... Đâu đó phía sau tấm bình phong, một chiếc đồng hồ bắt đầu phát ra tiếng khò khè, tựa như đang bị điều gì đè nặng, tựa như có ai đang bóp cổ nó. Sau những tiếng khò khè kéo dài một cách kỳ quái là một hồi chuông lanh lảnh, khó chịu và có vẻ dồn dập bất ngờ — như thể ai đó đang bỗng chốc chồm về phía trước. Đồng hồ điểm hai tiếng. Tôi bừng tỉnh, dẫu thực ra nãy giờ tôi không hề ngủ say mà chỉ nằm trong trạng thái nửa tỉnh nửa mê.

Căn phòng hẹp, chật chội và thấp lè tè chìm trong bóng tối gần như hoàn toàn, bề bộn những tủ quần áo khổng lồ, những chồng hộp các tông cùng đủ thứ đồ vụn vặt và rác rưởi. Mẩu nến cháy dở trên bàn sắp tắt, thỉnh thoảng lại lóe lên một tia sáng yếu ớt. Chỉ vài phút nữa thôi, bóng tối sẽ bao trùm toàn bộ.

Tôi nhanh chóng định thần trở lại; mọi thứ lập tức ùa về trong tâm trí tôi chẳng chút nhọc công, như thể chúng đang mai phục để chồm lên vồ lấy tôi lần nữa. Và quả thực, ngay cả khi tôi bất tỉnh, dường như vẫn có một điểm nào đó mãi mãi khắc sâu trong ký ức tôi không phai mờ, và những giấc mơ của tôi cứ mệt mỏi quẩn quanh lấy điểm đó. Nhưng thật kỳ lạ làm sao, giờ đây khi vừa tỉnh giấc, mọi chuyện xảy ra với tôi trong ngày hôm ấy bỗng trôi vào một quá khứ xa xôi cách trở, như thể tôi đã sống qua tất cả những điều đó từ lâu, từ lâu lắm rồi.

Đầu óc tôi đặc quánh hơi men. Dường như có thứ gì đó đang lơ lửng bên trên tôi, đánh thức tôi, kích động tôi và khiến lòng dạ bồn chồn không yên. Nỗi khổ đau và sự hằn học dường như lại trào dâng trong tôi, chực chờ tìm lối thoát. Bất chợt, tôi nhìn thấy ngay bên cạnh mình hai con mắt mở to đang săm soi tôi đầy tò mò và gặng hỏi. Ánh mắt ấy lạnh lùng xa cách, ủ dột, như thể hoàn toàn cách biệt với thế giới; nó đè nặng lên tôi.

Một ý nghĩ u ám xẹt qua đại não tôi và lan khắp toàn thân, mang lại một cảm giác ghê rợn, giống như khi người ta bước vào một tầng hầm ẩm mốc. Có điều gì đó không tự nhiên trong hai con mắt ấy, mãi tận lúc này mới bắt đầu nhìn tôi. Tôi chợt nhớ ra rằng trong suốt hai tiếng đồng hồ qua, tôi đã chẳng thốt nổi một lời nào với sinh linh này, và thực ra, tôi từng cho điều đó là hoàn toàn thừa thãi; hơn nữa, không hiểu sao sự im lặng ấy lại khiến tôi thấy thỏa mãn. Giờ đây, tôi bỗng nhận thức rõ mồn một ý nghĩ ghê tởm — gớm ghiếc như một con nhện — về sự đồi trụy; thứ đồi trụy vốn chẳng có lấy một chút tình yêu, lại thô bỉ và trơ trẽn bắt đầu bằng chính cái đích mà tình yêu chân chính hướng đến để viên mãn. Cả hai cứ trân trân nhìn nhau như thế một hồi lâu, nhưng nàng không hề né tránh ánh mắt tôi và vẻ mặt nàng chẳng hề thay đổi, để rồi cuối cùng tôi đâm ra ngượng ngùng.

– Cô tên là gì? – Tôi cộc lốc hỏi để chấm dứt tình trạng này.

– Liza, – nàng đáp gần như thì thầm, nhưng không hiểu sao giọng điệu chẳng mấy thiện cảm, rồi nàng quay mặt đi.

Tôi im lặng.

– Thời tiết gì thế này! Tuyết... thật là kinh tởm! – Tôi lầm bầm gần như với chính mình, luồn tay gối đầu đầy chán nản và ngước nhìn trần nhà.

Nàng không đáp. Thật là khủng khiếp.

– Cô sống ở Petersburg từ trước tới nay à? – Tôi hỏi sau đó một phút, gần như bực bội, hơi quay đầu về phía nàng.

– Không.

– Cô ở đâu tới?

– Từ Riga, – nàng miễn cưỡng trả lời.

– Cô là người Đức à?

– Không, người Nga.

– Cô ở đây lâu chưa?

– Ở đâu cơ?

– Trong cái nhà này này?

– Hai tuần.

Nàng trả lời ngày càng nhát gừng. Ngọn nến tắt phụt; tôi không thể nào nhận ra khuôn mặt nàng nữa.

– Cô còn bố mẹ chứ?

– Có... không... tôi còn.

– Họ ở đâu?

– Ở đằng ấy... ở Riga.

– Họ làm nghề gì?

– Ồ, chẳng làm gì cả.

– Chẳng làm gì cả? Sao lại thế, họ thuộc tầng lớp nào?

– Dân buôn bán.

– Từ trước tới nay cô vẫn sống cùng họ à?

– Vâng.

– Cô bao nhiêu tuổi?

– Hai mươi.

– Sao cô lại bỏ đi?

– Ồ, chẳng vì lý do gì cả.

Câu trả lời ấy có nghĩa là: “Xin hãy để tôi yên; tôi đang thấy buồn nôn và chán chường.”

Chúng tôi im lặng.

Chúa mới biết tại sao tôi lại không chịu bỏ đi. Tôi cảm thấy lòng mình càng lúc càng mệt mỏi và ảm đạm. Những hình ảnh của ngày hôm trước tự động trôi qua trong ký ức tôi một cách hỗn độn, chẳng cần đến ý chí của tôi. Tôi chợt nhớ lại cảnh tượng mình từng chứng kiến vào sáng hôm ấy, khi mải chìm trong những suy nghĩ lo âu và vội vã đến công sở.

– Hôm qua tôi thấy người ta khiêng một cỗ quan tài ra ngoài và suýt làm rơi nó, – tôi bỗng cất lời, không phải vì muốn bắt chuyện, mà giống như một sự tình cờ.

– Quan tài ư?

– Vâng, ở khu Haymarket; họ đang khiêng từ dưới tầng hầm lên.

– Từ tầng hầm à?

– Không phải tầng hầm, mà là tầng lửng. À, cô biết đấy... ở phía dưới ấy... từ một cái ổ chứa. Xung quanh bẩn thỉu đủ điều... Vỏ trứng, rác rưởi... hôi hám. Thật là gớm ghiếc.

Im lặng.

– Một ngày tồi tệ để đem chôn cất, – tôi bắt đầu, cốt để tránh sự im lặng.

– Tồi tệ ở chỗ nào cơ chứ?

– Tuyết rơi, ẩm ướt. (Tôi ngáp dài.)

– Chẳng có gì khác biệt cả, – nàng bỗng đáp sau một thoáng im lặng ngắn ngủi.

– Không, thật kinh khủng. (Tôi lại ngáp.) – Mấy kẻ đào huyệt chắc đã chửi rủa vì bị tuyết làm cho ướt sũng. Mà chắc trong huyệt cũng đầy nước.

– Sao lại có nước trong huyệt cơ chứ? – nàng hỏi, với một chút tò mò nhưng giọng điệu còn gay gắt và cộc lốc hơn trước.

Tôi bỗng đâm ra bực mình.

– Chứ sao nữa, dưới đáy thể nào chả ngập nước sâu cả thước. Cô không thể đào được một cái huyệt khô ráo ở nghĩa trang Volkovo đâu.

– Tại sao?

– Tại sao ư? Bởi vì vùng đất ngập nước ấy mà. Nó chẳng khác gì một đầm lầy thực thụ. Thế nên người ta toàn chôn họ dưới nước thôi. Chính mắt tôi từng thấy... rất nhiều lần.

(Thực ra tôi chưa từng thấy lấy một lần, thậm chí tôi chưa từng đặt chân đến Volkovo, và chỉ nghe người ta kể lại mà thôi.)

– Ý cô là, cô chẳng màng đến việc mình sẽ chết thế nào sao?

– Nhưng tại sao tôi lại phải chết cơ chứ? – nàng đáp, như thể đang tự vệ.

– Chứ sao, thế nào rồi có ngày cô cũng sẽ chết, và cô sẽ chết y hệt như người phụ nữ xấu số kia. Cô ấy cũng... là một cô gái giống như cô. Cô ấy chết vì bệnh lao.

– Đàn bà lầu xanh thì chết trong bệnh viện chứ sao... (Nàng đã rành rẽ mọi chuyện rồi: nàng thốt ra từ “đàn bà lầu xanh” chứ không phải “cô gái”.)

– Cô ấy còn nợ tiền mụ tú bà, – tôi vặn lại, càng lúc càng thấy hứng thú với cuộc tranh luận; – và vẫn phải kiếm tiền trả nợ cho mụ ta cho đến tận hơi thở cuối cùng, dẫu đang mắc bệnh lao. Mấy kẻ đánh xe trượt tuyết đứng gần đó đã bàn tán về cô ấy với mấy người lính và kể như vậy. Chắc hẳn họ quen biết cô ấy. Họ vừa cười cợt vừa bàn tính chuyện sẽ tụ tập ở quán rượu để uống mừng tưởng nhớ cô ấy.

Phần lớn những điều này là do tôi tự bịa ra. Tiếp sau đó là một khoảng lặng, sự im lặng sâu thẳm. Nàng không nhúc nhích.

– Thế chết trong bệnh viện thì khá hơn chắc?

– Chẳng phải cũng thế cả thôi ư? Hơn nữa, sao tôi phải chết cơ chứ? – nàng bực bội nói thêm.

– Bây giờ không chết thì ít lâu nữa.

– Sao lại ít lâu nữa?

– Thì sao cơ chứ? Bây giờ cô còn trẻ, xinh xắn, tươi tắn, cô có giá lắm. Nhưng qua thêm một năm sống thế này nữa thôi, trông cô sẽ khác hẳn — cô sẽ tàn tạ đi.

– Chỉ trong một năm thôi á?

– Dù sao thì chỉ trong một năm nữa giá trị của cô cũng sụt giảm, – tôi cay độc tiếp lời. – Cô sẽ từ chỗ này trôi dạt xuống một nơi thấp kém hơn, một nhà thổ khác; một năm sau — đến chốn thứ ba, càng lúc càng thấp kém hơn, và rồi bảy năm sau cô sẽ dạt xuống cái căn cứ địa ở khu Haymarket. Đó là nếu cô gặp may. Tệ hơn nhiều nếu cô vướng phải bệnh tật nào đó, ví như bệnh lao... rồi bị nhiễm lạnh, hay ho hen gì đó. Ở cái lối sống của cô, vượt qua bệnh tật chẳng phải chuyện dễ dàng. Đã dính vào thứ gì là khó lòng dứt ra được. Và rồi cứ thế mà chết thôi.

– Ồ, vậy thì tôi chết, – nàng đáp, đầy vẻ căm hờn, rồi có một cử động nhanh gọn.

– Nhưng người ta thấy tiếc chứ.

– Tiếc cho ai?

– Tiếc cho cuộc đời. Im lặng.

– Cô đã từng đính ước chưa? Hả?

– Việc đó thì liên quan gì đến anh?

– Ồ, tôi đâu có tra khảo cô. Chẳng can hệ gì đến tôi cả. Sao mà cô gắt gỏng thế? Dĩ nhiên là cô có những nỗi khổ riêng của mình. Thì liên quan gì đến tôi nào? Chỉ là tôi thấy tiếc thôi.

– Tiếc cho ai?

– Tiếc cho cô.

– Không cần đâu, – nàng thì thầm gần như không thành tiếng, rồi lại cựa quậy nhẹ.

Điều đó lập tức chọc giận tôi. Cái gì cơ chứ! Tôi đối xử với nàng dịu dàng biết bao thế mà nàng ta lại...

– Này, cô nghĩ rằng mình đang đi đúng đường đấy phỏng?

– Tôi chẳng nghĩ gì sất.

– Đó mới là cái sai, là cô chẳng chịu suy nghĩ gì cả. Hãy nhận thức lại đi khi vẫn còn kịp. Vẫn còn kịp chán. Cô vẫn còn trẻ, ưa nhìn; cô hoàn toàn có thể yêu đương, lấy chồng, được hạnh phúc...

– Đâu phải người đàn bà lấy chồng nào cũng hạnh phúc, – nàng bỗng đốp chát lại bằng cái giọng cộc cằn thô lỗ như lúc ban đầu.

– Dĩ nhiên là không phải tất cả, nhưng dẫu sao thì vẫn tốt hơn cái cảnh sống ở đây nhiều. Tốt hơn vô vạn lần. Hơn nữa, có tình yêu thì dẫu không có hạnh phúc người ta vẫn sống được. Dù trong đau khổ cuộc đời vẫn ngọt ngào; cuộc đời vẫn ngọt ngào, dù ta sống theo bất cứ cách nào đi nữa. Còn ở đây, ngoài... sự nhơ nhớp ra thì có gì? Phì!

Tôi ghê tởm quay mặt đi; tôi không còn suy luận một cách lạnh lùng nữa. Bản thân tôi bắt đầu cảm nhận được những điều mình đang nói và trở nên hào hứng với chủ đề đó. Tôi đã bắt đầu khao khát được bày tỏ những tư tưởng ấp ủ mà tôi từng nghiền ngẫm nơi góc phòng. Có cái gì đó bỗng bùng cháy trong tôi. Một mục tiêu đã hiện ra trước mắt tôi.

– Mặc kệ việc tôi có mặt ở đây đi, tôi không phải là tấm gương cho cô noi theo. Có lẽ tôi còn tồi tệ hơn cô ấy chứ. Dù sao thì lúc đến đây tôi cũng đã say mèm, – tôi vội vã thanh minh thêm. – Hơn nữa, đàn ông không thể là tấm gương cho phụ nữ được. Là chuyện khác hẳn. Tôi có thể tự hủy hoại và làm vấy bẩn chính mình, nhưng tôi không là nô lệ của bất cứ ai. Tôi thích đến thì đến, thích đi thì đi, thế là hết chuyện. Tôi rũ bỏ nó đi là lại thành một con người khác. Còn cô thì đã là nô lệ ngay từ vạch xuất phát. Phải, là nô lệ! Cô dâng hiến tất cả, đánh đổi cả sự tự do của mình. Sau này nếu muốn bứt đứt xiềng xích, cô cũng chẳng tài nào làm được; cô sẽ ngày càng lún sâu vào cạm bẫy. Đó là một gông cùm bị nguyền rủa. Tôi hiểu rõ điều đó. Tôi không muốn bàn đến chuyện khác, có lẽ cô sẽ chẳng hiểu nổi, nhưng hãy nói cho tôi nghe xem: chắc chắn là cô đang mắc nợ mụ tú bà phải không? Đấy, cô thấy chưa, – tôi nói thêm, dẫu nàng chẳng đáp lời mà chỉ im lặng lắng nghe, hoàn toàn bị cuốn hút, – đó chính là gông cùm dành cho cô đấy! Cô sẽ chẳng bao giờ chuộc lại được sự tự do của mình đâu. Bọn chúng sẽ canh chừng chuyện đó. Chẳng khác nào bán linh hồn cho quỷ dữ... Và hơn nữa... biết đâu, bản thân tôi cũng bất hạnh chẳng kém gì cô — sao cô biết được — và tôi cố tình đắm mình trong vũng bùn chỉ vì đau khổ? Cô biết đấy, người ta mượn rượu giải sầu vì đau khổ; chà, biết đâu tôi có mặt ở đây cũng vì đau khổ thì sao. Nào, nói cho tôi nghe xem, ở đây có gì hay ho nào? Cả cô và tôi... vừa rồi đến với nhau... mà chẳng thốt nổi lấy một lời nào suốt khoảng thời gian ấy, và mãi đến sau đó cô mới trân trân nhìn tôi như một con thú hoang, còn tôi thì nhìn cô. Thế có gọi là yêu không? Con người ta gặp gỡ nhau như thế đấy phỏng? Thật là ghê tởm, chính thế đấy!

– Vâng! – nàng nhanh chóng và dứt khoát đồng tình.

Tôi thực sự kinh ngạc trước sự nhanh gọn của từ “Vâng” ấy. Hóa ra cái ý nghĩ tương tự cũng từng vẩn vơ trong đầu nàng khi nàng trân trân nhìn tôi lúc nãy. Hóa ra nàng cũng có khả năng suy ngẫm những điều đó cơ à? “Khỉ thật, chuyện này thú vị đấy, đây là một điểm tương đồng rồi!” — tôi thầm nghĩ, suýt xoa xát hai bàn tay vào nhau. Và quả thực, uốn nắn một tâm hồn trẻ trung như thế thật là dễ dàng!

Chính cảm giác được thao túng quyền lực mới là thứ thu hút tôi hơn cả.

Nàng dịch đầu lại gần tôi hơn, và trong bóng tối, tôi có cảm giác như nàng đang chống người bằng khuỷu tay. Có lẽ nàng đang săm soi tôi. Tôi tiếc ngẩn ngơ vì không thể nhìn rõ đôi mắt nàng. Tôi nghe thấy tiếng thở dốc của nàng.

– Sao cô lại đến đây? – Tôi hỏi nàng, giọng đã phảng phất vẻ bề trên.

– Ồ, tôi cũng chẳng biết nữa.

– Nhưng cuộc sống trong ngôi nhà của cha mẹ cô mới tuyệt vời làm sao! Nơi đó ấm cúng và tự do biết mấy; cô có một mái ấm của riêng mình.

– Nhưng nhỡ ở đó còn tồi tệ hơn chỗ này thì sao?

– Mình phải dùng đúng giọng điệu mới được, – ý nghĩ đó thoáng xẹt qua đầu tôi. – Dùng giọng điệu ủy mị có lẽ chẳng đi đến đâu. – Nhưng đó chỉ là một suy nghĩ nhất thời. Tôi thề là nàng thực sự thu hút tôi. Hơn nữa, tôi đang kiệt sức và bực dọc. Mà sự xảo quyệt thì lại rất dễ đi đôi với cảm xúc.

– Chẳng ai phủ nhận điều đó cả! – Tôi vội vã đáp. – Chuyện gì xảy ra cũng được. Tôi tin chắc rằng ai đó đã đối xử bất công với cô, và nỗi oan ức của cô lớn hơn tội lỗi cô gây ra nhiều. Dĩ nhiên, tôi chẳng biết gì về câu chuyện đời cô, nhưng một cô gái như cô chắc không đời nào tự nguyện bước chân đến chốn này...

– Một cô gái như tôi ư? – nàng thì thầm, gần như không thành tiếng; nhưng tôi vẫn nghe thấy.

Khỉ thật, tôi đang nịnh bợ nàng. Thật tệ hại. Nhưng có lẽ lại là điều hay ho... Nàng im lặng.

– Này Liza, tôi sẽ kể cho cô nghe về bản thân mình. Nếu từ nhỏ tôi có một mái ấm gia đình, thì giờ đây tôi đã chẳng ra thế này. Tôi vẫn thường nghĩ vậy. Dù ở nhà có tồi tệ thế nào đi nữa, thì dù sao đó cũng là cha mẹ ruột thịt chứ không phải kẻ thù hay người dưng nước lã. Ít nhất mỗi năm một lần, họ cũng sẽ thể hiện tình yêu thương dành cho cô. Dẫu sao, cô vẫn biết rằng mình có một mái nhà để về. Còn tôi lớn lên trong cảnh không nhà không cửa; và có lẽ chính vì thế mà tôi đâm ra... vô cảm đến vậy.

Tôi lại đợi. “Có lẽ nàng không hiểu nổi,” tôi thầm nghĩ, “và quả thực, thật là ngớ ngẩn — đúng là ra vẻ đạo đức giả.”

– Nếu tôi là cha và có một con gái, chắc tôi sẽ yêu con gái hơn con trai mất, thật đấy, – tôi bắt đầu vòng vo, như thể đang nói về chuyện khác để đánh lạc hướng cô ấy. Thú thực là tôi thấy đỏ mặt.

– Sao lại thế? – nàng hỏi.

À! Hóa ra nàng vẫn đang lắng nghe!

– Tôi không biết nữa, Liza. Tôi từng biết một người cha vốn là một người đàn ông nghiêm khắc, cứng nhắc, thế mà lại sẵn sàng quỳ gối trước con gái, hôn lên tay, lên chân con, ông chiều chuộng cô con gái hết mực, thật đấy. Mỗi khi con bé khiêu vũ trong các buổi tiệc, ông có thể đứng liền tù tì năm tiếng đồng hồ chỉ để ngắm nhìn nó. Ông ta phát cuồng vì con bé: tôi hiểu được điều đó! Khi con bé ngủ thiếp đi vì mệt mỏi vào ban đêm, ông vẫn thức để đặt nụ hôn lên giấc ngủ của con và làm dấu thánh cho nó. Ông ta sẵn sàng mặc một chiếc áo khoác cũ rách bươm, chi li với tất cả mọi người nhưng lại sẵn sàng vung đồng xu cuối cùng vì con, mua cho nó những món quà đắt đỏ, và niềm hạnh phúc lớn nhất của ông là khi con bé tỏ ra thích thú với món quà đó. Những người ông bố lúc nào cũng yêu thương con gái nhiều hơn các bà mẹ. Nhiều cô gái có một cuộc sống hạnh phúc biết bao bên gia đình! Và tôi tin là tôi sẽ chẳng bao giờ cho các cô con gái của mình lấy chồng đâu.

– Lại còn thế nữa cơ à? – nàng nói, mỉm cười nhạt.

– Tôi sẽ ghen tuông cho mà xem, thật đấy. Cứ nghĩ đến việc con bé sẽ hôn một kẻ khác mà xem! Rằng nó sẽ yêu một gã xa lạ hơn cả cha ruột của nó! Thật đau đớn khi tưởng tượng ra cảnh đó. Dĩ nhiên, đó chỉ là chuyện nhảm nhí, dĩ nhiên cuối cùng thì ông bố nào rồi cũng sẽ lý trí mà thôi. Nhưng tôi tin là trước khi để con lấy chồng, tôi sẽ lo lắng đến phát điên; tôi sẽ bới lông tìm vết tất cả những kẻ đếnạm hỏi nó. Nhưng rồi tôi cũng sẽ nhượng bộ để nó được kết hôn với người mà nó tự nguyện yêu thương. Em biết đấy, người mà con gái yêu bao giờ cũng có vẻ tồi tệ nhất trong mắt người cha. Lúc nào cũng thế. Rắc rối gia đình phần lớn đều bắt nguồn từ đó.

– Có những kẻ sẵn sàng bán con gái đi còn hơn là gả chồng đàng hoàng cho chúng nó.

À, hóa ra là thế!

– Những chuyện như thế, Liza, chỉ xảy ra trong những gia đình bị nguyền rủa nơi chẳng có lấy tình yêu hay bóng dáng Chúa Trời, – tôi nồng nhiệt đáp, – và nơi nào không có tình yêu, nơi đó cũng chẳng có lấy một chút lý trí. Những gia đình như thế quả thực là có, nhưng tôi không nói đến họ. Chắc hẳn cô từng chứng kiến sự tàn nhẫn ngay trong chính gia đình mình, nên mới nói thế. Quả thật, cô đã gặp bất hạnh. Hừm!... những chuyện kiểu như thế phần lớn đều bắt nguồn từ sự nghèo khó.

– Thế ở tầng lớp quý tộc thì khá hơn chắc? Kể cả trong số những người nghèo, những con người lương thiện sống hạnh phúc thì sao?

– Hừm... vâng. Có lẽ vậy. Còn một điều nữa, Liza, con người ta rất hay thích kể lể những nỗi thống khổ của mình, nhưng lại chẳng bao giờ đếm xỉa đến những niềm vui. Nếu họ biết cách đếm lại cho đúng, họ sẽ nhận ra rằng số phận nào cũng được ban phuốc cho đầy đủ hạnh phúc. Và sẽ thế nào nếu mọi chuyện trong gia đình đều xuôi chèo mát mái, nếu ơn phước của Chúa ngự trị nơi đó, nếu người chồng là một người tốt, biết yêu thương, nâng niu cô, chẳng bao giờ rời xa cô! Hạnh phúc ngập tràn trong một gia đình như thế đấy! Thậm chí đôi khi hạnh phúc vẫn hiện hữu ngay giữa muôn vàn đau khổ; mà thực ra đau khổ thì ở đâu chẳng có. Nếu lấy chồng, tự khắc cô sẽ nghiệm ra điều đó. Nhưng hãy nghĩ về những năm tháng đầu đời của cuộc sống hôn nhân bên cạnh người mình yêu xem: hạnh phúc biết bao, đôi khi hạnh phúc dâng tràn đến nhường nào trong đó! Và thực ra đó cũng là lẽ thường tình. Vào những ngày tháng ban đầu ấy, ngay cả những trận cãi vã với chồng rồi cũng kết thúc trong hạnh phúc. Có những người đàn bà cố tình sinh sự với chồng chỉ vì họ quá yêu chồng. Quả thực, tôi từng biết một người phụ nữ như thế: cô ấy có vẻ như muốn nói rằng vì yêu chồng nên cô ấy mới phải hành hạ và dằn vặt anh ta cho bõ ghét. Cô biết đấy, người ta có thể cố tình hành hạ một người chỉ vì quá yêu. Phụ nữ đặc biệt hay có tính ấy, họ tự nhủ trong lòng rằng: “Mình sẽ yêu anh ấy thật nhiều, sau này mình sẽ bù đắp cho anh ấy thật hậu hĩnh, thế nên bây giờ có hành hạ anh ấy một chút chắc cũng chẳng tội vạ gì.” Và mọi người trong nhà đều vui mừng khi thấy bóng dáng cô, còn cô thì hạnh phúc, tươi vui, bình yên và danh giá... Rồi lại có những người phụ nữ hay ghen tuông. Nếu anh ta đi đâu vắng — tôi từng biết một người phụ nữ như thế, cô ấy không tài nào kìm chế nổi bản thân, nửa đêm vùng dậy lén lút trốn đi tìm xem chồng mình đang ở đâu, có đang hú hò với mụ đàn bà nào khác không. Thật đáng thương. Và bản thân người phụ nữ ấy thừa biết làm thế là sai trái, lòng dạ cô ấy thắt lại và phải chịu đựng khổ sở, nhưng cô ấy yêu — tất cả chỉ vì chữ yêu mà ra. Và thật ngọt ngào làm sao khi làm lành sau những trận cãi vã, khi tự nhận mình sai hoặc tha thứ cho anh ta! Để rồi cả hai bỗng chốc tràn ngập hạnh phúc — tựa như họ vừa gặp lại nhau, vừa kết hôn thêm lần nữa; tựa như tình yêu của họ vừa chớm nở tinh khôi. Và chẳng ai, tuyệt đối chẳng ai được phép biết những gì diễn ra giữa hai vợ chồng nếu họ thực sự yêu nhau. Dù giữa họ có xảy ra cãi vã đi nữa, họ cũng không được phép lôi mẹ đẻ của mình ra làm trọng tài hay đi kể lể thói hư tật xấu của nhau cho người khác nghe. Họ chính là vị quan tòa của đời mình. Tình yêu là một thứ mầu nhiệm thiêng liêng và phải được giấu kín trước mọi ánh mắt khác, dù có chuyện gì xảy ra đi chăng nữa. Điều đó làm cho tình yêu trở nên thiêng liêng và tốt đẹp hơn. Họ sẽ tôn trọng nhau hơn, và rất nhiều thứ được xây đắp trên nền tảng sự tôn trọng ấy. Và một khi đã từng yêu nhau, nếu họ kết hôn vì tình yêu, thì hà cớ gì tình yêu lại phải phai nhạt? Chắc chắn là người ta có thể giữ gìn nó chứ! Rất hiếm khi không giữ nổi tình yêu. Và nếu người chồng tử tế, ngay thẳng, hà cớ gì tình yêu lại không thể bền lâu? Giai đoạn đầu của tình yêu hôn nhân rồi sẽ qua đi, điều đó đúng, nhưng sau đó sẽ là một thứ tình yêu còn tuyệt vời hơn nữa. Khi ấy sẽ là sự hòa hợp của các tâm hồn, họ sẽ chia sẻ mọi thứ cho nhau, chẳng còn chút bí mật nào giữa hai người. Và một khi đã có con cái, những khoảng thời gian khó khăn nhất rồi cũng sẽ trở nên hạnh phúc đối với họ, miễn là còn tình yêu và lòng dũng cảm. Ngay cả sự nhọc nhằn cũng sẽ hóa niềm vui, cô có thể bớt ăn bớt mặc vì con cái và ngay cả điều đó cũng mang lại niềm vui. Sau này chúng sẽ biết ơn cô vì điều đó; thế là cô đang vun vén cho tương lai của mình đấy thôi. Khi con cái lớn lên, cô sẽ cảm thấy mình là một tấm gương, là điểm tựa cho chúng; rằng ngay cả sau khi cô qua đời, những đứa con của cô sẽ mãi gìn giữ những suy nghĩ và tình cảm của cô, bởi vì chúng đã tiếp nhận chúng từ cô, chúng sẽ mang dáng dấp và hình hài của cô. Thế nên cô thấy đấy, đó là một sứ mệnh lớn lao. Làm sao nó lại có thể không kéo hai người cha mẹ xích lại gần nhau cho được? Người ta bảo sinh con đẻ cái là một thứ cục nợ. Ai nói thế cơ chứ? Đó là hạnh phúc tày trời! Cô có yêu trẻ con không, Liza? Tôi thì mê chúng lắm. Cô biết đấy — một đứa bé tròn trịa hồng hào nép vào bầu ngực cô, và có trái tim người cha nào lại không rung động khi nhìn thấy vợ mình đang cho con bú! Một đứa trẻ bầu bĩnh hồng hào, đang ngọ nguậy và rúc vào lòng mẹ, những bàn tay bàn chân mập mạp, những chiếc móng tay bé xíu sạch sẽ, nhỏ đến mức nhìn vào chỉ muốn phì cười; đôi mắt ngỡ như chúng có thể thấu hiểu mọi sự trên đời. Và trong lúc bú, nó dùng bàn tay bé xíu bấu lấy bầu ngực cô, đùa nghịch. Khi bố nó bước đến, đứa trẻ liền buông ngực mẹ ra, ngả người ra phía sau, nhìn bố rồi cười nắc nẻ, ra điều buồn cười lắm, rồi lại cắm cúi bú tiếp. Hoặc nó sẽ cắn vào ngực mẹ khi những chiếc răng sữa bắt đầu nhú, trong khi mắt liếc xéo mẹ như muốn nói: “Mẹ thấy chưa, con đang cắn đấy nhé!” Chẳng phải tất cả những điều đó là hạnh phúc khi cả ba người quây quần bên nhau, chồng, vợ và con cái hay sao? Người ta có thể tha thứ cho rất nhiều thứ chỉ vì những khoảnh khắc như thế! Phải, Liza, trước khi muốn quở trách người khác, con người ta trước hết phải học lấy cách sống cho ra con người cái đã!

– Chỉ bằng những bức tranh, những bức tranh kiểu đó người ta mới trị được cô ta, – tôi thầm nhủ, dẫu rằng tôi nói bằng tất cả cảm xúc thật của mình, và bỗng chốc mặt tôi đỏ bừng lên. – Nhỡ cô ta mà bỗng nhiên lăn ra cười ngất thì mình biết tính sao đây? – Ý nghĩ đó đẩy tôi vào cơn giận điên người. Đến cuối bài diễn văn, tôi thực sự bị kích động, và giờ đây lòng tự trọng của tôi không hiểu sao lại bị tổn thương. Sự im lặng vẫn tiếp diễn. Tôi suýt khều lấy nàng.

– Sao anh lại... – nàng ngập ngừng rồi bỏ lửng câu nói. Nhưng tôi hiểu: trong giọng nói của nàng phảng phất một rung cảm khác, không còn cộc cằn, gay gắt và bất kham như trước nữa, mà là một thứ gì đó dịu dàng và đầy vẻ ngượng ngùng, ngượng ngùng đến mức tôi bỗng thấy xấu hổ và trơ trẽn.

– Gì cơ? – Tôi hỏi, với vẻ tò mò dịu dàng.

– Thì anh...

– Sao nào?

– Thì anh... nói năng cứ như trong sách ấy, – nàng đáp, và trong giọng nói lại thoảng lên một chút mỉa mai.

Câu nhận xét ấy đâm thẳng vào tim tôi. Đó không phải là điều tôi đang chờ đợi.

Tôi đã không hiểu rằng nàng đang che giấu cảm xúc của mình đằng sau sự mỉa mai, rằng đó thường là chốn ẩn náu cuối cùng của những con người có tâm hồn khiêm nhường và trong trắng khi sự riêng tư trong tâm hồn họ bị xâm phạm một cách thô bạo và trơ trẽn, và lòng kiêu hãnh khiến họ từ chối đầu hàng cho đến giây phút cuối cùng, e dè không dám bộc lộ cảm xúc trước mặt bạn. Lẽ ra tôi phải đoán ra sự thật từ vẻ rụt rè mà nàng đã nhiều lần dùng để tiếp cận sự châm biếm của mình, để rồi mãi đến cuối cùng mới chịu thốt ra bằng tất cả sự gắng gượng. Nhưng tôi đã không đoán ra, và một cảm giác độc ác liền chiếm lấy tôi.

– Cứ chờ đấy! – Tôi thầm nghĩ.