, thưa các ông, thú thật là chính tôi cũng định mở đầu bằng điều đó; tôi đâm ra hơi hoảng. Tôi vừa định nói rằng quỷ mới biết sự lựa chọn phụ thuộc vào cái gì, và biết đâu đấy lại là một điều hay ho, nhưng tôi chợt nhớ đến những bài học của khoa học... và kịp kìm mình lại. Thế mà các ông lại khơi mào chuyện đó trước. Quả thực, nếu một ngày nào đó người ta thực sự tìm ra một công thức cho mọi khao khát và sở thích của chúng ta — nghĩa là một lời giải thích chúng phụ thuộc vào cái gì, phát sinh theo quy luật nào, phát triển ra sao, trong trường hợp này hay trường hợp khác chúng hướng tới mục tiêu gì, vâng, một công thức toán học thực sự — thì rất có thể, con người sẽ lập tức thôi cảm thấy khao khát, vâng, chắc chắn là thế. Bởi vì có ai lại muốn lựa chọn theo khuôn phép chứ? Hơn nữa, anh ta sẽ lập tức biến từ một con người thành một cái ống sáo trong cây đàn phong cầm hay đại loại thế; vì con người mà không có khát vọng, không có tự do ý chí và không có sự lựa chọn thì khác gì một phím ống sáo? Các ông nghĩ sao? Hãy thử tính toán xem — liệu chuyện đó có thể xảy ra hay không?

“Hừm!” các ông quyết định. “Sự lựa chọn của chúng ta thường sai lầm do cái nhìn sai lệch về lợi ích bản thân. Đôi khi chúng ta chọn những điều vô nghĩa tuyệt đối bởi vì trong sự ngu ngốc của mình, chúng ta coi sự vô nghĩa ấy là con đường dễ dàng nhất để đạt được cái lợi ích tưởng tượng. Nhưng khi tất cả những điều đó đã được giải thích và tính toán rạch ròi trên giấy trắng mực đen (điều hoàn toàn có thể xảy ra, vì thật là hèn hạ và ngốc nghếch khi cho rằng có những quy luật tự nhiên mà con người không bao giờ hiểu nổi), thì chắc chắn cái gọi là ham muốn sẽ không còn nữa. Bởi vì nếu một ham muốn mâu thuẫn với lý trí, chúng ta sẽ dùng lý trí chứ không theo ham muốn, vì giữ được lý trí thì không thể hành động ngớ ngẩn trong ham muốn, và do đó không thể cố tình hành động trái với lý trí để tự hại chính mình. Và vì mọi sự lựa chọn và suy luận đều có thể tính toán được thực sự — bởi vì thế nào cũng có ngày người ta khám phá ra các quy luật của cái gọi là tự do ý chí của chúng ta — nên nói đùa ra thành thật, biết đâu có ngày người ta sẽ lập ra được một cái bảng thống kê những thứ đó, để rồi chúng ta thực sự lựa chọn theo đúng cái bảng ấy. Chẳng hạn, nếu một ngày nào đó họ tính toán và chứng minh được rằng tôi nhạo báng ai đó chỉ vì tôi không thể không nhạo báng người ta và tôi buộc phải làm theo cách cụ thể đó, thì tôi còn lại chút tự do nào nữa, nhất là khi tôi lại là một người có học thức và đã có bằng cấp đàng hoàng? Khi ấy tôi có thể tự tính trước toàn bộ cuộc đời mình cho ba mươi năm sau. Tóm lại, nếu sắp xếp được như thế thì chúng ta chẳng còn việc gì để làm; dù sao thì chúng ta cũng phải hiểu điều đó. Và quả thực, chúng ta phải không ngừng tự nhủ rằng vào một thời điểm nào đó và trong những hoàn cảnh nào đó, tự nhiên không thèm xin phép chúng ta; rằng chúng ta phải chấp nhận tự nhiên như vốn có chứ đừng nhào nặn nó theo sở thích của mình, và nếu chúng ta thực sự khao khát những công thức, những bảng quy luật, và ừ thì, thậm chí cả... cái ống nghiệm hóa học nữa, thì đành chịu thôi, chúng ta cũng phải chấp nhận cả cái ống nghiệm ấy, nếu không nó sẽ tự áp đặt lên ta mà chẳng cần ta đồng ý...”

Vâng, nhưng đến đây thì tôi phải dừng lại! Thưa các ông, xin lỗi vì tôi đã quá ư triết lý; đó là hậu quả của bốn mươi năm sống dưới tầng hầm đấy! Xin phép cho tôi được thả lỏng trí tưởng tượng một chút. Các ông thấy đấy, lý trí là một thứ tuyệt vời, không có gì phải bàn cãi, nhưng lý trí chỉ là lý trí và chỉ thỏa mãn khía cạnh lý tính trong bản chất con người, trong khi ý chí lại là sự biểu hiện của toàn bộ đời sống, nghĩa là của toàn bộ đời sống con người bao gồm cả lý trí lẫn mọi thôi thúc. Và mặc dù đời sống của chúng ta, qua sự biểu hiện này, thường là vô giá trị, nhưng dù sao đó vẫn không đơn thuần là phép khai căn bậc hai mà là sự sống. Chẳng hạn, ở đây tôi hoàn toàn một cách tự nhiên muốn được sống, để thỏa mãn mọi năng lực sống của mình, chứ không phải chỉ thỏa mãn năng lực lý luận, nghĩa là không phải chỉ thỏa mãn một phần hai mươi năng lực sống của bản thân. Lý trí biết những gì? Lý trí chỉ biết những gì nó đã học được (có lẽ có những thứ nó chẳng bao giờ học được; đây là một sự an ủi nghèo nàn, nhưng sao lại không dám nói thẳng ra cơ chứ?) và bản chất con người hành động như một thể thống nhất, với tất cả những gì vốn có bên trong, dù có ý thức hay vô thức, và dẫu có sai lầm, nó vẫn cứ sống. Tôi nghi ngờ rằng, thưa các ông, các ông đang nhìn tôi bằng ánh mắt đầy thương hại; các ông lại bảo tôi rằng một con người đã được khai sáng và phát triển, tóm lại là con người của tương lai, thì không thể có ý thức mong muốn bất cứ điều gì bất lợi cho chính mình, rằng điều đó có thể được chứng minh bằng toán học. Tôi hoàn toàn đồng ý, điều đó chứng minh được — bằng toán học. Nhưng tôi xin nhắc lại lần thứ sto, chỉ có một trường hợp duy nhất, khi con người có thể ý thức được, cố tình mong muốn những gì có hại cho bản thân, những gì ng u ng ốc, rất ngu ngốc — chỉ đơn giản là để có quyền được mong muốn ngay cả những điều rất ngu ngốc cho chính mình và không bị trói buộc bởi nghĩa vụ chỉ mong muốn những gì hợp lý. Tất nhiên, điều rất ngu ngốc này, cái tính thất thường này của chúng ta, thực ra, thưa các ông, lại có lợi cho chúng ta hơn bất cứ thứ gì trên đời, nhất là trong một số trường hợp cụ thể. Và đặc biệt, nó có thể có lợi hơn bất kỳ mối lợi nào ngay cả khi nó gây ra tác hại rõ rành rành cho chúng ta, và mâu thuẫn với những kết luận vững chắc nhất của lý trí về lợi ích của ta — bởi vì trong bất kỳ hoàn cảnh nào, nó vẫn bảo tồn cho chúng ta thứ quý giá nhất và quan trọng nhất — đó là nhân cách của chúng ta, là tính cá thể của chúng ta. Các ông thấy đấy, có người cho rằng đây thực sự là điều quý giá nhất đối với nhân loại; tất nhiên, sự lựa chọn hoàn toàn có thể, nếu muốn, đi đôi với lý trí; và nhất là nếu điều này không bị lạm dụng mà được giữ trong giới hạn. Như thế có lợi và đôi khi còn đáng khen ngợi nữa. Nhưng rất thường xuyên, và thậm chí là thường xuyên nhất, sự lựa chọn lại kiên quyết và cố chấp chống lại lý trí... và... và... các ông có biết rằng điều đó cũng có ích, đôi khi thậm chí còn đáng khen ngợi nữa không? Thưa các ông, chúng ta hãy giả sử rằng con người không ngu ngốc. (Quả thực không thể không giả định như thế, nếu chỉ vì một lý do rằng, nếu con người mà ngu ngốc thì ai mới là kẻ khôn ngoan?) Nhưng nếu anh ta không ngu ngốc, thì anh ta lại vô ơn một cách quái đản! Vô ơn một cách kỳ lạ. Thật vậy, tôi tin rằng định nghĩa hay nhất về con người chính là loài động vật hai chân vô ơn. Nhưng thế vẫn chưa hết, đó chưa phải là khiếm khuyết tồi tệ nhất của hắn; khiếm khuyết tồi tệ nhất của hắn chính là sự sai lệch đạo đức vĩnh viễn, vĩnh viễn — từ thời Đại hồng thủy cho đến thời kỳ Schleswig-Holstein. Sự sai lệch đạo đức và do đó dẫn đến thiếu óc phán đoán lành mạnh; vì từ lâu người ta đã thừa nhận rằng việc thiếu óc phán đoán chẳng vì nguyên nhân nào khác ngoài sự sai lệch đạo đức cả. Hãy đem ra thử thách mà xem và hãy nhìn vào lịch sử nhân loại đi. Các ông sẽ thấy gì? Đó có phải là một thắng cảnh vĩ đại không? Vĩ đại thì cũng vĩ đại đấy, nếu các ông thích thế. Lấy bức tượng Thần Mặt Trời ở Rhodes làm ví dụ chẳng hạn, cái đó cũng đáng giá phết. Ngài Anaevsky đã rất có lý khi làm chứng về nó rằng có kẻ bảo đó là do bàn tay con người làm ra, trong khi kẻ khác lại khẳng định nó do chính bàn tay tự nhiên tạo dựng. Nó có muôn hình vạn trạng không? Biết đâu cũng muôn hình vạn trạng lắm chứ: nếu ta xét đến những bộ lễ phục, quân phục và thường phục của tất cả các dân tộc qua mọi thời đại — chỉ riêng điều đó thôi cũng đáng kể rồi, và nếu ta xét đến thường phục thì các ông chẳng bao giờ dò đến cùng được; không một nhà sử học nào gánh vác nổi công việc ấy đâu. Nó có đơn điệu không? Biết đâu cũng đơn điệu thật: toàn là đánh nhau với đánh nhau; bây giờ chúng vẫn đang đánh nhau, trước kia chúng đã đánh nhau và cuối cùng chúng vẫn đánh nhau — các ông phải thừa nhận rằng như thế thì gần như là quá đơn điệu rồi còn gì. Tóm lại, người ta có thể nói bất cứ điều gì về lịch sử thế giới — bất cứ điều gì có thể lọt vào trí tưởng tượng hỗn loạn nhất. Điều duy nhất người ta không thể nói nổi đó là nó hợp lý. Ngay cái từ ấy thôi cũng đã nghẹn đắng ở cổ rồi. Và quả thực, đây là một điều kỳ quặc cứ diễn ra hoài: trong đời sống liên tục xuất hiện những con người có đạo đức và lý trí, những bậc hiền triết và những người yêu mến loài người, những kẻ coi mục đích sống của mình là sống sao cho thật đạo đức và hợp lý suốt cả đời, để trở thành, có thể nói như vậy, ngọn hải đăng cho những người láng giềng đơn giản là để chứng minh cho họ thấy rằng ở trên đời này hoàn toàn có thể sống một cách đạo đức và hợp lý. Thế mà tất cả chúng ta đều biết rằng chính những con người đó sớm muộn gì cũng phản bội lại bản thân, giở ra những trò kỳ quặc, và thường là những trò vô cùng lố lăng. Bây giờ tôi xin hỏi các ông: chúng ta có thể trông đợi gì ở con người khi hắn là một sinh thể được phú cho những phẩm chất kỳ lạ như thế? Hãy trút lên đầu hắn mọiân huệ trên đời, dìm hắn vào biển cả hạnh phúc, sao cho trên mặt nước chỉ toàn bọt sướng vui; hãy ban cho hắn sự thịnh vượng kinh tế, đến mức hắn chẳng có việc gì làm ngoài việc ngủ, ăn bánh ngọt và bận rộn duy trì nòi giống, thế mà ngay cả lúc đó, chỉ vì sự vô ơn thuần túy, chỉ vì ác ý thuần túy, con người cũng sẽ giở trò quái đản với các ông cho mà xem. Hắn thậm chí sẽ bất chấp cả bánh ngọt của mình và cố tình khao khát những thứ rác rưởi tồi tệ nhất, thứ phi lý kinh tế nhất, đơn thuần là để nhét cái yếu tố kỳ quặc đầy tai họa ấy vào giữa tất cả những điều tốt đẹp rành rành kia. Chính những giấc mơ kỳ quặc, sự ngu ngốc dung tục của hắn là những thứ hắn nhất quyết đòi giữ lại, chỉ để chứng minh với bản thân — cứ như thể điều đó là cần thiết lắm vậy — rằng con người vẫn cứ là con người chứ không phải là những phím đàn piano, thứ bị các quy luật tự nhiên kiểm soát triệt để đến mức chẳng bao lâu nữa người ta sẽ chẳng thể mong muốn bất cứ điều gì nếu không theo lịch trình. Và chưa hết đâu: ngay cả khi con người thực chất chẳng là gì ngoài một phím đàn piano, ngay cả khi điều này đã được khoa học tự nhiên và toán học chứng minh cho hắn thấy, thì khi ấy hắn vẫn chẳng chịu trở nên khôn ngoan đâu, mà sẽ cố tình làm điều gì đó ngang ngược chỉ vì sự vô ơn đơn thuần, chỉ để giữ bằng được quan điểm của mình. Và nếu không tìm ra cách, hắn sẽ tự tay tạo ra sự hủy diệt và hỗn loạn, sẽ tự tạo ra đủ loại đau khổ, chỉ để đạt được ý nguyện! Hắn sẽ giáng những lời nguyền rủa lên thế giới, và vì chỉ có con người mới biết nguyền rủa (đó là đặc quyền của hắn, là sự khác biệt cơ bản giữa hắn với các loài động vật khác), biết đâu chỉ bằng lời nguyền rủa của mình, hắn sẽ đạt được mục đích — nghĩa là tự thuyết phục bản thân rằng hắn là con người chứ không phải một phím đàn piano! Nếu các ông bảo rằng tất cả những điều này cũng có thể tính toán và lập bảng được — sự hỗn loạn, bóng tối và những lời nguyền rủa, sao cho chỉ cần khả năng tính toán trước mọi thứ là có thể chặn đứng tất cả, và lý trí sẽ lại giành thế thượng phong, thì con người sẽ cố tình phát điên lên để tống khứ cái lý trí ấy đi và đạt được ý đồ của mình! Tôi tin là như vậy, tôi xin bảo đảm điều đó, bởi vì toàn bộ công sức của con người thực ra dường như chỉ cốt để chứng minh với bản thân từng phút từng giây rằng hắn là con người chứ không phải phím đàn piano! Có thể phải đánh đổi bằng cả tấm da bọc xương, có thể bằng cả nạn ăn thịt người! Đã thế thì sao người ta lại không bị cám dỗ để mà mừng rỡ khi điều đó vẫn chưa xảy ra, và khao khát vẫn cứ phụ thuộc vào một thứ gì đó mà chúng ta chưa biết?

Các ông sẽ thét vào mặt tôi (nghĩa là nếu các ông rủ lòng hạ cố làm điều đó) rằng chẳng ai xâm phạm đến tự do ý chí của tôi cả, rằng tất cả những gì họ quan tâm là ý chí của tôi phải tự thân nó, hoàn toàn tự nguyện, trùng khớp với lợi ích bình thường của chính tôi, với các quy luật của tự nhiên và số học.

Lạy Chúa tôi, thưa các ông, khi đã tính toán và số học cả rồi, khi mọi thứ chỉ là hai nhân hai là bốn, thì còn sót lại cái thứ tự do ý chí nào nữa? Hai nhân hai là bốn mà chẳng cần đến ý chí của tôi. Cứ như thể tự do ý chí nghĩa là thế không bằng!