“Ha, ha, ha! Rồi có ngày anh sẽ tìm thấy niềm vui trong cả chuyện nhức răng nữa cho mà xem,” các vị vừa cười vừa kêu lên.

“Chà, ngay cả trong cơn nhức răng cũng có cái thú của nó chứ lị,” tôi đáp. Tôi từng bị nhức răng ròng rã cả một tháng trời nên tôi biết rõ điều đó. Tất nhiên, trong trường hợp ấy, người ta không ôm cục tức mà rên rỉ trong im lặng, mà là rên thành tiếng; nhưng đó không phải là những tiếng rên chân thật, mà là những tiếng rên đầy ác ý, và sự ác ý đó mới chính là mấuchốt của vấn đề. Nỗi thống khổ của người bệnh được bộc lộ qua những tiếng rên ấy; nếu không tìm thấy khoái cảm trong đó thì anh ta đã chẳng thèm rên. Đó là một ví dụ hay, thưa các quý ông, và tôi sẽ phân tích sâu hơn. Trước hết, những tiếng rên ấy thể hiện toàn bộ sự vô mục đích trong nỗi đau của các vị, điều vốn vô cùng nhục nhã đối với ý thức của các vị; nó thể hiện toàn bộ hệ thống luật lệ tự nhiên mà các vị tất nhiên khinh bỉ nhổ nước bọt vào, nhưng mặt khác các vị vẫn phải chịu đựng đớn đau từ đó trong khi tự nhiên thì không hề hấn gì. Chúng thể hiện sự thật phũ phàng rằng các vị chẳng có lấy một kẻ thù nào để mà trừng phạt, mà chỉ có nỗi đau đớn bản thân; ý thức rằng bất chấp mọi thứ nha sĩ Wagenheim có thể làm, các vị vẫn hoàn toàn làm nô lệ cho hàm răng của chính mình; rằng nếu ai đó muốn, răng các vị sẽ hết nhức, còn nếu người đó không muốn, chúng sẽ tiếp tục hành hạ thêm ba tháng nữa; và cuối cùng, nếu các vị vẫn còn cứng đầu chống đối và tiếp tục kêu ca, thì tất cả những gì còn lại để tự vỗ về bản thân chỉ là tự tát vào mặt mình hoặc đấm vào tường hết sức có thể, chứ tuyệt đối chẳng còn gì khác nữa. Chà, những sự nhục nhã chí mạng ấy, những lời chế nhạo từ một kẻ vô danh nào đó, cuối cùng lại kết thúc bằng một thứ khoái cảm đôi khi đạt đến tận cùng của sự đồi trụy. Tôi xin hỏi các quý ông, thỉnh thoảng các vị hãy lắng nghe tiếng rên của một trí thức thế kỷ XIX đang bị nhức răng vào ngày thứ hai hay thứ ba của cơn đau, khi anh ta bắt đầu rên rỉ không giống như ngày đầu — nghĩa là không đơn giản chỉ vì đau răng, không rên rỉ như một kẻ nhà quê thô kệch, mà rên rỉ như một con người chịu ảnh hưởng của tiến bộ và nền văn minh châu Âu, một kẻ “đã ly khai khỏi đất mẹ và những giá trị truyền thống dân tộc,” theo cách người ta hay nói thời nay. Tiếng rên của anh ta trở nên khó ưa, ác độc một cách đáng ghê tởm, và kéo dài suốt cả ngày lẫn đêm. Và dĩ nhiên chính anh ta thừa biết rằng những tiếng rên rỉ ấy chẳng đem lại chút lợi ích nào cho bản thân; anh ta thừa hiểu hơn bất cứ ai rằng mình chỉ đang tự hành hạ, rứt ruột rứt gan mình và làm phiền kẻ khác một cách vô ích; anh ta biết rằng ngay cả khán giả đang phải chứng kiến màn kịch của anh ta, và cả gia đình anh ta nữa, đều lắng nghe với vẻ chán ghét tột cùng, chẳng mảy may tin tưởng dù chỉ một xu, và thừa hiểu trong thâm tâm rằng anh ta hoàn toàn có thể rên rỉ khác đi, giản dị hơn, không cần uốn éo luyến láy, và sở dĩ anh ta làm thế chẳng qua chỉ để tự giải trí vì bực dọc, vì ác tâm mà thôi. Chà, chính trong tất cả sự tự nhận thức và hổ thẹn ấy lại ẩn chứa một thứ khoái lạc đắm say. Tựa hồ như anh ta đang muốn nói: “Tôi đang làm các vị phiền lòng, tôi đang cứa nát trái tim các vị, tôi đang bắt tất cả mọi người trong nhà phải thức trắng đêm. Nào, hãy thức cả đi, để các vị cũng cảm nhận được trong từng phút giây rằng tôi đang bị nhức răng. Bây giờ tôi không còn là một anh hùng trong mắt các vị như tôi từng cố tỏ ra lúc trước nữa, mà chỉ đơn thuần là một kẻ đáng ghét, một kẻ bịp bợm. Nào, thế thì cứ thế đi! Tôi rất vui vì các vị đã nhìn thấu tâm can tôi. Các vị thấy gai mắt khi nghe những tiếng rên đáng khinh của tôi ư: được thôi, cứ thấy gai mắt đi; ngay bây giờ tôi sẽ rên bồi thêm một tràng còn chói tai hơn cho các vị thưởng thức đây...” Các vị vẫn chưa hiểu ư, thưa các quý ông? Không, xem ra sự phát triển và ý thức của chúng ta còn phải tiến xa hơn nữa mới có thể thấu hiểu hết mọi ngóc ngách tinh vi của thứ khoái cảm này. Các vị cười ư? Rất lấy làm vinh hạnh. Trò đùa của tôi, thưa các quý ông, dĩ nhiên là kém thanh nhã, ngắt quãng, rối rắm, và thiếu tự tin. Nhưng tất nhiên đó là vì tôi không hề tôn trọng chính mình. Liệu một kẻ có óc quan sát có thể tự tôn trọng nổi bản thân mình hay sao?