Nào, thử hỏi một kẻ cố tìm kiếm niềm vui ngay trong cảm giác nhục nhã của chính mình liệu có nổi dù chỉ một đốm tôn trọng bản thân hay không? Tôi nói điều này bây giờ không phải vì chút hối hận sướt mướt nào cả. Quả thực, tôi chưa từng tài nào thốt lên nổi câu: “Xin cha tha thứ cho con, con sẽ không tái phạm nữa,” không phải vì tôi không khả năng nói điều đó — trái lại, có lẽ chính vì tôi đã quá quen làm thế, mà lại theo một cách vô cùng quái gở. Cứ như thể tôi cố tình chuốc lấy rắc rối vào những trường hợp mà bản thân hoàn toàn vô tội. Đó mới là điều tồi tệ nhất. Trong lúc tôi thực sự xúc động và ăn năn, tôi thường rơi lệ và, dĩ nhiên, tự dối lòng mình, dẫu cho tôi chẳng hề đóng kịch chút nào và khi ấy trong lòng tôi mang một cảm giác đau đớn bệnh hoạn.... Về chuyện đó, người ta thậm chí không thểổ đổ lỗi cho các quy luật tự nhiên, mặc dù suốt cả đời tôi, các quy luật tự nhiên ấy vẫn luôn xúc phạm tôi hơn bất cứ thứ gì khác. Nghĩ lại tất cả những điều đó thật là ghê tởm, nhưng ngay từ lúc ấy nó cũng đã ghê tởm rồi. Tất nhiên, chỉ khoảng một phút sau thôi là tôi lại tức giận nhận ra rằng tất cả chỉ là dối trá, một lời dối trá ghê tởm, một sự giả tạo, ý tôi là toàn bộ sự ăn năn đó, nỗi xúc động đó, những lời thề cải hóa đó.

Các vị sẽ hỏi tại sao tôi lại tự giày vò bản thân bằng những trò hề như vậy: xin đáp rằng, bởi vì ngồi không khoanh tay quá mức nhàm chán, nên người ta đâm ra bày trò nhăng cuội. Chỉ đơn giản thế thôi. Hãy tự quan sát bản thân kỹ càng hơn đi, thưa các ngài, rồi các ngài sẽ hiểu sự tình là như vậy. Tôi tự bịa ra những cuộc phiêu lưu và thêu dệt nên một cuộc đời cho chính mình, cốt sao để ít nhất vẫn thấy mình đang sống. Đã bao nhiêu lần tôi tự chuốc lấy chuyện — chẳng hạn như, chỉ cốt để tỏ ra giận dỗi vô cớ; và đương nhiên bản thân thừa biết rằng mình chẳng giận vì cái quái gì cả; rằng mình đang làm già làm trạng đấy thôi, thế nhưng rốt cuộc tôi vẫn tự đẩy mình vào cái thế thực sự nổi giận. Suốt cả đời tôi vẫn luôn có một thôi thúc muốn bày ra những trò quái quỷ đó, để rồi cuối cùng chẳng tài nào tự kiềm chế nổi bản thân. Một lần khác, à không, hai lần chứ, tôi đã cố gắng hết sức để biết yêu là gì. Tôi cũng từng đau khổ đấy, thưa các ngài, tôi xin cam đoan với các ngài như vậy. Tận đáy lòng tôi chẳng hề có chút đức tin nào vào nỗi đau của mình, chỉ là một chút chế giễu bàng bạc, thế nhưng tôi vẫn đau khổ, và đau khổ một cách đích thực, đúng theo lề lối chính thống; tôi ghen tuông, đến mức phát điên lên được... và tất cả chỉ vì sự chán ngán, thưa các ngài, hoàn toàn vì chán ngán; sức ì đã đè bẹp tôi.

Các vị đều biết rằng hậu quả trực tiếp và tất yếu của ý thức chính là sự ì trệ, nghĩa là hành động ngồi ì ra đó mà khoanh tay. Tôi đã nhắc đến điều này rồi. Tôi xin nhắc lại, tôi nhấn mạnh lại rằng: tất cả những con người “trực tính” và những kẻ thực hành đều hành động chỉ vì họ ngu ngốc và nông cạn. Giải thích thế nào đây? Tôi xin nói cho các ngài rõ: chính vì sự nông cạn ấy mà họ vơ ngay lấy những nguyên nhân trực tiếp và thứ yếu rồi coi đó là nguyên nhân gốc rễ, và bằng cách đó, họ tự thuyết phục bản thân nhanh chóng và dễ dàng hơn những người khác rằng họ đã tìm thấy một thứ nền tảng không thể lay chuyển cho hành động của mình, để rồi tâm trí họ được thảnh thơi — và các ngài biết đấy, đó mới là điều cốt yếu. Các ngài biết đấy, để bắt đầu hành động, trước hết tâm trí các ngài phải hoàn toàn thảnh thơi và không còn vương lại chút nghi ngờ nào. Chứ còn như tôi đây, chẳng hạn, làm sao tôi có thể khiến tâm trí mình yên ổn được cơ chứ? Những nguyên nhân cốt lõi để tôi dựng xây nền móng nằm ở đâu? Nền móng của tôi đâu? Tôi phải tìm chúng ở chốn nào? Tôi vẫn luôn trầm tư mặc tưởng, và kết quả là đối với tôi, bất kỳ nguyên nhân gốc rễ nào cũng ngay lập tức kéo theo một nguyên nhân khác căn nguyên hơn nữa, cứ thế kéo dài đến tận vô cùng. Đó chính là bản chất của mọi thứ ý thức và sự chiêm nghiệm. Chắc hẳn đây lại là chuyện của các quy luật tự nhiên rồi.

Rốt cuộc thì kết quả là gì? À thì, cũng vẫn thế cả thôi. Hãy nhớ lại xem lúc nãy tôi vừa nói về sự trả thù (tôi chắc rằng các ngài chẳng thèm tiếp thu đâu). Tôi đã nói rằng một kẻ trả thù vì hắn nhìn thấy sự công lý trong đó. Do đó hắn đã tìm ra một nguyên nhân gốc rễ, đó là công lý. Và thế là hắn hoàn toàn yên tâm ở mọi phương diện, để rồi cứ thế tiến hành việc trả thù một cách bình tĩnh và trót lọt, đinh ninh rằng mình đang làm một việc vừa phải lẽ vừa ngay thẳng. Nhưng tôi lại chẳng nhìn thấy chút công lý nào trong đó, tôi cũng chẳng tìm thấy mảy may đức hạnh nào ở đó cả, và hệ quả là nếu tôi có mưu toan trả thù, thì chẳng qua chỉ vì sự hằn học mà thôi. Lòng hằn học đương nhiên có thể vượt qua mọi thứ, vượt qua cả những mối nghi ngờ của tôi, và do đó nó hoàn toàn có thể đóng vai trò thay thế cho một nguyên nhân gốc rễ một cách vô cùng suôn sẻ, chính bởi vì bản thân nó vốn chẳng phải là một nguyên nhân. Nhưng phải làm sao đây nếu ngay cả lòng hằn học tôi cũng chẳng có nổi (lúc nãy tôi đã bắt đầu bằng điều đó rồi đấy thôi)? Lại một lần nữa, do những quy luật nguyền rủa của ý thức ấy, cơn giận trong tôi phải chịu sự phân rã về mặt hóa học.

Các ngài săm soi nó xem, đối tượng liền bay biến vào không trung, những lý lẽ của các ngài bốc hơi sạch, kẻ thủ phạm chẳng tài nào tìm ra, chuyện bất bình bỗng hóa thành một ảo ảnh, tựa như chứng đau răng mà chẳng thể đổ thừa cho bất kỳ ai, và hậu quả là người ta lại chỉ còn độc một lối thoát quen thuộc duy nhất — đó là đấm vào tường hết sức có thể. Thế là các ngài đành phẩy tay buông xuôi vì chẳng tìm đâu ra nổi một nguyên nhân nền tảng. Và thử để mặc bản thân bị cuốn đi theo cảm xúc xem, một cách mù quáng, chẳng màng suy tính, chẳng cần nguyên nhân gốc rễ nào, chí ít cũng gạt bỏ ý thức sang một bên trong chốc lát; hãy cứ yêu hoặc ghét đi, miễn là đừng ngồi khoanh tay một chỗ. Chậm nhất là vào ngày kia, các ngài sẽ bắt đầu khinh bỉ chính mình vì đã có tình tự lừa dối bản thân. Kết quả: một tràng bong bóng xà phòng và sự ì trệ. Ồ, thưa các ngài, các ngài có biết không, có lẽ tôi tự coi mình là một kẻ thông minh, đơn giản chỉ vì suốt đời tôi chẳng tài nào bắt đầu nổi cũng chẳng thể làm đến cùng bất cứ việc gì. Cứ cho là tôi chỉ là một kẻ ba hoa đi, một kẻ ba hoa vô hại nhưng phiền nhiễu, giống như tất cả chúng ta đi. Nhưng phải làm sao đây khi sứ mệnh trực tiếp và duy nhất của mọi kẻ thông minh lại chính là sự ba hoa, nghĩa là cố tình vo ve đổ nước qua sàng?